|

پیش‌شرطی برای سرزندگی فلسفه

از قرن گذشته تنشی جدی در فلسفه غرب به وجود آمد که تا همین امروز ادامه دارد: تنش میان فلسفه مارکسیستی و فلسفه مارکس. «اتی‌ین بالیبار» در کتاب «فلسفه مارکس» می‌کوشد در پرتو این دوتایی نشان دهد چرا مارکس، نه فقط یادبودی از گذشته، بلکه همچنان نویسنده‌ای «معاصر» در قرن بیست‌و‌یکم خوانده می‌شود. او مارکس را معاصر می‌داند، هم به‌دلیل پرسش‌هایی که در برابر فلسفه می‌گذارد و هم به‌دلیل مفاهیمی که به آن عرضه می‌کند. بالیبار در این کتاب می‌کوشد به این موضوع متناقض بپردازد: «از یک‌سو، هیچ فلسفه مارکسیستی وجود ندارد و هرگز هم نخواهد داشت و از سوی دیگر امروز مارکس بیش از هر زمان دیگری برای فلسفه مهم شده است». در فلسفه، نقاط عطفی، آستانه‌هایی هست که پس از عبور از آنها هیچ بازگشتی در کار نیست. در نظر بالیبار آنچه همراه با مارکس رخ داد، دقیقا جابه‌جایی مکان، مسائل و اهداف فلسفه بود و اهمیت فلسفه او را باید در همین اثنا جست. از‌این‌رو، در نظرش برای توضیح فلسفه مارکس نخست باید به فهمی از «فلسفه مارکسیستی» در واقعیت تاریخی رسید؛ این بخش اول کتاب است. این کتاب فلسفه مارکس را در چهار راستای دیگر نیز توضیح می‌دهد: «تغییر جهان»، «ایدئولوژی و بت‌وارگی»، «زمان و پیشرفت» و در آخر «علم و انقلاب» . اما در نظر بالیبار اینکه مارکس در قرن حاضر دوباره خوانده می‌شود، اگر از یک‌سو نشان‌دهنده اهمیت فلسفه او باشد، از سوی دیگر نشان‌دهنده دلایلی برای مخالفت با او نیز هست؛ اما در رابطه‌ای مبتنی بر نفی متعین. با‌این‌همه بالیبار با ترسیم مسیر تاریخی فلسفه مارکس، در آخر کتاب نشان می‌دهد امروزه مارکسیسم فلسفه‌ای نامحتمل و بعید است، به این دلیل که فلسفه مارکس درگیر فرایند طولانی دشوار جداكردن خود از «مارکسیسم تاریخی» است. فرایندی که در آن باید بر موانعی که در یک قرن گذشته از آنها بهره‌برداری ایدئولوژیک شده فائق آمد. با‌این‌حال تأکید مي‌كند خطاست اگر این فلسفه بخواهد به نقطه آغازش برگردد. در نظر او به جای رجعت به لحظه آغازش باید از تاریخ خود بیاموزد و ضمن عبور از آن، موانع خود را دگرگون و متبدل كند. از‌این‌رو می‌کوشد با بیرون‌کشیدن پرسش‌هایی از آثار مارکس، هم‌زمان در حین مخالفت، فلسفه او را در پنج بعد دیگر به شکل منفی توضیح دهد. نخست آنکه کنش زنده فلسفه همیشه عبارت است از مواجهه با نافلسفه. در نظر بالیبار تفکر نظری مارکس، در مقاطع گوناگون خود را نه همچون یک فلسفه بلکه بسان بدیلی برای فلسفه عرضه می‌کند؛ یک نافلسفه، یا حتی ضد فلسفه که شاید مهم‌ترین ضد فلسفه دوران مدرن باشد. دوم، تاریخ‌مندی است بدین خاطر که کلیت‌یابی رابطه اجتماعی که فلسفه‌های تاریخ از آن خبر می‌دادند اکنون امری است برگشت‌ناپذیر. سوم، فلسفه انتقادی است که نباید تنها به معنای تأمل بر امور غیرمترقبه تاریخ در نظر گرفته شود. فلسفه انتقادی باید به تعیین خویش به‌عنوان یک فعالیت فکری هم بیندیشد؛ آنچه به ترسیم خطوط نظری ایدئولوژی در فلسفه مارکس برمی‌گردد. چهارم، موقعیت تاریخی- نظری فلسفه مارکس است که در حد فاصل هگل و فروید به‌عنوان نمونه مدرنی از هستی‌شناسی روابط یا آن‌طور که بالیبار تأکید دارد هستی‌شناسی امر بینافردی تعریف می‌شود. این بدان معناست که فلسفه مارکس خود را ورای تقابل میان فردگرایی و جامعه‌گرایی قرار داده و این امکان را فراهم می‌کند که تاریخ را مرور كنيم و کارکردهای ایدئولوژیک این مواضع را نشان دهیم. و در مورد آخر، بالیبار می‌کوشد نشان دهد نزد مارکس، نظریه‌پردازی روابط اجتماعی همان اولویتی را دارد که کنش انقلابی؛ آنچه می‌تواند پیش‌شرطی برای سرزندگی فلسفه باشد.

از قرن گذشته تنشی جدی در فلسفه غرب به وجود آمد که تا همین امروز ادامه دارد: تنش میان فلسفه مارکسیستی و فلسفه مارکس. «اتی‌ین بالیبار» در کتاب «فلسفه مارکس» می‌کوشد در پرتو این دوتایی نشان دهد چرا مارکس، نه فقط یادبودی از گذشته، بلکه همچنان نویسنده‌ای «معاصر» در قرن بیست‌و‌یکم خوانده می‌شود. او مارکس را معاصر می‌داند، هم به‌دلیل پرسش‌هایی که در برابر فلسفه می‌گذارد و هم به‌دلیل مفاهیمی که به آن عرضه می‌کند. بالیبار در این کتاب می‌کوشد به این موضوع متناقض بپردازد: «از یک‌سو، هیچ فلسفه مارکسیستی وجود ندارد و هرگز هم نخواهد داشت و از سوی دیگر امروز مارکس بیش از هر زمان دیگری برای فلسفه مهم شده است». در فلسفه، نقاط عطفی، آستانه‌هایی هست که پس از عبور از آنها هیچ بازگشتی در کار نیست. در نظر بالیبار آنچه همراه با مارکس رخ داد، دقیقا جابه‌جایی مکان، مسائل و اهداف فلسفه بود و اهمیت فلسفه او را باید در همین اثنا جست. از‌این‌رو، در نظرش برای توضیح فلسفه مارکس نخست باید به فهمی از «فلسفه مارکسیستی» در واقعیت تاریخی رسید؛ این بخش اول کتاب است. این کتاب فلسفه مارکس را در چهار راستای دیگر نیز توضیح می‌دهد: «تغییر جهان»، «ایدئولوژی و بت‌وارگی»، «زمان و پیشرفت» و در آخر «علم و انقلاب» . اما در نظر بالیبار اینکه مارکس در قرن حاضر دوباره خوانده می‌شود، اگر از یک‌سو نشان‌دهنده اهمیت فلسفه او باشد، از سوی دیگر نشان‌دهنده دلایلی برای مخالفت با او نیز هست؛ اما در رابطه‌ای مبتنی بر نفی متعین. با‌این‌همه بالیبار با ترسیم مسیر تاریخی فلسفه مارکس، در آخر کتاب نشان می‌دهد امروزه مارکسیسم فلسفه‌ای نامحتمل و بعید است، به این دلیل که فلسفه مارکس درگیر فرایند طولانی دشوار جداكردن خود از «مارکسیسم تاریخی» است. فرایندی که در آن باید بر موانعی که در یک قرن گذشته از آنها بهره‌برداری ایدئولوژیک شده فائق آمد. با‌این‌حال تأکید مي‌كند خطاست اگر این فلسفه بخواهد به نقطه آغازش برگردد. در نظر او به جای رجعت به لحظه آغازش باید از تاریخ خود بیاموزد و ضمن عبور از آن، موانع خود را دگرگون و متبدل كند. از‌این‌رو می‌کوشد با بیرون‌کشیدن پرسش‌هایی از آثار مارکس، هم‌زمان در حین مخالفت، فلسفه او را در پنج بعد دیگر به شکل منفی توضیح دهد. نخست آنکه کنش زنده فلسفه همیشه عبارت است از مواجهه با نافلسفه. در نظر بالیبار تفکر نظری مارکس، در مقاطع گوناگون خود را نه همچون یک فلسفه بلکه بسان بدیلی برای فلسفه عرضه می‌کند؛ یک نافلسفه، یا حتی ضد فلسفه که شاید مهم‌ترین ضد فلسفه دوران مدرن باشد. دوم، تاریخ‌مندی است بدین خاطر که کلیت‌یابی رابطه اجتماعی که فلسفه‌های تاریخ از آن خبر می‌دادند اکنون امری است برگشت‌ناپذیر. سوم، فلسفه انتقادی است که نباید تنها به معنای تأمل بر امور غیرمترقبه تاریخ در نظر گرفته شود. فلسفه انتقادی باید به تعیین خویش به‌عنوان یک فعالیت فکری هم بیندیشد؛ آنچه به ترسیم خطوط نظری ایدئولوژی در فلسفه مارکس برمی‌گردد. چهارم، موقعیت تاریخی- نظری فلسفه مارکس است که در حد فاصل هگل و فروید به‌عنوان نمونه مدرنی از هستی‌شناسی روابط یا آن‌طور که بالیبار تأکید دارد هستی‌شناسی امر بینافردی تعریف می‌شود. این بدان معناست که فلسفه مارکس خود را ورای تقابل میان فردگرایی و جامعه‌گرایی قرار داده و این امکان را فراهم می‌کند که تاریخ را مرور كنيم و کارکردهای ایدئولوژیک این مواضع را نشان دهیم. و در مورد آخر، بالیبار می‌کوشد نشان دهد نزد مارکس، نظریه‌پردازی روابط اجتماعی همان اولویتی را دارد که کنش انقلابی؛ آنچه می‌تواند پیش‌شرطی برای سرزندگی فلسفه باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.