کودتای شکستخورده و پرهزینه ترکیه
اردشیر زارعیقنواتی: آنچه در شامگاه جمعه در ترکیه اتفاق افتاد و تحولات متعاقب آن، نشان میدهد ترکیه وارد یک دوره بیثباتی امنیتی شده است که حتی با شکست پروژه کودتا نیز نمیتوان آن را پایان ماجرا به حساب آورد. هماکنون با توجه به سیر حوادث و نوع عملکرد عوامل کودتا و با توجه به تجارب پیشین ارتش این کشور در جریان سه کودتای قبلی، سؤالات بیپاسخ زیادی وجود دارد که در آینده باید پاسخ آنها روشن شود. فارغ از اینکه این کودتا به کجا میانجامد، یک موضوع حساس به لحاظ فنی وجود دارد که شبهات زیادی ایجاد میکند و آن اینکه در شرایطی که کودتاچیان به پایگاه اجتماعی «رجب اردوغان» واقف بودهاند، چرا در ساعات اولیه شب که هنوز مردم در خیابان حضور داشتند و زمان بیداری تلقی میشود، عملیات خود را شروع کردند. درحالیکه در چنین شرایطی حداقل منطق سیاسی و دانش نظامی ایجاب میکرد کودتا از موضع غافلگیری در شرایطی که بدنه اجتماعی توان خبرگیری و عکسالعمل مناسب را ندارند که معمولا بعد از ساعت یک بامداد میتوانست باشد، انجام شود نه زمانی از شب که مردم در وضعیت اکتیو قرار دارند. از طرف دیگر طراحی مناسب یک کودتا الزاما منوط به پیشدرآمد دستگیری رهبران مخالف و آمادگی لازم برای تسخیر مواضع حساس سیاسی-امنیتی است که در این جریان بهدرستی انجام نشده است. همچنین به دلیل شناخت ارتش از پایگاه اجتماعی اردوغان بدونشک نظامیان از قبل برای تثبیت پیروزی باید پیشبینی رویارویی مردم حامی دولت با نیروهای نظامی مستقر در خیابان را میداشتند و مانند کودتای نظامی مصر از قبل مصمم به شکستن هرگونه مقاومتی میبودند. اما در اعتراضات استانبول که به صورت زنده از تلویزیونهای بینالمللی پخش میشد، حتی اگر پذیرفته شود که ارتش قصد سرکوب خونین را نداشت ولی میتوانست با ابزار ضدشورش از قبیل گاز اشکآور، گاز فلفل، ماشینهای آبپاش و گلولههای پلاستیکی بخت خود را برای پراکندهکردن جمعیت معترض بیازماید که این نیز دیده نشد. به هر حال در فرجام این تحولات ترکیه بسیاری از چراها باید پاسخ داده شود ولی آنچه مسلم است چه در صورت پیروزی کودتا و چه در صورت شکست محتمل آن، جدا از تعمیق بحران در ترکیه، نیروی پیروز به قدرتی دست مییابد که در روزها و هفتههای آتی دست به سرکوب و تسویهحساب گسترده با مخالفان خود خواهد زد. حمایتنکردن تمامی احزاب اپوزیسیون و حتی حزب کردی «دموکراتیک خلقها» از کودتاچیان در کنار حمایت یکدست رهبران بینالمللی از دولت منتخب رجب طیب اردوغان میتواند یک دلیل مهم برای سستشدن اراده کودتاگران به حساب آید. در کنار این شاید بتوان به یک احتمال دیگر نیز اشاره کرد و آن اشتباه محاسبه نظامیان کودتاچی برای جلب حمایت بخشی از تودههای مردم به دلیل دوقطبی کنونی در ترکیه امروز است که بهخوبی نشان داد این ارتش به دلیل سوابق منفی خود در حافظه تاریخی ملت ترکیه، حتی نمیتواند دشمنان اردوغان را به حمایت از خود بسیج کند. سخنان تند و خشمآگین رجب طیب اردوغان در بدو ورود به استانبول، حاکی از اعمال مشت آهنین او در روزهای آینده است و او با نسبتدادن اتهام مسئولیت این کودتا به رقیب شخصی خود «فتحالله گولن» واعظ مذهبی ساکن آمریکا، از هماکنون سناریوی آماده برای سرکوب و تسویه ارتش از عوامل غیروفادار به خود را آماده کرده است. اما در این معرکه بهصراحت میتوان به یک پرسش پاسخ داد و آن اینکه چرا ارتشی که در این سالها بهشدت بال و پر آن قیچی شده بود و تمامی فرماندهان کاریزماتیک آن توسط اردوغان پاکسازی شده بودند، در این شرایط دوباره میتواند یک کودتا را حتی بدون جلب نظر رؤسای ارشد خود سازماندهی کند. جواب این سؤال دقیقا در سیاستهای ماجراجویانه و سرکوبگرایانه اردوغان نهفته است چراکه از یک طرف در هشت ماه گذشته دستان باز ارتش برای سرکوب و بهراهانداختن جنگ داخلی علیه اقلیت 15میلیونی کرد در جنوب و جنوب شرقی کشور، این هیولای هفتسر را از قفس آزاد کرده بود. از طرف دیگر سیاست مداخلهگرایانه اردوغان در کشورهای همسایه و بهویژه بحران خونین سوریه بدون جلب نظر و امتیازدهی به نظامیان مقدور نبود و جناب رئیسجمهوری که هم در بیثباتسازی داخلی و هم سیاست مداخلهجویانه خارجی به پشتیبانی ارتش نیاز داشت، نظامیان را وارد بالاترین مراتب مناسبات قدرت کرد. فرجام این کودتا در واقع نویددهنده روزهای بد برای دموکراسی نیمبند ترکیه خواهد بود که اگر پیروز میشد، نظامیان را حاکم بر معادلات قدرت میکرد و شکست آن نیز دست اردوغان را برای سرکوب سیستماتیک مخالفان مدنی و سیاسی به بهانه همکاری با کودتا بیش از پیش باز میکند و رؤیای او برای تغییر قانون اساسی ترکیه این بار میتواند بهراحتی تحقق پذیرد. اما جدا از تغییر در معادلات قدرت، کشور ترکیه نیز هزینههای سنگین این کودتای نافرجام احتمالی را خواهد پرداخت و از این پس دوباره ترکیه در جامعه بینالمللی بهعنوان یک کشور کمثبات طبقهبندی میشود و بیش از همه سرمایهگذاری و صنعت توریسم آن آسیب خواهد دید.
اردشیر زارعیقنواتی: آنچه در شامگاه جمعه در ترکیه اتفاق افتاد و تحولات متعاقب آن، نشان میدهد ترکیه وارد یک دوره بیثباتی امنیتی شده است که حتی با شکست پروژه کودتا نیز نمیتوان آن را پایان ماجرا به حساب آورد. هماکنون با توجه به سیر حوادث و نوع عملکرد عوامل کودتا و با توجه به تجارب پیشین ارتش این کشور در جریان سه کودتای قبلی، سؤالات بیپاسخ زیادی وجود دارد که در آینده باید پاسخ آنها روشن شود. فارغ از اینکه این کودتا به کجا میانجامد، یک موضوع حساس به لحاظ فنی وجود دارد که شبهات زیادی ایجاد میکند و آن اینکه در شرایطی که کودتاچیان به پایگاه اجتماعی «رجب اردوغان» واقف بودهاند، چرا در ساعات اولیه شب که هنوز مردم در خیابان حضور داشتند و زمان بیداری تلقی میشود، عملیات خود را شروع کردند. درحالیکه در چنین شرایطی حداقل منطق سیاسی و دانش نظامی ایجاب میکرد کودتا از موضع غافلگیری در شرایطی که بدنه اجتماعی توان خبرگیری و عکسالعمل مناسب را ندارند که معمولا بعد از ساعت یک بامداد میتوانست باشد، انجام شود نه زمانی از شب که مردم در وضعیت اکتیو قرار دارند. از طرف دیگر طراحی مناسب یک کودتا الزاما منوط به پیشدرآمد دستگیری رهبران مخالف و آمادگی لازم برای تسخیر مواضع حساس سیاسی-امنیتی است که در این جریان بهدرستی انجام نشده است. همچنین به دلیل شناخت ارتش از پایگاه اجتماعی اردوغان بدونشک نظامیان از قبل برای تثبیت پیروزی باید پیشبینی رویارویی مردم حامی دولت با نیروهای نظامی مستقر در خیابان را میداشتند و مانند کودتای نظامی مصر از قبل مصمم به شکستن هرگونه مقاومتی میبودند. اما در اعتراضات استانبول که به صورت زنده از تلویزیونهای بینالمللی پخش میشد، حتی اگر پذیرفته شود که ارتش قصد سرکوب خونین را نداشت ولی میتوانست با ابزار ضدشورش از قبیل گاز اشکآور، گاز فلفل، ماشینهای آبپاش و گلولههای پلاستیکی بخت خود را برای پراکندهکردن جمعیت معترض بیازماید که این نیز دیده نشد. به هر حال در فرجام این تحولات ترکیه بسیاری از چراها باید پاسخ داده شود ولی آنچه مسلم است چه در صورت پیروزی کودتا و چه در صورت شکست محتمل آن، جدا از تعمیق بحران در ترکیه، نیروی پیروز به قدرتی دست مییابد که در روزها و هفتههای آتی دست به سرکوب و تسویهحساب گسترده با مخالفان خود خواهد زد. حمایتنکردن تمامی احزاب اپوزیسیون و حتی حزب کردی «دموکراتیک خلقها» از کودتاچیان در کنار حمایت یکدست رهبران بینالمللی از دولت منتخب رجب طیب اردوغان میتواند یک دلیل مهم برای سستشدن اراده کودتاگران به حساب آید. در کنار این شاید بتوان به یک احتمال دیگر نیز اشاره کرد و آن اشتباه محاسبه نظامیان کودتاچی برای جلب حمایت بخشی از تودههای مردم به دلیل دوقطبی کنونی در ترکیه امروز است که بهخوبی نشان داد این ارتش به دلیل سوابق منفی خود در حافظه تاریخی ملت ترکیه، حتی نمیتواند دشمنان اردوغان را به حمایت از خود بسیج کند. سخنان تند و خشمآگین رجب طیب اردوغان در بدو ورود به استانبول، حاکی از اعمال مشت آهنین او در روزهای آینده است و او با نسبتدادن اتهام مسئولیت این کودتا به رقیب شخصی خود «فتحالله گولن» واعظ مذهبی ساکن آمریکا، از هماکنون سناریوی آماده برای سرکوب و تسویه ارتش از عوامل غیروفادار به خود را آماده کرده است. اما در این معرکه بهصراحت میتوان به یک پرسش پاسخ داد و آن اینکه چرا ارتشی که در این سالها بهشدت بال و پر آن قیچی شده بود و تمامی فرماندهان کاریزماتیک آن توسط اردوغان پاکسازی شده بودند، در این شرایط دوباره میتواند یک کودتا را حتی بدون جلب نظر رؤسای ارشد خود سازماندهی کند. جواب این سؤال دقیقا در سیاستهای ماجراجویانه و سرکوبگرایانه اردوغان نهفته است چراکه از یک طرف در هشت ماه گذشته دستان باز ارتش برای سرکوب و بهراهانداختن جنگ داخلی علیه اقلیت 15میلیونی کرد در جنوب و جنوب شرقی کشور، این هیولای هفتسر را از قفس آزاد کرده بود. از طرف دیگر سیاست مداخلهگرایانه اردوغان در کشورهای همسایه و بهویژه بحران خونین سوریه بدون جلب نظر و امتیازدهی به نظامیان مقدور نبود و جناب رئیسجمهوری که هم در بیثباتسازی داخلی و هم سیاست مداخلهجویانه خارجی به پشتیبانی ارتش نیاز داشت، نظامیان را وارد بالاترین مراتب مناسبات قدرت کرد. فرجام این کودتا در واقع نویددهنده روزهای بد برای دموکراسی نیمبند ترکیه خواهد بود که اگر پیروز میشد، نظامیان را حاکم بر معادلات قدرت میکرد و شکست آن نیز دست اردوغان را برای سرکوب سیستماتیک مخالفان مدنی و سیاسی به بهانه همکاری با کودتا بیش از پیش باز میکند و رؤیای او برای تغییر قانون اساسی ترکیه این بار میتواند بهراحتی تحقق پذیرد. اما جدا از تغییر در معادلات قدرت، کشور ترکیه نیز هزینههای سنگین این کودتای نافرجام احتمالی را خواهد پرداخت و از این پس دوباره ترکیه در جامعه بینالمللی بهعنوان یک کشور کمثبات طبقهبندی میشود و بیش از همه سرمایهگذاری و صنعت توریسم آن آسیب خواهد دید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.