|

کیارستمی و روایت زندگی

ابراهیم بای‌سلامی- جامعه‌شناس

موضوع هنر، روح زندگی و کار هنری متفاوت و ممتاز از دیگر امور است. شاید کسانی باشند که بسیار افتخار آفریده و ده‌ها پروژه عمرانی بنا کرده و بنگاه‌ها و کارخانه‌های بسیاری ساخته‌اند و با وجود همه فوایدی که برای جامعه داشته‌اند، در ذهن قاطبه مردم به اندازه یک قطعه شعر، یک فیلم، یک نقاشی یا یک اثر هنری فاخر جا نگرفته‌اند. عباس کیارستمی از آن دست هنرمندانی است که با خلق چند اثر هنری در ذهن جهانیان جای گرفت و موجبات تحسین بسیاری را برانگیخت. تا‌آنجاکه صاحب‌نظران می‌گویند او بعد از حکیم ابراهیم عمر خیام ‌نیشابوری، شناخته‌شده‌‌ترین هنرمند ایرانی در اروپاست. کیارستمی بیش از آنکه یک نویسنده، شاعر، نقاش و عکاس باشد؛ یک فیلم‌ساز مشهور است و ممیزه اصلی فیلم‌های او، پرداختن به اهمیت زندگی انسان‌هاست و امتیاز بررسی و چگونگی «مفهوم زندگی» در آن است که این واقعیت اساسی در جامعه پرآشوب مدرن، پست‌مدرن و پساپست‌مدرن صنعتی به تدریج کم‌رنگ شده و به فراموشی سپرده می‌شود. به‌زعم او حتی خود هنرمندان که هریک با هنر خویش به زیبایی‌ها و عناصری از روح زندگی می‌پردازند از مفهوم اصلی زندگی غافل‌اند و به ماندگاری آثار، بیش از زندگی خود می‌اندیشند و کیارستمی با تشخیص همین نکته می‌گوید اگر قدرت داشته باشم ترجیح می‌دهم خودم زنده بمانم؛ بیش از آنکه به ماندگاری آثارم بیندیشم؛ اما گویا طبیعت این را نمی‌پذیرد و من هم باید بروم. با این نکات است که این هنرمند زندگی را چون «طعم گیلاس» معنا می‌کند و به تصویر اسانس طبیعی آن‌که جز با جاری‌شدن تعریف‌شدنی نیست می‌پردازد و «مثل یک عاشق» به زمان حال خیره می‌شود و به مفهوم عشق درلحظه‌های کوتاه، نسبی و گذرا می‌نگرد. از نظر او عشق مثل حیات و مرگ قطعی نیست و در یک نوسان عاطفی بین عاشق و معشوق بالا و پایین می‌شود و به‌سانِ دوره بارداری، آدمی از عشق نیز روزی فارغ می‌شود. او در فیلم‌هایی که از عمد بدون داستان ساخته است، در رویکرد حرفه‌ای خود، بازیگران فیلم را بیش از هنرنمایی و ادبیات جاری آنها با احساساتشان نسبت به سوژه‌ها ارزیابی می‌کند؛ تا در کارگردانی و هنرپیشگی نیز شمه‌ای مؤثر از روح زندگی یعنی «احساس انسانی» را تعقیب کند. کیارستمی احساس را از دریچه زیباترین قاب خداوند یعنی همان چشم فرد تشخیص می‌دهد و تأکید می‌کند خلاقیت، یک امر فردی است و هنرمند واقعی همواره احساس تنهایی می‌کند و این کاراکتر متفاوت چشم‌هاست که فراتر از بیان چنین احساسی را لو می‌دهد و رسوا می‌كند. درواقع او می‌خواهد هنر را با اسانس و هویت طبیعی انسان درآمیزد. در نظر کیارستمی هنرمند با زندگی بازی می‌کند و بازی می‌کند تا دیگران بهتر زندگی کنند.

او با رویکردی متفاوت و نو به پدیده سینما پرداخت و سادگی مبتنی‌بر هنر و طبیعت را در مقابل همه پیچیدگی‌های جامعه قرار داد تا در تردید بر سر دوراهی‌های باور، ستایش و بازگشت به زندگی بر هرچیز دیگر ترجیح داده شود. کیارستمی مثل دیگر فرهیختگان در زمانه مهجوریت فرهنگ و هنر در ایران، با وجود استقبال جهانیان و توفیق کسب نشانه‌های برتر سینما از فستیوال‌های معتبر، با محدودیت‌های ناشی از قشری‌نگری و تنگ‌نظری‌های ویژه به سینما مواجه بود؛ اما همچنان بر آن بود «زندگی ادامه دارد». جبرهای نظام اجتماعی و سانسورهای تودرتو و خودسانسوری در ارائه هنر موجب شده برخی از هنرمندان نیز آسیب‌ها و مرضناکی عقده‌ها و کینه‌های جاری در جامعه را درون خود نهادینه کنند و آن صداقت و شفافیت لازم را در برخورد با آثار نداشته باشد و ازهمین‌روست هنگامی‌که موفقیت‌های جهانی برای اثری ایرانی به‌دست می‌آید، برخی به‌جای آنکه جشن بگیرند و به ترویج آن بپردازند تا در جامعه‌پذیری فرهنگی و حفظ و ارتقای هویت جوانان از آن بهره‌گیری شود و عمق و غنای فرهنگی این جامعه مظلوم در روزگار غربت هنر، درفرایند جهانی‌شدن سرافرازانه ارائه شود و قوام یابد؛ به تشویش اذهان دامن می‌زنند. برای نمونه بنگرید به پیروزی فاخر و غرور‌آفرین اصغر فرهادی در کسب جوایز اسکار و کن و بررسی کنید واکنش‌های برخی از دوستان هنرمند مثل بهروز افخمی را که ارزش‌ها و کارکردهای مثبت آن کار‌ها و پیامدهای عظیم را ندیدند و هم‌صدا با صداوسیمای کنونی با مطایبه و کنایه به تخطئه پرداختند. هرچند قاطبه قشر آزاده و فرهیخته ایران همواره قدردان این آثار و موفقیت‌ها بوده‌اند و با همه محدویت‌های موجود، بدون توجه به دسته‌بندی‌های خاص، همواره پاسداشت اهتمام بلند هنرمندانی مانند کیارستمی، اصغر فرهادی و حاتمی‌کیا را در نظر داشته‌اند؛ اما در کل جامعه و به‌گونه‌ای که بیشتر در فرهنگ عمومی ما رایج شده به قول یک فیلمساز گویا همه هنرمندان یک مرگ به جامعه ایران بدهکارند و تا زمانی که زنده‌اند آنچنان که شایسته‌ است به آنها توجه نمی‌شود. اینک بر همه ماست دریابیم افرادی همانند کیارستمی را که برای اشاعه فرهنگ، هنر و عزت ایران در جهان کیمیا و تکرارناپذیرند. روحش شاد و نامش جاویدان باد.

موضوع هنر، روح زندگی و کار هنری متفاوت و ممتاز از دیگر امور است. شاید کسانی باشند که بسیار افتخار آفریده و ده‌ها پروژه عمرانی بنا کرده و بنگاه‌ها و کارخانه‌های بسیاری ساخته‌اند و با وجود همه فوایدی که برای جامعه داشته‌اند، در ذهن قاطبه مردم به اندازه یک قطعه شعر، یک فیلم، یک نقاشی یا یک اثر هنری فاخر جا نگرفته‌اند. عباس کیارستمی از آن دست هنرمندانی است که با خلق چند اثر هنری در ذهن جهانیان جای گرفت و موجبات تحسین بسیاری را برانگیخت. تا‌آنجاکه صاحب‌نظران می‌گویند او بعد از حکیم ابراهیم عمر خیام ‌نیشابوری، شناخته‌شده‌‌ترین هنرمند ایرانی در اروپاست. کیارستمی بیش از آنکه یک نویسنده، شاعر، نقاش و عکاس باشد؛ یک فیلم‌ساز مشهور است و ممیزه اصلی فیلم‌های او، پرداختن به اهمیت زندگی انسان‌هاست و امتیاز بررسی و چگونگی «مفهوم زندگی» در آن است که این واقعیت اساسی در جامعه پرآشوب مدرن، پست‌مدرن و پساپست‌مدرن صنعتی به تدریج کم‌رنگ شده و به فراموشی سپرده می‌شود. به‌زعم او حتی خود هنرمندان که هریک با هنر خویش به زیبایی‌ها و عناصری از روح زندگی می‌پردازند از مفهوم اصلی زندگی غافل‌اند و به ماندگاری آثار، بیش از زندگی خود می‌اندیشند و کیارستمی با تشخیص همین نکته می‌گوید اگر قدرت داشته باشم ترجیح می‌دهم خودم زنده بمانم؛ بیش از آنکه به ماندگاری آثارم بیندیشم؛ اما گویا طبیعت این را نمی‌پذیرد و من هم باید بروم. با این نکات است که این هنرمند زندگی را چون «طعم گیلاس» معنا می‌کند و به تصویر اسانس طبیعی آن‌که جز با جاری‌شدن تعریف‌شدنی نیست می‌پردازد و «مثل یک عاشق» به زمان حال خیره می‌شود و به مفهوم عشق درلحظه‌های کوتاه، نسبی و گذرا می‌نگرد. از نظر او عشق مثل حیات و مرگ قطعی نیست و در یک نوسان عاطفی بین عاشق و معشوق بالا و پایین می‌شود و به‌سانِ دوره بارداری، آدمی از عشق نیز روزی فارغ می‌شود. او در فیلم‌هایی که از عمد بدون داستان ساخته است، در رویکرد حرفه‌ای خود، بازیگران فیلم را بیش از هنرنمایی و ادبیات جاری آنها با احساساتشان نسبت به سوژه‌ها ارزیابی می‌کند؛ تا در کارگردانی و هنرپیشگی نیز شمه‌ای مؤثر از روح زندگی یعنی «احساس انسانی» را تعقیب کند. کیارستمی احساس را از دریچه زیباترین قاب خداوند یعنی همان چشم فرد تشخیص می‌دهد و تأکید می‌کند خلاقیت، یک امر فردی است و هنرمند واقعی همواره احساس تنهایی می‌کند و این کاراکتر متفاوت چشم‌هاست که فراتر از بیان چنین احساسی را لو می‌دهد و رسوا می‌كند. درواقع او می‌خواهد هنر را با اسانس و هویت طبیعی انسان درآمیزد. در نظر کیارستمی هنرمند با زندگی بازی می‌کند و بازی می‌کند تا دیگران بهتر زندگی کنند.

او با رویکردی متفاوت و نو به پدیده سینما پرداخت و سادگی مبتنی‌بر هنر و طبیعت را در مقابل همه پیچیدگی‌های جامعه قرار داد تا در تردید بر سر دوراهی‌های باور، ستایش و بازگشت به زندگی بر هرچیز دیگر ترجیح داده شود. کیارستمی مثل دیگر فرهیختگان در زمانه مهجوریت فرهنگ و هنر در ایران، با وجود استقبال جهانیان و توفیق کسب نشانه‌های برتر سینما از فستیوال‌های معتبر، با محدودیت‌های ناشی از قشری‌نگری و تنگ‌نظری‌های ویژه به سینما مواجه بود؛ اما همچنان بر آن بود «زندگی ادامه دارد». جبرهای نظام اجتماعی و سانسورهای تودرتو و خودسانسوری در ارائه هنر موجب شده برخی از هنرمندان نیز آسیب‌ها و مرضناکی عقده‌ها و کینه‌های جاری در جامعه را درون خود نهادینه کنند و آن صداقت و شفافیت لازم را در برخورد با آثار نداشته باشد و ازهمین‌روست هنگامی‌که موفقیت‌های جهانی برای اثری ایرانی به‌دست می‌آید، برخی به‌جای آنکه جشن بگیرند و به ترویج آن بپردازند تا در جامعه‌پذیری فرهنگی و حفظ و ارتقای هویت جوانان از آن بهره‌گیری شود و عمق و غنای فرهنگی این جامعه مظلوم در روزگار غربت هنر، درفرایند جهانی‌شدن سرافرازانه ارائه شود و قوام یابد؛ به تشویش اذهان دامن می‌زنند. برای نمونه بنگرید به پیروزی فاخر و غرور‌آفرین اصغر فرهادی در کسب جوایز اسکار و کن و بررسی کنید واکنش‌های برخی از دوستان هنرمند مثل بهروز افخمی را که ارزش‌ها و کارکردهای مثبت آن کار‌ها و پیامدهای عظیم را ندیدند و هم‌صدا با صداوسیمای کنونی با مطایبه و کنایه به تخطئه پرداختند. هرچند قاطبه قشر آزاده و فرهیخته ایران همواره قدردان این آثار و موفقیت‌ها بوده‌اند و با همه محدویت‌های موجود، بدون توجه به دسته‌بندی‌های خاص، همواره پاسداشت اهتمام بلند هنرمندانی مانند کیارستمی، اصغر فرهادی و حاتمی‌کیا را در نظر داشته‌اند؛ اما در کل جامعه و به‌گونه‌ای که بیشتر در فرهنگ عمومی ما رایج شده به قول یک فیلمساز گویا همه هنرمندان یک مرگ به جامعه ایران بدهکارند و تا زمانی که زنده‌اند آنچنان که شایسته‌ است به آنها توجه نمی‌شود. اینک بر همه ماست دریابیم افرادی همانند کیارستمی را که برای اشاعه فرهنگ، هنر و عزت ایران در جهان کیمیا و تکرارناپذیرند. روحش شاد و نامش جاویدان باد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.