مهمترین چالش ترکیه معاصر
حسین احمدی نیاز / کارشناس حقوق بینالملل
موضوع کرد مهمترین چالش سالیان اخیر ترکیه از زمان «کمال آتاتورک» تاکنون بوده است. در حال حاضر 21 استان از 81 استانهای ترکیه و بین 22 تا 25میلیون نفر از جمعیت این کشور را کردها تشکیل میدهند. مهاجرت کردها به علت توسعهنیافتگی و محرومیت شدید مناطق کردنشین باعث شده است که استانبول 5/2میلیون کرد را در خود جای داده باشد و لقب پرجمعیتترین شهر کردنشین جهان را به خود اختصاص دهد. آنکارا، پایتخت ترکیه، جمعیت یکمیلیونو 450هزار نفری کرد را داراست. کردها واقعیت انکارناپذیر این کشور به شمار میروند و نیمی از کردهای جهان در ترکیه ساکن هستند. حدود دوسوم کردهای ترکیه در جنوبشرقی و شرق ترکیه (موسوم به کردستان ترکیه) سکونت دارند. کردستان ترکیه با مساحتی حدود 230هزارکیلومترمربع، 30درصد از خاک ترکیه را اشغال کرده است. 90درصد از جمعیت کردستان ترکیه، کرد هستند. فقط 10درصد جمعیت این منطقه غیرکرد (اعراب، ارامنه، ترکها و علویها) هستند. کردها در 14 استان ترکیه (از قبیل: حکاری، وان، آغری، قارص، سیرت، تبلیس، موشی، دیار بکر، بینگول، تونجلی (درسیم)، ماردین، اورفا، آدیامان و آلازیغ و...) اکثریت جمعیتی را تشکیل میدهند. بهرغم
این واقعیت آماری، از زمان شکلگیری جمهوری ترکیه دولتهای این کشور منکر هویت کردی بودهاند. این امر باعث فاصله بین کرد و ترک و درگیری و جنگ طولانیمدت کردها و دولت ترکیه برای هویتبخشی شد. قیامها و حرکتهای وسیعی در طول صدسال اخیر در کردستان ترکیه ایجاد شده است. در دوران نخستوزیری اردوغان وضعیت حقوقی کردها در ترکیه بهبود نسبی یافته است. همین امر باعث شد تا در انتخابات مجلس ملی ترکیه (۲۰۱۱) حزب عدالت و توسعه بتواند نزدیک به نیمی از آرای شرکتکنندگان در انتخابات را در مناطق کردنشین کسب کند و جبهه رنج، دموکراسی و آزادی نیز که احزاب کردی بودند با شعار «برای جمهوری دموکراتیک، برای خودمختاری دموکراتیک» در انتخابات با نامزدهای مستقل شرکت کرده بودند نیم دیگر آرای این مناطق را بهدست آورند. همین مساله کسب نیمی از آرای مناطق کردنشین توسط حزب عدالت و توسعه باعث شده تا اردوغان با اتخاذ سیاستی خاص از یک سو حمایت نیمی از جمعیت کردهای ترکیه را بهدست آورد و از سوی دیگر سعی کرد تا در بین کردها اختلاف و تفرقه ایجاد کند. در همین راستا بود که اردوغان در دیار بکر سخنرانیهای وسیعی برای جلب حمایت کردهای ترکیه کرد. او در
دوران حاکمیت حزبش سعی کرد ایرادات اتحادیه اروپا و سازمانهای مدافع حقوقبشر و احزاب و مردم کرد ترکیه به روش اردوغانی را حلوفصل کند. ایجاد شبکه تیآرتی به زبان کردی و اجازه فعالیت روزنامههای کردی و تدریس محدود زبان کردی و چند مورد محدود دیگر از اقدامات او بود. اما اتخاذ سیاستهای کردستیزی در نظام ترکیه باعث شد تا احزاب کردی و پکک باوری به اردوغان نداشته باشند. پس از وقوع زمینلرزه وان در مناطق کردنشین ترکیه، برخی رسانهها و سایتهای اجتماعی در ترکیه از وقوع این حادثهای برای کردها اظهار رضایت کردند. همچنین دولت ترکیه طی بروز این حادثه، بارها از کمکرسانی به حادثهدیدگان (که بیشترشان کرد بودند) جلوگیری کرده و دست به سرکوب معترضان با گاز اشکآور زده بود. به گفته کمیته حمایت از روزنامهنگاران، ۷۰درصد از روزنامهنگارانی که در ترکیه زندانی میشوند، کرد هستند. چنین اقداماتی باعث تشکیک در عملکرد اردوغان نسبت به کردها شده است اما او منکر این امر است. کارشناسان سیاسی معتقدند اردوغان در پی ایجاد اختلاف بین کردهاست. او در تلاش است تا کردهای ترکیه طرفدار خود را در مقابل کردهای حامی اوجالان قرار دهد. از این منظر است
که تحلیلگران کرد به کردهای طرفدار اردوغان اصطلاح کردهای اردوغان دادهاند. اما واقعیت چیزی غیر از اندیشههای اردوغان پیش رفته است. اعتصاب غذای 67روزه زندانیان کرد در زندانهای ترکیه و پایان دادن آن با پیام اوجالان و شرکت صدهزارنفری مردم در مراسم خاکسپاری یکی از نمایندگان کرد در پارلمان ترکیه و فزونی محبوبیت رهبری «اوجالان» بین کردهای ترکیه و گسترش جنگ در مناطق کردنشین و شکست سیاستهای جنگطلبانه ژنرالهای ترک باعث شد تا اردوغان به فکر مذاکره و گفتوگو با اوجالان بیفتد. او مجبور شد واقعیت کردهای طرفدار اوجالان و احزاب همراه او را بپذیرد. ملاقات احمد ترک یکی از نمایندگان کرد در پارلمان و نماینده دیگری از کردها با اوجالان در زندان ایمرالی که زمانی حتی وکلای اوجالان اجازه حضور در آنجا را نداشتند و ملاقات و مذاکرات وسیع رییس سازمان اطلاعات ترکیه با اوجالان و اعلان آن به افکار عمومی باعث شد تا اینبار اردوغان و رهبران حزب حاکم برای برونرفت از این بحران چنددهساله ترکیه دست به دامان اوجالان شوند. اما آنچه مهم است این است که هر زمان ترکیه و رهبران کرد آن کشور در تلاش برای حلمساله کرد وارد مذاکره شدهاند کسانی دست
به کار شده و مانع تحقق صلح شدهاند؛ از مرگ مشکوک تورگوت اوزال تا قتل و ترور سه زن فعال طرفدار اوجالان در پاریس فرانسه. واقعیت، مسالهای است که در ترکیه «مساله کرد»، یا به قول ترکها «واقعیت کرد»، دردناکترین و بغرنجترین مسالهای است که دولتمردان ترک از زمان تاسیس جمهوری ترکیه با آن روبهرو بودهاند. ترکیه مدرن هرگز مفهوم اقلیت کردی را در کنار حقوق اقلیتها نپذیرفت. این مساله و ناآرامیهای صورتگرفته از جانب پکک، تهدیدات امنیتی متعددی را متوجه ترکیه کرده است. درگیری بین نیروهای امنیتی ترکیه و چریکهای پکک تلفات انسانی زیادی بر جای گذاشته؛ بالغ بر 30هزار نفر کشته و تعداد بیشتری بیخانمان شدهاند. درگیریهای مزبور موجب آسیبپذیری ترکیه شده است و روابط ترکیه با همسایگان، جهان غرب و مخصوصا روابط این کشور با اتحادیه اروپایی را متزلزل کرده است. غرب و در راس آن اتحادیه اروپا بر لزوم رعایت حقوقبشر و حقوق اقلیت کرد در چارچوب قوانین ترکیه تاکید میکنند. از طرف دیگر هزینههای سنگین نظامی، که صرف سرکوب مخالفان میشود، در کنار روابط بیثبات با کشورهای همسایه، اقتصاد این کشور را دچار بحران کرده، موجب تحمیل کسری
بودجه و تورم بالا شده و ظرفیت سرمایهگذاری در آموزش، بهداشت و تاسیسات زیربنایی را کاهش داده است ترکیهای که مدعی رهبری منطقه و الگویی برای کشورهای اسلامی است، نمیتواند با رفتار نظامیگری در مقابل شهروندان کرد خود این مدل را هدایت کند. واقعیت مساله این است که جنگ و کشتار نمیتواند مساله کرد را در ترکیه حلوفصل کند. از سوی دیگر کردها یک واقعیت هستند و با بررسی تاریخ ترکیه و کردها دیده میشود آن همه جنگ و کشتار و نفی ملت کرد و اعدامها و... دستاوردی جز تشدید بحران نداشته است. دولت ترکیه از یک سو تحت فشار اروپا ناگزیر است حقوق کردها را به رسمیت بشناسد و از سوی دیگر شاهد سیل مطالبات کردها از داخل است. هیچ دورنمای امیدوارکنندهای مبنی بر اینکه فشارهای داخلی و بینالمللی به ترکیه در مورد مساله کردها پایان خواهد یافت، دیده نمیشود. علاوه براین، مساله کردها همچون نقطهضعفی برای دولتهای ترکیه از گذشته تا به حال بوده است. اگرچه دولت فعلی ترکیه روابط بهتری نسبت به دولتهای قبلی ترکیه با کردها دارد، «مساله کردی» یکی از مهمترین مشکلات این دولت در روابط خارجیاش است. مقامات آنکارا بهروشنی میدانند که هر نوع مذاکرهای
برای عضویت در اتحادیه اروپایی و استفاده از تحولات عربی و منطقهای به نفع ترکیه بدون حل مشکل جداییطلبان کرد و تامین حقوق شهروندی این اقلیت عظیم، هیچ نتیجهای دربرنخواهد داشت.
موضوع کرد مهمترین چالش سالیان اخیر ترکیه از زمان «کمال آتاتورک» تاکنون بوده است. در حال حاضر 21 استان از 81 استانهای ترکیه و بین 22 تا 25میلیون نفر از جمعیت این کشور را کردها تشکیل میدهند. مهاجرت کردها به علت توسعهنیافتگی و محرومیت شدید مناطق کردنشین باعث شده است که استانبول 5/2میلیون کرد را در خود جای داده باشد و لقب پرجمعیتترین شهر کردنشین جهان را به خود اختصاص دهد. آنکارا، پایتخت ترکیه، جمعیت یکمیلیونو 450هزار نفری کرد را داراست. کردها واقعیت انکارناپذیر این کشور به شمار میروند و نیمی از کردهای جهان در ترکیه ساکن هستند. حدود دوسوم کردهای ترکیه در جنوبشرقی و شرق ترکیه (موسوم به کردستان ترکیه) سکونت دارند. کردستان ترکیه با مساحتی حدود 230هزارکیلومترمربع، 30درصد از خاک ترکیه را اشغال کرده است. 90درصد از جمعیت کردستان ترکیه، کرد هستند. فقط 10درصد جمعیت این منطقه غیرکرد (اعراب، ارامنه، ترکها و علویها) هستند. کردها در 14 استان ترکیه (از قبیل: حکاری، وان، آغری، قارص، سیرت، تبلیس، موشی، دیار بکر، بینگول، تونجلی (درسیم)، ماردین، اورفا، آدیامان و آلازیغ و...) اکثریت جمعیتی را تشکیل میدهند. بهرغم
این واقعیت آماری، از زمان شکلگیری جمهوری ترکیه دولتهای این کشور منکر هویت کردی بودهاند. این امر باعث فاصله بین کرد و ترک و درگیری و جنگ طولانیمدت کردها و دولت ترکیه برای هویتبخشی شد. قیامها و حرکتهای وسیعی در طول صدسال اخیر در کردستان ترکیه ایجاد شده است. در دوران نخستوزیری اردوغان وضعیت حقوقی کردها در ترکیه بهبود نسبی یافته است. همین امر باعث شد تا در انتخابات مجلس ملی ترکیه (۲۰۱۱) حزب عدالت و توسعه بتواند نزدیک به نیمی از آرای شرکتکنندگان در انتخابات را در مناطق کردنشین کسب کند و جبهه رنج، دموکراسی و آزادی نیز که احزاب کردی بودند با شعار «برای جمهوری دموکراتیک، برای خودمختاری دموکراتیک» در انتخابات با نامزدهای مستقل شرکت کرده بودند نیم دیگر آرای این مناطق را بهدست آورند. همین مساله کسب نیمی از آرای مناطق کردنشین توسط حزب عدالت و توسعه باعث شده تا اردوغان با اتخاذ سیاستی خاص از یک سو حمایت نیمی از جمعیت کردهای ترکیه را بهدست آورد و از سوی دیگر سعی کرد تا در بین کردها اختلاف و تفرقه ایجاد کند. در همین راستا بود که اردوغان در دیار بکر سخنرانیهای وسیعی برای جلب حمایت کردهای ترکیه کرد. او در
دوران حاکمیت حزبش سعی کرد ایرادات اتحادیه اروپا و سازمانهای مدافع حقوقبشر و احزاب و مردم کرد ترکیه به روش اردوغانی را حلوفصل کند. ایجاد شبکه تیآرتی به زبان کردی و اجازه فعالیت روزنامههای کردی و تدریس محدود زبان کردی و چند مورد محدود دیگر از اقدامات او بود. اما اتخاذ سیاستهای کردستیزی در نظام ترکیه باعث شد تا احزاب کردی و پکک باوری به اردوغان نداشته باشند. پس از وقوع زمینلرزه وان در مناطق کردنشین ترکیه، برخی رسانهها و سایتهای اجتماعی در ترکیه از وقوع این حادثهای برای کردها اظهار رضایت کردند. همچنین دولت ترکیه طی بروز این حادثه، بارها از کمکرسانی به حادثهدیدگان (که بیشترشان کرد بودند) جلوگیری کرده و دست به سرکوب معترضان با گاز اشکآور زده بود. به گفته کمیته حمایت از روزنامهنگاران، ۷۰درصد از روزنامهنگارانی که در ترکیه زندانی میشوند، کرد هستند. چنین اقداماتی باعث تشکیک در عملکرد اردوغان نسبت به کردها شده است اما او منکر این امر است. کارشناسان سیاسی معتقدند اردوغان در پی ایجاد اختلاف بین کردهاست. او در تلاش است تا کردهای ترکیه طرفدار خود را در مقابل کردهای حامی اوجالان قرار دهد. از این منظر است
که تحلیلگران کرد به کردهای طرفدار اردوغان اصطلاح کردهای اردوغان دادهاند. اما واقعیت چیزی غیر از اندیشههای اردوغان پیش رفته است. اعتصاب غذای 67روزه زندانیان کرد در زندانهای ترکیه و پایان دادن آن با پیام اوجالان و شرکت صدهزارنفری مردم در مراسم خاکسپاری یکی از نمایندگان کرد در پارلمان ترکیه و فزونی محبوبیت رهبری «اوجالان» بین کردهای ترکیه و گسترش جنگ در مناطق کردنشین و شکست سیاستهای جنگطلبانه ژنرالهای ترک باعث شد تا اردوغان به فکر مذاکره و گفتوگو با اوجالان بیفتد. او مجبور شد واقعیت کردهای طرفدار اوجالان و احزاب همراه او را بپذیرد. ملاقات احمد ترک یکی از نمایندگان کرد در پارلمان و نماینده دیگری از کردها با اوجالان در زندان ایمرالی که زمانی حتی وکلای اوجالان اجازه حضور در آنجا را نداشتند و ملاقات و مذاکرات وسیع رییس سازمان اطلاعات ترکیه با اوجالان و اعلان آن به افکار عمومی باعث شد تا اینبار اردوغان و رهبران حزب حاکم برای برونرفت از این بحران چنددهساله ترکیه دست به دامان اوجالان شوند. اما آنچه مهم است این است که هر زمان ترکیه و رهبران کرد آن کشور در تلاش برای حلمساله کرد وارد مذاکره شدهاند کسانی دست
به کار شده و مانع تحقق صلح شدهاند؛ از مرگ مشکوک تورگوت اوزال تا قتل و ترور سه زن فعال طرفدار اوجالان در پاریس فرانسه. واقعیت، مسالهای است که در ترکیه «مساله کرد»، یا به قول ترکها «واقعیت کرد»، دردناکترین و بغرنجترین مسالهای است که دولتمردان ترک از زمان تاسیس جمهوری ترکیه با آن روبهرو بودهاند. ترکیه مدرن هرگز مفهوم اقلیت کردی را در کنار حقوق اقلیتها نپذیرفت. این مساله و ناآرامیهای صورتگرفته از جانب پکک، تهدیدات امنیتی متعددی را متوجه ترکیه کرده است. درگیری بین نیروهای امنیتی ترکیه و چریکهای پکک تلفات انسانی زیادی بر جای گذاشته؛ بالغ بر 30هزار نفر کشته و تعداد بیشتری بیخانمان شدهاند. درگیریهای مزبور موجب آسیبپذیری ترکیه شده است و روابط ترکیه با همسایگان، جهان غرب و مخصوصا روابط این کشور با اتحادیه اروپایی را متزلزل کرده است. غرب و در راس آن اتحادیه اروپا بر لزوم رعایت حقوقبشر و حقوق اقلیت کرد در چارچوب قوانین ترکیه تاکید میکنند. از طرف دیگر هزینههای سنگین نظامی، که صرف سرکوب مخالفان میشود، در کنار روابط بیثبات با کشورهای همسایه، اقتصاد این کشور را دچار بحران کرده، موجب تحمیل کسری
بودجه و تورم بالا شده و ظرفیت سرمایهگذاری در آموزش، بهداشت و تاسیسات زیربنایی را کاهش داده است ترکیهای که مدعی رهبری منطقه و الگویی برای کشورهای اسلامی است، نمیتواند با رفتار نظامیگری در مقابل شهروندان کرد خود این مدل را هدایت کند. واقعیت مساله این است که جنگ و کشتار نمیتواند مساله کرد را در ترکیه حلوفصل کند. از سوی دیگر کردها یک واقعیت هستند و با بررسی تاریخ ترکیه و کردها دیده میشود آن همه جنگ و کشتار و نفی ملت کرد و اعدامها و... دستاوردی جز تشدید بحران نداشته است. دولت ترکیه از یک سو تحت فشار اروپا ناگزیر است حقوق کردها را به رسمیت بشناسد و از سوی دیگر شاهد سیل مطالبات کردها از داخل است. هیچ دورنمای امیدوارکنندهای مبنی بر اینکه فشارهای داخلی و بینالمللی به ترکیه در مورد مساله کردها پایان خواهد یافت، دیده نمیشود. علاوه براین، مساله کردها همچون نقطهضعفی برای دولتهای ترکیه از گذشته تا به حال بوده است. اگرچه دولت فعلی ترکیه روابط بهتری نسبت به دولتهای قبلی ترکیه با کردها دارد، «مساله کردی» یکی از مهمترین مشکلات این دولت در روابط خارجیاش است. مقامات آنکارا بهروشنی میدانند که هر نوع مذاکرهای
برای عضویت در اتحادیه اروپایی و استفاده از تحولات عربی و منطقهای به نفع ترکیه بدون حل مشکل جداییطلبان کرد و تامین حقوق شهروندی این اقلیت عظیم، هیچ نتیجهای دربرنخواهد داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.