|

تضادهای گفتمانی بین ایران و ترکیه

دکتر ابراهیم متقی. استاد دانشگاه و کارشناس روابط بین‌الملل

ایران و ترکیه دو بازیگر بزرگ منطقه‌ای در خاورمیانه هستند. هر دو کشور از پیشینه تاریخی کنش تعاملی و رقابتی در منطقه برخوردار بودند، اصلی‌ترین دغدغه ترکیه در سال‌های بعد از جنگ جهانی دوم را باید موضوع امنیت دانست. امنیت در زمره شاخص‌های پرمخاطره جامعه ترکیه محسوب می‌شود. کمبود منابع و تنوع گروه‌های قومی، زبانی را باید در زمره عواملی دانست که نه‌تنها می‌تواند در ارتباط با امنیت‌سازی ترکیه نقش‌آفرین باشد بلکه چنین موضوعاتی تاثیر مستقیم بر روابط ایران و ترکیه در سال‌های گذشته داشته است. ایران و ترکیه از سال 1955 تا 1979 در چارچوب پیمان امنیتی بغداد و «سنتو» مشارکت داشتند به عبارت دیگر ترکیه حلقه اتصال پیمان آتلانتیک شمالی به حوزه آسیای مرکزی و خاورمیانه محسوب می‌شود.ایفای نقش ژئوپلیتیکی همکاری‌جویانه را می‌توان در دوران جنگ سرد، همچنین در سال‌های بعد از فروپاشی نظام دوقطبی مشاهده کرد. روندهای کنش‌ سیاسی ایران و ترکیه در سال‌های بعد از پیروزی انقلاب اسلامی نیز ماهیت همکاری‌جویانه داشته است. دو کشور که در سال‌های قبل از انقلاب ایران در قالب RCD، فعالیت‌های اقتصادی همکاری‌جویانه داشتند. در سال‌های بعد از جنگ، در قالب اکو (سازمان همکاری‌های اقتصادی) همکاری‌های تعاملی خود را ادامه دادند. به این ترتیب شکل‌بندی‌های ژئوپلیتیکی و ضرورت‌های راهبردی نشانه‌های همکاری متقابل ایران و ترکیه را اجتناب‌ناپذیر می‌ساخت. در سال‌های بعد از جنگ سرد محیط منطقه‌ای با پیچیدگی‌های امنیتی بیشتری روبه‌رو شد. جنگ پیش‌دستانه آمریکا علیه عراق، معادله قدرت را در منطقه آسیای جنوب‌غربی و شرق مدیترانه با دگرگونی همراه ساخت. از این مقطع زمانی به بعد، امنیت، ماهیت هویتی پیدا کرد. موضوع کردها، شیعیان، گروه‌های سلفی تکفیری و نیروهایی که نقش هویتی ایفا می‌کردند، در وضعیت تعامل رقابتی قرار گرفت. در سال‌های 2003 تا 2007 الگوی رقابت تعاملی محور اصلی کنش راهبردی کشورهای منطقه، ازجمله ایران و ترکیه شد.از سال 2007 به بعد عربستان، نقش‌ محوری خود را در خاورمیانه و علیه سیاست منطقه‌ای ایران گسترش داد. عربستان در این مقطع زمانی نه‌تنها به‌عنوان رقیب ایدئولوژیک، بلکه رقیب ژئوپلیتیک ایران هم تلقی می‌شد. عربستان برای تثبیت موقعیت خود و در راستای کاهش قدرت منطقه‌ای خود از الگوی همکاری منطقه‌ای و ترکیه استفاده کرد. از سال 2007 فضای تعاملی ایران و ترکیه در شرایط رقابتی قرار گرفت. نشانه‌هایی از الگوی رقابتی کم‌شدت، پرشدت و منازعه راهبردی زمینه را برای تشدید تضادهای نهفته ایران و ترکیه به وجود آورد، اگرچه در این دوران، اسلام‌گرایان از موقعیت مناسبی در ساختار سیاسی ترکیه برخوردار شده بودند اما به دلیل رقابت‌های مبتنی بر هویت منطقه‌ای، الگوی کنش ایران و ترکیه در وضعیت تعارضی قرار گرفت. به‌ عبارت دیگر می‌توان نشانه‌هایی از تضاد گفتمانی ژئوپلیتیکی، هویتی و راهبردی در روابط ایران و ترکیه مشاهده کرد. ترکیه تلاش داشت تا نقش مسلط منطقه‌ای را در چارچوب شبکه «اسلام میانه‌رو» ایفا کند. به همین دلیل در روند رقابت‌های سیاسی و امنیتی منطقه‌ای مشارکت چندبعدی پیدا کرد. در سال‌های 2008 به بعد، الگوی تعامل در سایه حل اختلافات سیاسی ادامه یافت با تحولات مربوط به بیداری اسلامی، بحران منطقه‌ای در این دوران به شکل تدریجی در بین کشورهای عربستان، ایران و ترکیه افزایش پیدا کرد. بیداری اسلامی نماد بازتولید هویت‌گرایی رقابتی در بین کشورهای مسلمان منطقه محسوب می‌شد. به همین دلیل، زمینه برای ظهور الگوهای رقابتی در دستور کار قرار گرفت. ایران و عربستان تلاش داشتند تا نقش خود را در منطقه بازسازی کنند. در این فرآیند، ترکیه گرایش بیشتری به عربستان پیدا کرد، به عبارت دیگر عربستان از الگوی مبادله‌گرایی و توازن منطقه‌ای بهره نگرفت. ریاض تلاش کرد تا سیاست امنیتی خود را از طریق حذف تدریجی بازیگران منطقه‌ای پیگیری ‌کند. همکاری‌های منطقه‌ای ایران و عربستان را باید زیربنای منازعه‌ای دانست که آثار آن به حوزه ترکیه نیز گسترش یافته است. تحولات سوریه، تضادهای ایران و ترکیه را افزایش داد. در این بین مقامات ترکیه به دلیل پیوندهای عاطفی و ایدئولوژیک با اخوان‌المسلمین گرایش به گروه‌های سلفی سوریه پیدا کردند. شاید بتوان موضوع مربوط به سوریه را با‌ عنوان اصلی‌ترین موضوع رقابت دو کشور دانست. ایران تحولات سوریه را بر اساس مولفه‌های ژئوپلیتیکی تحلیل می‌کند، در حالی که سوریه رویکرد کاملا متفاوتی را در ارتباط با عربستان پیگیری کرده است. سوریه بخشی از امنیت راهبردی ایران در شرق مدیترانه محسوب می‌شود، در حالی که ترکیه نگرش متفاوتی را در ارتباط با سوریه پیگیری می‌کند.ترکیه تلاش دارد تا سوریه را به عنوان بخشی از حوزه منافع اقتصادی، راهبردی و ژئوپلیتیکی تعریف کند. در چنین شرایطی تضادهای ایران و ترکیه در ارتباط با سوریه افزایش یافته است. ایران بر مبنای اهداف و ضرورت‌های امنیتی، موضوعات راهبردی را تحلیل می‌کند، در حالی‌که ترکیه موضوع سوریه را در قالب منافع اقتصادی و ژئوپلیتیکی تحلیل می‌کند. شاید سوریه را باید به‌عنوان موضوع اصلی اختلاف ایران و ترکیه دانست، اگر موضوع سوریه کنترل شود، یا اینکه جابه‌جایی قدرت در سوریه شکل ‌گیرد. طبیعی است که در آن شرایط، موضوعات هویتی گروه‌های تکفیری عامل بازتولید تضاد در روابط ایران و ترکیه خواهد بود.ترکیه و ایران در فضای موضوعات ایدئولوژیک و بحران‌های هویت منطقه‌ای حساس، کنشگر و آسیب‌پذیر هستند در حالی که ضرورت‌های اقتصادی می‌تواند بر بازتولید نگرش امنیتی دو کشور تاثیرگذار و تعیین‌کننده باشد.
ایران و ترکیه دو بازیگر بزرگ منطقه‌ای در خاورمیانه هستند. هر دو کشور از پیشینه تاریخی کنش تعاملی و رقابتی در منطقه برخوردار بودند، اصلی‌ترین دغدغه ترکیه در سال‌های بعد از جنگ جهانی دوم را باید موضوع امنیت دانست. امنیت در زمره شاخص‌های پرمخاطره جامعه ترکیه محسوب می‌شود. کمبود منابع و تنوع گروه‌های قومی، زبانی را باید در زمره عواملی دانست که نه‌تنها می‌تواند در ارتباط با امنیت‌سازی ترکیه نقش‌آفرین باشد بلکه چنین موضوعاتی تاثیر مستقیم بر روابط ایران و ترکیه در سال‌های گذشته داشته است. ایران و ترکیه از سال 1955 تا 1979 در چارچوب پیمان امنیتی بغداد و «سنتو» مشارکت داشتند به عبارت دیگر ترکیه حلقه اتصال پیمان آتلانتیک شمالی به حوزه آسیای مرکزی و خاورمیانه محسوب می‌شود.ایفای نقش ژئوپلیتیکی همکاری‌جویانه را می‌توان در دوران جنگ سرد، همچنین در سال‌های بعد از فروپاشی نظام دوقطبی مشاهده کرد. روندهای کنش‌ سیاسی ایران و ترکیه در سال‌های بعد از پیروزی انقلاب اسلامی نیز ماهیت همکاری‌جویانه داشته است. دو کشور که در سال‌های قبل از انقلاب ایران در قالب RCD، فعالیت‌های اقتصادی همکاری‌جویانه داشتند. در سال‌های بعد از جنگ، در قالب اکو (سازمان همکاری‌های اقتصادی) همکاری‌های تعاملی خود را ادامه دادند. به این ترتیب شکل‌بندی‌های ژئوپلیتیکی و ضرورت‌های راهبردی نشانه‌های همکاری متقابل ایران و ترکیه را اجتناب‌ناپذیر می‌ساخت. در سال‌های بعد از جنگ سرد محیط منطقه‌ای با پیچیدگی‌های امنیتی بیشتری روبه‌رو شد. جنگ پیش‌دستانه آمریکا علیه عراق، معادله قدرت را در منطقه آسیای جنوب‌غربی و شرق مدیترانه با دگرگونی همراه ساخت. از این مقطع زمانی به بعد، امنیت، ماهیت هویتی پیدا کرد. موضوع کردها، شیعیان، گروه‌های سلفی تکفیری و نیروهایی که نقش هویتی ایفا می‌کردند، در وضعیت تعامل رقابتی قرار گرفت. در سال‌های 2003 تا 2007 الگوی رقابت تعاملی محور اصلی کنش راهبردی کشورهای منطقه، ازجمله ایران و ترکیه شد.از سال 2007 به بعد عربستان، نقش‌ محوری خود را در خاورمیانه و علیه سیاست منطقه‌ای ایران گسترش داد. عربستان در این مقطع زمانی نه‌تنها به‌عنوان رقیب ایدئولوژیک، بلکه رقیب ژئوپلیتیک ایران هم تلقی می‌شد. عربستان برای تثبیت موقعیت خود و در راستای کاهش قدرت منطقه‌ای خود از الگوی همکاری منطقه‌ای و ترکیه استفاده کرد. از سال 2007 فضای تعاملی ایران و ترکیه در شرایط رقابتی قرار گرفت. نشانه‌هایی از الگوی رقابتی کم‌شدت، پرشدت و منازعه راهبردی زمینه را برای تشدید تضادهای نهفته ایران و ترکیه به وجود آورد، اگرچه در این دوران، اسلام‌گرایان از موقعیت مناسبی در ساختار سیاسی ترکیه برخوردار شده بودند اما به دلیل رقابت‌های مبتنی بر هویت منطقه‌ای، الگوی کنش ایران و ترکیه در وضعیت تعارضی قرار گرفت. به‌ عبارت دیگر می‌توان نشانه‌هایی از تضاد گفتمانی ژئوپلیتیکی، هویتی و راهبردی در روابط ایران و ترکیه مشاهده کرد. ترکیه تلاش داشت تا نقش مسلط منطقه‌ای را در چارچوب شبکه «اسلام میانه‌رو» ایفا کند. به همین دلیل در روند رقابت‌های سیاسی و امنیتی منطقه‌ای مشارکت چندبعدی پیدا کرد. در سال‌های 2008 به بعد، الگوی تعامل در سایه حل اختلافات سیاسی ادامه یافت با تحولات مربوط به بیداری اسلامی، بحران منطقه‌ای در این دوران به شکل تدریجی در بین کشورهای عربستان، ایران و ترکیه افزایش پیدا کرد. بیداری اسلامی نماد بازتولید هویت‌گرایی رقابتی در بین کشورهای مسلمان منطقه محسوب می‌شد. به همین دلیل، زمینه برای ظهور الگوهای رقابتی در دستور کار قرار گرفت. ایران و عربستان تلاش داشتند تا نقش خود را در منطقه بازسازی کنند. در این فرآیند، ترکیه گرایش بیشتری به عربستان پیدا کرد، به عبارت دیگر عربستان از الگوی مبادله‌گرایی و توازن منطقه‌ای بهره نگرفت. ریاض تلاش کرد تا سیاست امنیتی خود را از طریق حذف تدریجی بازیگران منطقه‌ای پیگیری ‌کند. همکاری‌های منطقه‌ای ایران و عربستان را باید زیربنای منازعه‌ای دانست که آثار آن به حوزه ترکیه نیز گسترش یافته است. تحولات سوریه، تضادهای ایران و ترکیه را افزایش داد. در این بین مقامات ترکیه به دلیل پیوندهای عاطفی و ایدئولوژیک با اخوان‌المسلمین گرایش به گروه‌های سلفی سوریه پیدا کردند. شاید بتوان موضوع مربوط به سوریه را با‌ عنوان اصلی‌ترین موضوع رقابت دو کشور دانست. ایران تحولات سوریه را بر اساس مولفه‌های ژئوپلیتیکی تحلیل می‌کند، در حالی که سوریه رویکرد کاملا متفاوتی را در ارتباط با عربستان پیگیری کرده است. سوریه بخشی از امنیت راهبردی ایران در شرق مدیترانه محسوب می‌شود، در حالی که ترکیه نگرش متفاوتی را در ارتباط با سوریه پیگیری می‌کند.ترکیه تلاش دارد تا سوریه را به عنوان بخشی از حوزه منافع اقتصادی، راهبردی و ژئوپلیتیکی تعریف کند. در چنین شرایطی تضادهای ایران و ترکیه در ارتباط با سوریه افزایش یافته است. ایران بر مبنای اهداف و ضرورت‌های امنیتی، موضوعات راهبردی را تحلیل می‌کند، در حالی‌که ترکیه موضوع سوریه را در قالب منافع اقتصادی و ژئوپلیتیکی تحلیل می‌کند. شاید سوریه را باید به‌عنوان موضوع اصلی اختلاف ایران و ترکیه دانست، اگر موضوع سوریه کنترل شود، یا اینکه جابه‌جایی قدرت در سوریه شکل ‌گیرد. طبیعی است که در آن شرایط، موضوعات هویتی گروه‌های تکفیری عامل بازتولید تضاد در روابط ایران و ترکیه خواهد بود.ترکیه و ایران در فضای موضوعات ایدئولوژیک و بحران‌های هویت منطقه‌ای حساس، کنشگر و آسیب‌پذیر هستند در حالی که ضرورت‌های اقتصادی می‌تواند بر بازتولید نگرش امنیتی دو کشور تاثیرگذار و تعیین‌کننده باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.