|

پرسشگری در «مجلس ضربت‌زدن»

علیرضا قاسم‌خان- پژوهشگر و فیلم‌ساز

من - من کجا هستم؟ حقیقت من کجاست؟

شما - مرا از من گرفتید.
شاه مردان و شیر خدا گفتید!
درِ شهر علمم خواندید و از آن به درون نرفتید
شما با من چه کردید.
«از متن نمایش‌نامه»
نمایش‌نامه «مجلس ضربت‌زدن» نوشته بهرام بیضائی در سال 1381 منتشر شد. در همان سال واکنش‌های متفاوتی به این نمایش و اجرا ابراز شد و تا آنجا پیش رفت که به توقف اجرای نمایش انجامید. در این مطلب قصد دارم که از دو جهت به بررسی کوتاهی از این نمایش بپردازم تا برخی از مهم‌ترین وجوه آن را در میان بگذارم. در نگاه اول محمد رحمانیان، کارگردان این نمایش، با طراحی صحنه‌ای که ملهم از نمایش تعزیه است، فضای نمایش را در حال‌وهوای این‌گونه نمایش ایرانی شکل می‌دهد. این فرم نمایشی بر ویژگی‌هایی استوار است که در اینجا فقط به چند مورد آن اشاره می‌کنم. اغلب در نمایش تعزیه تماشاگران به گرد سکویی که در میان صحنه است نشسته و نمایش تعزیه را می‌بینند اما در این نمایش به دلیل شکل صحنه تئاتر شهر که برای اجرای نمایش به سبک کلاسیک طراحی شده است این فضا ایجاد نمی‌شود؛ اما تمهید کارگردان در مدور و چرخان ساختن سکوی میان صحنه به ایجاد حس تعزیه‌گونه نمایش کمک شایانی کرده است. این، خود برگرفته از نوع نمایش‌نامه‌نویسی بیضایی هم هست؛ زیرا او با درهم‌تنیدن دو واقعه در گذشته و حال به چنین فضایی برای بیان نمایشی خود نیاز دارد. از صحنه نمایش که بگذریم زبان نمایش درخور ‌توجه است؛ زبان نمایش میان زبان کلاسیک نمایش‌نامه‌ای -که به نظر می‌رسد نوعی زبان متکلف برای متن‌های مذهبی است- و زبان روزمره که مورد استفاده کارگردان، نویسنده و دیگر عوامل اجرائی است در نوسان است. بیضائی در انتخاب این دو زبان مرتب مخاطب خود را به دو دنیای متفاوت می‌برد. زبان به‌کار‌رفته در مجموع نمایش به فاصله‌گذاری میان دو جهان متن منجر می‌شود. نویسنده در نمایش «مجلس ضربت‌زدن» به دنبال به‌اشتراک‌گذاشتن مسائلی است در موضوع تصویر اولیاي الهی در آثار هنری به‌طور اعم و در نمایش چگونگی نشان‌دادن آنان به‌طور اخص است. تصویر کسی را که مظهر همه خوبی‌هاست، نمی‌توان نشان داد؛ با نشان‌ندادن او، فقط اشقیا باقی می‌مانند و چون اعمال اشقیا را به دلیل بدآموزی نمی‌توان نشان داد پس چه باقی می‌ماند. این چالشی است که بیضائی از زبان نمایش‌نامه‌نویس می‌خواهد برای آن جوابی بیابد و این سؤال تا به یک نقد تاریخ نمایش پیش می‌رود. هرچند خود او می‌داند که در دوره‌هاي قبل برای این موضوع راه‌حل‌هایی ارائه شده است به‌خصوص در تعزیه ایران. در اجرای فرم نمایش تعزیه در نمایش «مجلس ضربت‌زدن» رحمانیان تا آنجا پیش می‌رود که معین‌البکاء خود را در تمامی مراحل اجرای صحنه حاضر و فعال نشان می‌دهد. معین البکاء در تعزیه ایران تنظیم‌کننده نمایش است؛ کسی است که مقدار غم و رنج شبیه‌خوانان را در صحنه تنظیم می‌کند؛ اما معین‌البکاء این نمایش با هیبتی تازه با شلوار و پیراهنی امروزین ظاهر شده و به کار خودش می‌پردازد. اگرچه در ظاهر تفاوت دارند اما عنصر اصلی همه آنان متنی است که به دست دارند. یکی دیگر از ویژگی‌های این نمایش، فاصله‌گذاری‌های آشکار برای برقراری ارتباط میان تماشاگران و بازیگران است. در نمایش، بازیگران از میان تماشاگران به صحنه می‌آیند، نویسنده میان مردم رفت‌وآمد می‌کند و آنان را مخاطب قرار می‌دهد. نویسنده با مردم گفت‌وگو می‌کند با گفتن جمله «آیا در میان شما نیست» با چراغ قوه در میان تماشاگران به جست‌وجو می‌پردازد. همه اینها از شکستن فضای کلاسیک نمایش خبر می‌دهد زیرا با استفاده از این تمهید تماشاگران به قضاوت فرا خوانده می‌شوند و به تفکری دوباره درباره مظهر عدالت و عشق. موسیقی نمایش -چه به شکل زنده و چه غیرزنده -کمک شایانی به صحنه‌های جنگ و رقص‌گونه کرده است. ازاین‌رو باید دیدگاه خلعتبری به عنوان آهنگساز و رحمانیان را به عنوان کارگردان تحسین کرد که در استفاده از موسیقی افراط نکرده و آن را به اندازه مناسب به کار گرفته‌اند. استفاده فیلم در بیشتر نمایش‌های رحمانیان برای خود جا باز کرده و به عنصری نمایشی بدل شده است. در این نمایش تکه‌فیلم‌هایی از نویسنده که در خیابان و در حال خرید و زندگی است، دیده می‌شود. فیلم مانند راش‌هایی سرهم‌شده در میان شات‌هایی سوخته به نمایش درمی‌آیند؛ در یکی از این شات‌ها از داخل یک اتومبیل که در کنار نویسنده حرکت می‌کند نویسنده را می‌بینیم، نویسنده به داخل اتومبیل نگاه می‌کند و سوار می‌شود و پس از آن چیزی نیست. این عنصر نمایشی شاید دنیای درام را وسیع‌تر می‌كند و در کنار همه عناصر بصری از تصویر نیز چون بیانی تازه استفاده می‌کند. یکی از نکات درخور توجه در اجرا و متن اصلی نمایش تفاوت جنسیت نویسنده در این دو است؛ به این معنا که در نمایش‌نامه، نویسنده، مرد [نویسنده به کارگردان... زنم پیغامتو یادداشت کرده... 31] و در نمایش، نویسنده، زن است. جدای از بحث‌های جنسیتی و شناختی دراین‌باره، خود این موضوع می‌تواند مورد بحث قرار گیرد. آیا انتخاب یک زن به عنوان نویسنده، پاسخ و توجه به آن نیمه خاموش جامعه است؟ آیا متن را از منظر چندصدایی باختینی می‌توان مورد مداقه و تفسیر قرارداد؟ بلاشک صداهای گوناگون در متن بلند‌تر از آن است که نمی‌توان نشنید. اما نگاه دوم به نوعی به محتوا و دیدگاه‌های آفریننده اثر یعنی نمایش‌نامه‌نویس بازمی‌گردد. بیضائی همچون همه درام‌نویسان بزرگ جهان پس از عصر روشنگری در مواجهه با متون مذهبی- تاریخی با تماشاگران به گفت‌وگویی پرسش‌گرایانه می‌نشیند تا از ورای هر آنچه واقع‌نما و بدیهی شمرده می‌شود سؤالات تازه‌ای را در شناخت امام اول شیعیان و به‌خصوص واقعه شهادت ایشان مطرح کند. بهرام بیضائی از ورای این واقعه در واقعه یعنی واقعه شهادت مولا علی(ع) در سال 40 هجری و ماجرای به‌صحنه‌آوردن یک نمایش که با چالش‌های متفاوتی روبه‌رو است مخاطب را به بازاندیشی می‌خواند.

به اندیشه درباره حقیقت، عدالت، مبارزه با ستم و فقر، احقاق حقوق فرودستان جامعه، وفای به عهد و... و هر آنچه صفات الهی- انسانی می‌نامیم. نمایش «مجلس ضربت‌زدن» سؤال مطرح می‌کند و در پی پاسخ است. سرزندگی نمایش هم به همین سؤالات است؛ سؤالاتی که هر نسل به اقتضای زمانه‌اش پاسخی درخور می‌طلبد. روح عدالت‌پرور امام علی(ع) در جواب به همین سؤالات اساسی هستی و زندگی است که همیشه و همیشه جاودان است. در بخشی از نمایش بهرام بیضایی می‌گوید: «... کسی که تصویری نداره؛ نمایش‌نامه‌ای هم ندارد»؛ اما با جرئت می‌توان گفت او تصویری باشکوه از مولا علی(ع) به همه مردم حقیقت‌دوست ارائه می‌دهد؛ همان‌گونه که در «روز واقعه» تصویری شگرف از شهادت امام حسین(ع) در روزگار ما ارائه داد. امام علی(ع) فرمودند: «خداش رحمت کناد کسی را که با شنیدن هر حکمتی آگاه و آگاه‌تر شود و در پی دعوت ارشادگر، گامی پیش نهد... اندوختنی‌ها را فرا چنگ آورد و... ». (‌نهج‌البلاغه 75)

من - من کجا هستم؟ حقیقت من کجاست؟

شما - مرا از من گرفتید.
شاه مردان و شیر خدا گفتید!
درِ شهر علمم خواندید و از آن به درون نرفتید
شما با من چه کردید.
«از متن نمایش‌نامه»
نمایش‌نامه «مجلس ضربت‌زدن» نوشته بهرام بیضائی در سال 1381 منتشر شد. در همان سال واکنش‌های متفاوتی به این نمایش و اجرا ابراز شد و تا آنجا پیش رفت که به توقف اجرای نمایش انجامید. در این مطلب قصد دارم که از دو جهت به بررسی کوتاهی از این نمایش بپردازم تا برخی از مهم‌ترین وجوه آن را در میان بگذارم. در نگاه اول محمد رحمانیان، کارگردان این نمایش، با طراحی صحنه‌ای که ملهم از نمایش تعزیه است، فضای نمایش را در حال‌وهوای این‌گونه نمایش ایرانی شکل می‌دهد. این فرم نمایشی بر ویژگی‌هایی استوار است که در اینجا فقط به چند مورد آن اشاره می‌کنم. اغلب در نمایش تعزیه تماشاگران به گرد سکویی که در میان صحنه است نشسته و نمایش تعزیه را می‌بینند اما در این نمایش به دلیل شکل صحنه تئاتر شهر که برای اجرای نمایش به سبک کلاسیک طراحی شده است این فضا ایجاد نمی‌شود؛ اما تمهید کارگردان در مدور و چرخان ساختن سکوی میان صحنه به ایجاد حس تعزیه‌گونه نمایش کمک شایانی کرده است. این، خود برگرفته از نوع نمایش‌نامه‌نویسی بیضایی هم هست؛ زیرا او با درهم‌تنیدن دو واقعه در گذشته و حال به چنین فضایی برای بیان نمایشی خود نیاز دارد. از صحنه نمایش که بگذریم زبان نمایش درخور ‌توجه است؛ زبان نمایش میان زبان کلاسیک نمایش‌نامه‌ای -که به نظر می‌رسد نوعی زبان متکلف برای متن‌های مذهبی است- و زبان روزمره که مورد استفاده کارگردان، نویسنده و دیگر عوامل اجرائی است در نوسان است. بیضائی در انتخاب این دو زبان مرتب مخاطب خود را به دو دنیای متفاوت می‌برد. زبان به‌کار‌رفته در مجموع نمایش به فاصله‌گذاری میان دو جهان متن منجر می‌شود. نویسنده در نمایش «مجلس ضربت‌زدن» به دنبال به‌اشتراک‌گذاشتن مسائلی است در موضوع تصویر اولیاي الهی در آثار هنری به‌طور اعم و در نمایش چگونگی نشان‌دادن آنان به‌طور اخص است. تصویر کسی را که مظهر همه خوبی‌هاست، نمی‌توان نشان داد؛ با نشان‌ندادن او، فقط اشقیا باقی می‌مانند و چون اعمال اشقیا را به دلیل بدآموزی نمی‌توان نشان داد پس چه باقی می‌ماند. این چالشی است که بیضائی از زبان نمایش‌نامه‌نویس می‌خواهد برای آن جوابی بیابد و این سؤال تا به یک نقد تاریخ نمایش پیش می‌رود. هرچند خود او می‌داند که در دوره‌هاي قبل برای این موضوع راه‌حل‌هایی ارائه شده است به‌خصوص در تعزیه ایران. در اجرای فرم نمایش تعزیه در نمایش «مجلس ضربت‌زدن» رحمانیان تا آنجا پیش می‌رود که معین‌البکاء خود را در تمامی مراحل اجرای صحنه حاضر و فعال نشان می‌دهد. معین البکاء در تعزیه ایران تنظیم‌کننده نمایش است؛ کسی است که مقدار غم و رنج شبیه‌خوانان را در صحنه تنظیم می‌کند؛ اما معین‌البکاء این نمایش با هیبتی تازه با شلوار و پیراهنی امروزین ظاهر شده و به کار خودش می‌پردازد. اگرچه در ظاهر تفاوت دارند اما عنصر اصلی همه آنان متنی است که به دست دارند. یکی دیگر از ویژگی‌های این نمایش، فاصله‌گذاری‌های آشکار برای برقراری ارتباط میان تماشاگران و بازیگران است. در نمایش، بازیگران از میان تماشاگران به صحنه می‌آیند، نویسنده میان مردم رفت‌وآمد می‌کند و آنان را مخاطب قرار می‌دهد. نویسنده با مردم گفت‌وگو می‌کند با گفتن جمله «آیا در میان شما نیست» با چراغ قوه در میان تماشاگران به جست‌وجو می‌پردازد. همه اینها از شکستن فضای کلاسیک نمایش خبر می‌دهد زیرا با استفاده از این تمهید تماشاگران به قضاوت فرا خوانده می‌شوند و به تفکری دوباره درباره مظهر عدالت و عشق. موسیقی نمایش -چه به شکل زنده و چه غیرزنده -کمک شایانی به صحنه‌های جنگ و رقص‌گونه کرده است. ازاین‌رو باید دیدگاه خلعتبری به عنوان آهنگساز و رحمانیان را به عنوان کارگردان تحسین کرد که در استفاده از موسیقی افراط نکرده و آن را به اندازه مناسب به کار گرفته‌اند. استفاده فیلم در بیشتر نمایش‌های رحمانیان برای خود جا باز کرده و به عنصری نمایشی بدل شده است. در این نمایش تکه‌فیلم‌هایی از نویسنده که در خیابان و در حال خرید و زندگی است، دیده می‌شود. فیلم مانند راش‌هایی سرهم‌شده در میان شات‌هایی سوخته به نمایش درمی‌آیند؛ در یکی از این شات‌ها از داخل یک اتومبیل که در کنار نویسنده حرکت می‌کند نویسنده را می‌بینیم، نویسنده به داخل اتومبیل نگاه می‌کند و سوار می‌شود و پس از آن چیزی نیست. این عنصر نمایشی شاید دنیای درام را وسیع‌تر می‌كند و در کنار همه عناصر بصری از تصویر نیز چون بیانی تازه استفاده می‌کند. یکی از نکات درخور توجه در اجرا و متن اصلی نمایش تفاوت جنسیت نویسنده در این دو است؛ به این معنا که در نمایش‌نامه، نویسنده، مرد [نویسنده به کارگردان... زنم پیغامتو یادداشت کرده... 31] و در نمایش، نویسنده، زن است. جدای از بحث‌های جنسیتی و شناختی دراین‌باره، خود این موضوع می‌تواند مورد بحث قرار گیرد. آیا انتخاب یک زن به عنوان نویسنده، پاسخ و توجه به آن نیمه خاموش جامعه است؟ آیا متن را از منظر چندصدایی باختینی می‌توان مورد مداقه و تفسیر قرارداد؟ بلاشک صداهای گوناگون در متن بلند‌تر از آن است که نمی‌توان نشنید. اما نگاه دوم به نوعی به محتوا و دیدگاه‌های آفریننده اثر یعنی نمایش‌نامه‌نویس بازمی‌گردد. بیضائی همچون همه درام‌نویسان بزرگ جهان پس از عصر روشنگری در مواجهه با متون مذهبی- تاریخی با تماشاگران به گفت‌وگویی پرسش‌گرایانه می‌نشیند تا از ورای هر آنچه واقع‌نما و بدیهی شمرده می‌شود سؤالات تازه‌ای را در شناخت امام اول شیعیان و به‌خصوص واقعه شهادت ایشان مطرح کند. بهرام بیضائی از ورای این واقعه در واقعه یعنی واقعه شهادت مولا علی(ع) در سال 40 هجری و ماجرای به‌صحنه‌آوردن یک نمایش که با چالش‌های متفاوتی روبه‌رو است مخاطب را به بازاندیشی می‌خواند.

به اندیشه درباره حقیقت، عدالت، مبارزه با ستم و فقر، احقاق حقوق فرودستان جامعه، وفای به عهد و... و هر آنچه صفات الهی- انسانی می‌نامیم. نمایش «مجلس ضربت‌زدن» سؤال مطرح می‌کند و در پی پاسخ است. سرزندگی نمایش هم به همین سؤالات است؛ سؤالاتی که هر نسل به اقتضای زمانه‌اش پاسخی درخور می‌طلبد. روح عدالت‌پرور امام علی(ع) در جواب به همین سؤالات اساسی هستی و زندگی است که همیشه و همیشه جاودان است. در بخشی از نمایش بهرام بیضایی می‌گوید: «... کسی که تصویری نداره؛ نمایش‌نامه‌ای هم ندارد»؛ اما با جرئت می‌توان گفت او تصویری باشکوه از مولا علی(ع) به همه مردم حقیقت‌دوست ارائه می‌دهد؛ همان‌گونه که در «روز واقعه» تصویری شگرف از شهادت امام حسین(ع) در روزگار ما ارائه داد. امام علی(ع) فرمودند: «خداش رحمت کناد کسی را که با شنیدن هر حکمتی آگاه و آگاه‌تر شود و در پی دعوت ارشادگر، گامی پیش نهد... اندوختنی‌ها را فرا چنگ آورد و... ». (‌نهج‌البلاغه 75)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.