|

کیارستمی روی صحنه

تعزیه تا اپرا

فرزانه ابراهیم‌زاده

«تعزیه برای مردمانی که به تماشای آن می‌روند می‌تواند راهی باشد تا آنها را به عواطف عمیق پیوند دهد. به‌هرحال خندیدن و گریستن یک نیاز طبیعی برای انسان‌هاست».
این بخشی از نظر عباس کیارستمی کارگردان شناخته‌شده ایرانی درباره کهن‌ترین هنر نمایشی ایران یعنی تعزیه است. هنرمند صاحب‌سبک و چندوجهی که سینما یکی از حوزه‌هایی بود که او تا بالاترین مرزهای آن پیش رفته بود و آثار شاخصی را برای سینمای جهان به یادگار گذاشت. اما کیارستمی بزرگ که این روزها هنر ایران و جهان در سوگ او هنوز از شوک خارج نشده، در مرزهای دیگر هنر نیز وارد شده بود و توانسته بود آثار نخبه‌ای را به یادگار بگذارد. یکی از این مرزها بی‌تردید هنر تئاتر بود. البته کیارستمی در حوزه تئاتر به شکل کلاسیک هیچ‌گاه وارد نشده بود و حضورش در کنار این هنر منحصر به اینستالیشن تعزیه و فیلمی که درباره این هنر قدیمی ایرانی ساخت، بود و همچنین کارگردانی دو اپرایی که روی صحنه برد.
تعزیه از تفرش تا ادینبورو
عباس کیارستمی در زمان کودکی با تعزیه آشنا و به آن علاقه‌مند شده بود. اما تحصیلاتش در زمینه نقاشی و فعالیت در زمینه تبلیغات و فیلم‌سازی زمانی طولانی میان او و تعزیه فاصله انداخت. او حدود ده سال پیش - یا کمی بیشتر - ساخت فیلمی درباره تعزیه را آغاز کرد. کیارستمی برای ساخت این فیلم، زمان بسیاری را صرف تحقیق و شناسایی و فیلم‌برداری از تعزیه‌خوانی و تعزیه‌خوانان در سراسر ایران کرد. حاصل این سفر فیلمی با عنوان نگاهی به تعزیه بود که در کنار اینستالیشنی درباره تعزیه در مراکز مهمی چون مرکز ژرژپمپیدو و جشنواره ادینبورو به نمایش گذاشت. کیارستمی در این اثر شاخص‌ترین تعزیه‌‌خوانان و تومارهای تعزیه را جلوی دوربین آورد و ثبت کرد. او در این اثر، تنها به بررسی هنر تعزیه و تعزیه‌خوانان نمی‌پرداخت بلکه آن را از زاویه دید تماشاگران نیز دیده بود. تماشاگرانی که حضورشان در سال‌ها باعث ماندگاری هنر تعزیه شده بود. البته در کنار این اثر بهمن، پسر کوچک‌تر کیارستمی، نیز مستندی به اسم شبیه‌خوانی را ساخت.
این اثر با واکنش‌های زیادی روبه‌رو شد. برناردو برتولوچی، کارگردان صاحب نام ایتالیایی، زمانی که فیلم «تعزیه»را دید به کیارستمی گفته بود: «تو خیلی خوش‌شانس هستی؛ چون در کشوری زندگی می‌کنی که در آن پاکی و معصومیت هست. روزگار معصومیت در ایتالیا مدتی است سپری شده، در واقع از دهه 50 به بعد، زمانی‌که اقتصاد در این کشور رونق یافت. خدا می‌داند چرا، ما آن معصومیت را گم کردیم، مردمان ثروتمند معصومیت را از دست دادند».
آنجلیک کریسافیس، خبرنگار و نویسنده روزنامه گاردین نیز که بعد از دیدن این اثر در حاشیه جشنواره ادینبورو گفت‌وگویی با کیارستمی انجام داده بود، نگاهی به تعزیه را چنین توصیف کرده بود: «در هر حال «نگاهی به تعزیه» یک (اینستالیشن) شاخص درباره حماسه‌ای قدیمی است که این هفته در ادینبورو اجرا می‌شود. زمانی که ژولیت بینوش، بازیگر فرانسوی فیلم این اثر را دید، چشمانش پر از اشک شد و بعد از آن بود که غرق در مطالعه کتاب‌هایی درباره شیعه و اسلام شد؛ برای آنکه بفهمد چرا مخاطبان تعزیه وقتی به آن نگاه می‌کنند، گریه می‌کنند».
برداشت این خبرنگار از تعزیه در این فیلم این بود: «تعزیه فرمی سنتی از نمایش‌های ایرانی است که یادآور حماسه امام حسین (ع) است. تعزیه ناگهان تماشاگر را در اندوهی عظیم فرو می‌برد، چراکه او خود را در نوعی سوگواری آیینی می‌یابد».
کیارستمی در گفت‌وگو با این خبرنگار گاردین درباره فیلم‌سازی‌اش گفته بود: «من برای این فیلم می‌سازم تا بین انسان‌هایی که هیچ اشتراکی با هم ندارند همدلی ایجاد کنم. تعریف من از هنر همین است. هنر برای آن است که انسان‌ها را به همدیگر نزدیک کند. وقتی می‌شنوم سرزمینم محور شرارت خوانده ‌شده، احساس بدی به من دست می‌دهد. اما آرزویم در تمام فیلم‌هایم این بوده که تصویری صمیمانه‌تر و مهربان‌تر از انسان‌های کشورم ارائه دهم. هر صبح، وقتی از خواب برمی‌خیزم، به همسایگانم سلام می‌گویم و این آن چیزی است که می‌خواهم در فیلم‌هایم نشان دهم؛ دوستی و عشق آدم‌ها به هم».
موتسارت بعد از ۳۰۰ سال
تعزیه اما تنها حضور کیارستمی در حوزه تئاتر نبود. او چند سال اپرای «همه زن‌ها مثل هم هستند» آمادئوس موتسارت را هدایت کرد. اثری که در کنار وودی آلن، کارگردان آمریکایی، شکل گرفت. او این اثر را در جشنواره پرووانس فرانسه به صحنه برد. قرار بود این اثر در انگلستان هم به روی صحنه برود اما به خاطر روند پیچیده صدور ویزا، به نشانه اعتراض به این جشنواره‌ نرفت.

«تعزیه برای مردمانی که به تماشای آن می‌روند می‌تواند راهی باشد تا آنها را به عواطف عمیق پیوند دهد. به‌هرحال خندیدن و گریستن یک نیاز طبیعی برای انسان‌هاست».
این بخشی از نظر عباس کیارستمی کارگردان شناخته‌شده ایرانی درباره کهن‌ترین هنر نمایشی ایران یعنی تعزیه است. هنرمند صاحب‌سبک و چندوجهی که سینما یکی از حوزه‌هایی بود که او تا بالاترین مرزهای آن پیش رفته بود و آثار شاخصی را برای سینمای جهان به یادگار گذاشت. اما کیارستمی بزرگ که این روزها هنر ایران و جهان در سوگ او هنوز از شوک خارج نشده، در مرزهای دیگر هنر نیز وارد شده بود و توانسته بود آثار نخبه‌ای را به یادگار بگذارد. یکی از این مرزها بی‌تردید هنر تئاتر بود. البته کیارستمی در حوزه تئاتر به شکل کلاسیک هیچ‌گاه وارد نشده بود و حضورش در کنار این هنر منحصر به اینستالیشن تعزیه و فیلمی که درباره این هنر قدیمی ایرانی ساخت، بود و همچنین کارگردانی دو اپرایی که روی صحنه برد.
تعزیه از تفرش تا ادینبورو
عباس کیارستمی در زمان کودکی با تعزیه آشنا و به آن علاقه‌مند شده بود. اما تحصیلاتش در زمینه نقاشی و فعالیت در زمینه تبلیغات و فیلم‌سازی زمانی طولانی میان او و تعزیه فاصله انداخت. او حدود ده سال پیش - یا کمی بیشتر - ساخت فیلمی درباره تعزیه را آغاز کرد. کیارستمی برای ساخت این فیلم، زمان بسیاری را صرف تحقیق و شناسایی و فیلم‌برداری از تعزیه‌خوانی و تعزیه‌خوانان در سراسر ایران کرد. حاصل این سفر فیلمی با عنوان نگاهی به تعزیه بود که در کنار اینستالیشنی درباره تعزیه در مراکز مهمی چون مرکز ژرژپمپیدو و جشنواره ادینبورو به نمایش گذاشت. کیارستمی در این اثر شاخص‌ترین تعزیه‌‌خوانان و تومارهای تعزیه را جلوی دوربین آورد و ثبت کرد. او در این اثر، تنها به بررسی هنر تعزیه و تعزیه‌خوانان نمی‌پرداخت بلکه آن را از زاویه دید تماشاگران نیز دیده بود. تماشاگرانی که حضورشان در سال‌ها باعث ماندگاری هنر تعزیه شده بود. البته در کنار این اثر بهمن، پسر کوچک‌تر کیارستمی، نیز مستندی به اسم شبیه‌خوانی را ساخت.
این اثر با واکنش‌های زیادی روبه‌رو شد. برناردو برتولوچی، کارگردان صاحب نام ایتالیایی، زمانی که فیلم «تعزیه»را دید به کیارستمی گفته بود: «تو خیلی خوش‌شانس هستی؛ چون در کشوری زندگی می‌کنی که در آن پاکی و معصومیت هست. روزگار معصومیت در ایتالیا مدتی است سپری شده، در واقع از دهه 50 به بعد، زمانی‌که اقتصاد در این کشور رونق یافت. خدا می‌داند چرا، ما آن معصومیت را گم کردیم، مردمان ثروتمند معصومیت را از دست دادند».
آنجلیک کریسافیس، خبرنگار و نویسنده روزنامه گاردین نیز که بعد از دیدن این اثر در حاشیه جشنواره ادینبورو گفت‌وگویی با کیارستمی انجام داده بود، نگاهی به تعزیه را چنین توصیف کرده بود: «در هر حال «نگاهی به تعزیه» یک (اینستالیشن) شاخص درباره حماسه‌ای قدیمی است که این هفته در ادینبورو اجرا می‌شود. زمانی که ژولیت بینوش، بازیگر فرانسوی فیلم این اثر را دید، چشمانش پر از اشک شد و بعد از آن بود که غرق در مطالعه کتاب‌هایی درباره شیعه و اسلام شد؛ برای آنکه بفهمد چرا مخاطبان تعزیه وقتی به آن نگاه می‌کنند، گریه می‌کنند».
برداشت این خبرنگار از تعزیه در این فیلم این بود: «تعزیه فرمی سنتی از نمایش‌های ایرانی است که یادآور حماسه امام حسین (ع) است. تعزیه ناگهان تماشاگر را در اندوهی عظیم فرو می‌برد، چراکه او خود را در نوعی سوگواری آیینی می‌یابد».
کیارستمی در گفت‌وگو با این خبرنگار گاردین درباره فیلم‌سازی‌اش گفته بود: «من برای این فیلم می‌سازم تا بین انسان‌هایی که هیچ اشتراکی با هم ندارند همدلی ایجاد کنم. تعریف من از هنر همین است. هنر برای آن است که انسان‌ها را به همدیگر نزدیک کند. وقتی می‌شنوم سرزمینم محور شرارت خوانده ‌شده، احساس بدی به من دست می‌دهد. اما آرزویم در تمام فیلم‌هایم این بوده که تصویری صمیمانه‌تر و مهربان‌تر از انسان‌های کشورم ارائه دهم. هر صبح، وقتی از خواب برمی‌خیزم، به همسایگانم سلام می‌گویم و این آن چیزی است که می‌خواهم در فیلم‌هایم نشان دهم؛ دوستی و عشق آدم‌ها به هم».
موتسارت بعد از ۳۰۰ سال
تعزیه اما تنها حضور کیارستمی در حوزه تئاتر نبود. او چند سال اپرای «همه زن‌ها مثل هم هستند» آمادئوس موتسارت را هدایت کرد. اثری که در کنار وودی آلن، کارگردان آمریکایی، شکل گرفت. او این اثر را در جشنواره پرووانس فرانسه به صحنه برد. قرار بود این اثر در انگلستان هم به روی صحنه برود اما به خاطر روند پیچیده صدور ویزا، به نشانه اعتراض به این جشنواره‌ نرفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.