تاریخ مظلومِ گمشده در غبار
جواد طوسی
اگر تعریف درست و کارآمد و بهروزی از فرهنگ، رسانه و مخاطب داشته باشیم بهتر میتوانیم به تحلیل همهجانبه یک اثر هنری بپردازیم. درعینحال که در شرایط کنونی، عوامل مختلفی در میزان فروش فیلمها دخیلند، بههرحال میتوان از حجم کمی استقبال تماشاگر و مقایسه فیلمها از این جهت با درنظرگرفتن سوژهها و وجوه ساختاریشان، به یک جمعبندی و ارزیابی جامعهشناسانه رسید. یکی از دستاوردهای تاریخ معاصر ما، شکلگیری خودجوش و تدریجی «سینمای جنگی». بهعنوان مهمترین و شاخصترین ژانر سینمایی این دوران است. منتها با وجود تفاوتهای آشکار فرهنگی و عقیدتی جنگ هشتساله ما با جنگهای مهم و تاریخساز دنیا، عمدتا ما با نگاهی روبنایی و تجاری یا ارزشی و مستندگونه به سراغ این نوع سینما رفتهایم. روی همین اصل، سینمای جنگ ما در کنار برخی وجه مشخصههای ارزشمند و قابلبحث خود، هنوز نتوانسته حضوری پیوسته و بدون انقطاع و نقشی متحول و جریانساز در چرخه تولید داشته باشد. مثلا اکثر قریببهاتفاق تولیدات تجاری دهه 60 سینمای ایران در این حوزه نسبتی با ابعاد فرهنگی و رئالیسم جاری در فضای جبهه و جنگ ما نداشتهاند. جدا از متون و منابع کافی برای تداوم حیات طبیعی این نوع سینما، آنچه بیشتر اهمیت دارد این نکته است که اساسا در موقعیت معاصر که آن فرهنگ ارزشی حالت نوستالژیک پیدا کرده و از منظری دیگر به لحاظ بافت سیاستزده پررنگ جامعه، هویت اصیل و زلالش خدشهدار شده است، چگونه و با چه ظرفیتها و درک صحیحی از مخاطب این دوران میخواهیم چراغ سینمای جنگمان را روشن نگه داریم؟ «ایستاده در غبار» ساخته فیلمساز جوان مستعد -محمدحسین مهدیان- آخرین نمونه و پیشنهاد برای این نوع سینماست که اگر سرمایهگذاری تشکیلاتی و پشتوانه اقتصادی «سازمان هنری و رسانهای اوج» نبود، بعید به نظر میرسید این فیلم ساخته شود. کافی است تا بازتاب نمایشی این فیلم در سیوچهارمین جشنواره فیلم فجر را با وضعیت اکران 20روزهاش مقایسه کنیم تا به واقعیتی تلخ برسیم. بهترین فیلم جشنواره از سوی هیأت داوران که نظر مثبت و موافق تعداد قابلتوجهی از منتقدان و اهالی سینما را به خود جلب کرده، در این مدت فروش چشمگیری نداشته است. آیا این به قالب مستند فیلم و اصرار سازندهاش به وفادارماندن به فضا و حسوحال نیمه اول دهه 60 برمیگردد که دیگر در این دوران برای تماشاچی عادتکرده به طنازی و لودگی و شوخوشنگی و بریده از سیاست و جنگ و ایدئولوژی جاذبهای ندارد؟ اتفاقا محمدحسین مهدویان سعی کرده تصویر متفاوت و قابلباوری از یک فرمانده جنگ ارائه دهد. آیا بیتفاوتی مخاطب این زمانه به «قهرمان»، به قالب و لحن مستندگونه و غیرنمایشی فیلم ربط پیدا میکند یا نسلهای جوان این دوران و دوروبریهایشان ترجیح میدهند این تاریخ نهچنداندور معاصر را سپریشده بدانند و به بایگانی بسپارند؟ گفتههای خود کارگردان در یادداشتی برای مجله فیلم (شماره 504، صفحه 63) بیانگر واقعیتی هولناک است: «روزی خواهد رسید که نسل ما پیر و فرسوده خواهد شد. سالن سینما پیشکش، دستکم از همین الان به فکر قبر برایمان باشید. بچههای ما مثل ما بزرگ نشدهاند و اصلا عادت به جنگیدن ندارند. جنازههایمان روی دستتان خواهد ماند، اگر از همین الان فکری نکنید».
اگر تعریف درست و کارآمد و بهروزی از فرهنگ، رسانه و مخاطب داشته باشیم بهتر میتوانیم به تحلیل همهجانبه یک اثر هنری بپردازیم. درعینحال که در شرایط کنونی، عوامل مختلفی در میزان فروش فیلمها دخیلند، بههرحال میتوان از حجم کمی استقبال تماشاگر و مقایسه فیلمها از این جهت با درنظرگرفتن سوژهها و وجوه ساختاریشان، به یک جمعبندی و ارزیابی جامعهشناسانه رسید. یکی از دستاوردهای تاریخ معاصر ما، شکلگیری خودجوش و تدریجی «سینمای جنگی». بهعنوان مهمترین و شاخصترین ژانر سینمایی این دوران است. منتها با وجود تفاوتهای آشکار فرهنگی و عقیدتی جنگ هشتساله ما با جنگهای مهم و تاریخساز دنیا، عمدتا ما با نگاهی روبنایی و تجاری یا ارزشی و مستندگونه به سراغ این نوع سینما رفتهایم. روی همین اصل، سینمای جنگ ما در کنار برخی وجه مشخصههای ارزشمند و قابلبحث خود، هنوز نتوانسته حضوری پیوسته و بدون انقطاع و نقشی متحول و جریانساز در چرخه تولید داشته باشد. مثلا اکثر قریببهاتفاق تولیدات تجاری دهه 60 سینمای ایران در این حوزه نسبتی با ابعاد فرهنگی و رئالیسم جاری در فضای جبهه و جنگ ما نداشتهاند. جدا از متون و منابع کافی برای تداوم حیات طبیعی این نوع سینما، آنچه بیشتر اهمیت دارد این نکته است که اساسا در موقعیت معاصر که آن فرهنگ ارزشی حالت نوستالژیک پیدا کرده و از منظری دیگر به لحاظ بافت سیاستزده پررنگ جامعه، هویت اصیل و زلالش خدشهدار شده است، چگونه و با چه ظرفیتها و درک صحیحی از مخاطب این دوران میخواهیم چراغ سینمای جنگمان را روشن نگه داریم؟ «ایستاده در غبار» ساخته فیلمساز جوان مستعد -محمدحسین مهدیان- آخرین نمونه و پیشنهاد برای این نوع سینماست که اگر سرمایهگذاری تشکیلاتی و پشتوانه اقتصادی «سازمان هنری و رسانهای اوج» نبود، بعید به نظر میرسید این فیلم ساخته شود. کافی است تا بازتاب نمایشی این فیلم در سیوچهارمین جشنواره فیلم فجر را با وضعیت اکران 20روزهاش مقایسه کنیم تا به واقعیتی تلخ برسیم. بهترین فیلم جشنواره از سوی هیأت داوران که نظر مثبت و موافق تعداد قابلتوجهی از منتقدان و اهالی سینما را به خود جلب کرده، در این مدت فروش چشمگیری نداشته است. آیا این به قالب مستند فیلم و اصرار سازندهاش به وفادارماندن به فضا و حسوحال نیمه اول دهه 60 برمیگردد که دیگر در این دوران برای تماشاچی عادتکرده به طنازی و لودگی و شوخوشنگی و بریده از سیاست و جنگ و ایدئولوژی جاذبهای ندارد؟ اتفاقا محمدحسین مهدویان سعی کرده تصویر متفاوت و قابلباوری از یک فرمانده جنگ ارائه دهد. آیا بیتفاوتی مخاطب این زمانه به «قهرمان»، به قالب و لحن مستندگونه و غیرنمایشی فیلم ربط پیدا میکند یا نسلهای جوان این دوران و دوروبریهایشان ترجیح میدهند این تاریخ نهچنداندور معاصر را سپریشده بدانند و به بایگانی بسپارند؟ گفتههای خود کارگردان در یادداشتی برای مجله فیلم (شماره 504، صفحه 63) بیانگر واقعیتی هولناک است: «روزی خواهد رسید که نسل ما پیر و فرسوده خواهد شد. سالن سینما پیشکش، دستکم از همین الان به فکر قبر برایمان باشید. بچههای ما مثل ما بزرگ نشدهاند و اصلا عادت به جنگیدن ندارند. جنازههایمان روی دستتان خواهد ماند، اگر از همین الان فکری نکنید».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.