میراث معصیت
فرشید قربانپور
قطعا نيازي به اثبات اين نكته نيست كه همهچیز را میشود با خواندن کتاب و جزوه آموخت، جز یکچیز. آنچه از ابتدای تاریخ تمام اندیشمندان تلاش کردهاند تا به دیگران بیاموزند: زندگی. زندگی را با هیچ کتاب و جزوه و دستورالعملی نمیشود یاد گرفت. تنها راه یادگرفتن زندگی، خود زندگی است یا دستکم شنیدن قصه زندگیهای دیگر. همين است ارزش داستان و قصه! پس داستانها و رمانها قرار است ما را با خود همراه کنند، زندگی یک یا چند شخصیت را برایمان بازگو کنند، در کشاکش قصه به ما کمک کنند تا فشرده و کنسروی بهجای آن شخصیتها زندگی کنیم و بیاموزیم. هر نویسندهای که این کار را بهتر انجام داده، موفقتر بوده.
در اینمیان قصههایی هستند که با بيان ماجرايي دور از ذهنِ روزمره ما، میتوانند زوایای کمتر تجربهشده زندگی را به خواننده نشان دهند. دقیقا در چنین لحظاتی است که قدرت و مهارت نویسنده، در پیادهکردن آن فضا اهمیت ویژهای پیدا میکند، تا خواننده غصه نخورد از اینکه چرا چنین فضای تکرارنشدنی را درستوحسابی ندیده و نخوانده. رمان «هر صبح میمیریم» یک نمونه از این پلاتهای عالی است. قصههایی موازی که در نقطههای جالبی بههم میرسند و یکدیگر را تکمیل میکنند. قصه عاشقی که قاتل است. قصه خانوادهای که هیچ گرمایی ندارد. قصه آدمهایی که در سلسله گناهان بزرگی گیر کردهاند. هر صبح (آغاز هر نسل) میمیرند و مدام تاوان گناهان خود و وابستگانشان را میدهند. از پدر به پسر. از فرزند به مادر. از مرد به زن. تاوانی که گاه از جهان بیرون، گاه از درونی آشفته آغاز میشود. ساختار رمان هوشمندانه به سهبخش مهم از سیر شخصیت داستان تقسیم میشود. بخشهایی با فصلهای بسیار کوتاه و ضربتی، مانند پلههای کوتاه و پشتسرهمی که شخصیت رمان طی میکند تا به بخشودگی برسد. انتخاب نوع فصلبندی کوتاه، به نویسنده این اجازه را میدهد که در هر فصل برگی رو
کند. هرچند این برگها گاهی شبیه هماند اما اوجهایی که از پس یک شروع آرام و زیبا فرامیرسد و با خون و تیراندازی و دعوا و خشونت تمام میشود، جهان ذهنی بسیار متزلزل و غیرقابل اعتماد شخصیت داستان را شرح میدهد. جهانی که گاهی در تصوراتش نگهبانی را میزند درحالیکه همهچیز در واقعیت آرام است و گاهی در تصوراتش به زنی ابراز علاقه ميكند درحالیکه در واقعیت مردی را به قصد کشت زده و مجروح کرده. اما معلوم نيست چرا در هر فصل تنها یکی، دو پاراگراف از قصه گفته میشود و باقیاش ذهنیات و یادداشتهای نویسنده است که بهشکل رؤیاهای راوی به تصوير كشيده شده. غافل از اينکه خواندن ذهنياتِ نويسنده پس از یکی، دو فصل، تکراری و حوصله سر بر میشود. نثر رمان مانند نخهای بیشماریست که در آغاز هر فصل شروع میشود و کمکم لایهلایه باز میشود تا به بیشمار نخ ریزتر برسد و ما را در رنگارنگی خود غرق کند. نویسنده میخواهد شخصیت انقلابکننده و شتابگیرنده راوی را به ما نشان دهد. اما گويا، خود در اين بيشمار رنگها و نخها غرق شده. بخش اصلی قصه در زندان، بند اعدامیها میگذرد. اما اینکه تنها منابع نویسنده فیلمهای هالیوودی (چون نمونههای
سینمای داخلی بسیار ساختگیترند)، پژوهشها، شنیدهها و احتمالا چند مشاهده توریستی بوده، بهچشم میآید. البته با كمي اغماض ميتوان بهبهانه اجازهنداشتن نويسنده براي پردازش فضايي خشنتر، از همه اینها گذشت. در چنین شرایطی است كه زبان داستان میتواند نقش مهمی در انتقال خشونت و سرمای فضای زندان داشته باشد. يعني نويسنده ميتواند با كمي كوشش بار ناكاميهاي ديگر را بر دوش زبان بيندازد. اما درست در بزنگاهِ اين احساس نياز، خواننده مواجه ميشود با یکسری تشبیهات و شوخیها كه جدیت را از زبان گرفته است (تشبیه دست نگهبان به نان سنگک، یا تورم سر شوهرخاله). چرا نبايد متن این کتاب را با زباني جدیتر و خشنتر خواند؟ زبانی که فضای رازآمیز زندان را برای ما نشکند و وهم آن را از بین نبرد. ما را با فضای زندان خیلی خودمانی نکند، در عينحال چیزهایی را که ندیدهایم نشان بدهد. شايد اگر رمان از فصل دوم شروع میشد که ساختار عینی و قصهگویی دارد، اين ضعفها بهچشم نميآمد. بهنظر میرسد نویسنده فضای واقعی داستانش را نمیشناسد. رمان پر است از توضیحات و تشبیهات و تأکیدهای اضافي كه كاربردي ندارد. «تجدید درس تعلیمات اجتماعی» چه کاربردی
دارد؟ یا «روز استقلال کره شمالی؟» سخنرانیهای خستهکننده راوی، ذهنیتهای بیشمار و بیش از حد. راوی مدام سؤالاتی درباره خودش و دیگران مطرح میکند و توضیحاتی میدهد که خواننده نیازی به آنها ندارد. حتي جملههای یک پاراگراف گاه تکرار یکدیگرند. انگار راوی از جمله اول به وجد آمده و دومی را هم در ادامه قبلي نوشته. در صورتي كه حذف این توضيحات ضربهای به قصه نمیزند. پس چرا خواننده باید آنها را بخواند؟ نكته قابلتأملتر اينكه نویسنده به بعضی سؤالات اساسی پاسخی نمیدهد. اینکه چرا پدرش عاشق نسیم است و مریم از کجا میدانست؟ چراها در رمان بسیاراند. شاید بشود نام اين چراها را بنمایههای استفادهنشده گذاشت. بنمایههایی که قدرت زیادی دارند اما بنایی روی آنها ساخته نشده. از مهمترينهاشان ميشود به شغل بسیار کمرنگشده راوی اشاره كرد. راوی عکاس است. عکاسها جهان را به ما نشان میدهند، هرچه حقیقت دارد، اما ما را مجبور میکنند از دریچه دوربین آنها به جهان نگاه کنیم. آنها پیامبران حقیقتند. حقیقتی که لزوما تمام حقیقت نیست، بلکه گزیده آن است. با توجه به روایتهای موازی و اینکه راوی این رمان هم عکاس است، از کجا معلوم که بشود
به تمام قصه اعتماد کرد؟ چرا شک نکنیم و فکر نکنیم تمام این چیزی که دیدیم، کادری بوده که عکاس دلش میخواسته ما ببینیم و حقایق مهمتر و بزرگتری هست که ما نمیدانیم! شاید رمان تلاش میکند به ما بگوید هر پیامبری، عکاسی است که دیگران، حقایق را از دریچه دوربین او میبینند! مشکل این است که لوازم و زیرساختهای انتقال این مفاهیم عجیب و بزرگ در رمان هست، اما خود این مفاهیم نه. یعنی بنمایه آن ریخته شده، اما کامل ساخته نشده. بهنظر میرسد «هر صبح میمیریم» ميتوانست رمان بسیار خوبی باشد که بین دهها نوشته وبلاگی گم شده. قابليتهاي اين رمان ايجاب ميكند كه نویسنده الک خشن و بیرحمی را دست بگیرد و تمام تکههای اضافه را دور بریزد و بعد به ويراستاري قابل، اعتماد كند تا بتواند رماني خالي از شاخوبرگهاي اضافه، تحويل مخاطب بدهد.
قطعا نيازي به اثبات اين نكته نيست كه همهچیز را میشود با خواندن کتاب و جزوه آموخت، جز یکچیز. آنچه از ابتدای تاریخ تمام اندیشمندان تلاش کردهاند تا به دیگران بیاموزند: زندگی. زندگی را با هیچ کتاب و جزوه و دستورالعملی نمیشود یاد گرفت. تنها راه یادگرفتن زندگی، خود زندگی است یا دستکم شنیدن قصه زندگیهای دیگر. همين است ارزش داستان و قصه! پس داستانها و رمانها قرار است ما را با خود همراه کنند، زندگی یک یا چند شخصیت را برایمان بازگو کنند، در کشاکش قصه به ما کمک کنند تا فشرده و کنسروی بهجای آن شخصیتها زندگی کنیم و بیاموزیم. هر نویسندهای که این کار را بهتر انجام داده، موفقتر بوده.
در اینمیان قصههایی هستند که با بيان ماجرايي دور از ذهنِ روزمره ما، میتوانند زوایای کمتر تجربهشده زندگی را به خواننده نشان دهند. دقیقا در چنین لحظاتی است که قدرت و مهارت نویسنده، در پیادهکردن آن فضا اهمیت ویژهای پیدا میکند، تا خواننده غصه نخورد از اینکه چرا چنین فضای تکرارنشدنی را درستوحسابی ندیده و نخوانده. رمان «هر صبح میمیریم» یک نمونه از این پلاتهای عالی است. قصههایی موازی که در نقطههای جالبی بههم میرسند و یکدیگر را تکمیل میکنند. قصه عاشقی که قاتل است. قصه خانوادهای که هیچ گرمایی ندارد. قصه آدمهایی که در سلسله گناهان بزرگی گیر کردهاند. هر صبح (آغاز هر نسل) میمیرند و مدام تاوان گناهان خود و وابستگانشان را میدهند. از پدر به پسر. از فرزند به مادر. از مرد به زن. تاوانی که گاه از جهان بیرون، گاه از درونی آشفته آغاز میشود. ساختار رمان هوشمندانه به سهبخش مهم از سیر شخصیت داستان تقسیم میشود. بخشهایی با فصلهای بسیار کوتاه و ضربتی، مانند پلههای کوتاه و پشتسرهمی که شخصیت رمان طی میکند تا به بخشودگی برسد. انتخاب نوع فصلبندی کوتاه، به نویسنده این اجازه را میدهد که در هر فصل برگی رو
کند. هرچند این برگها گاهی شبیه هماند اما اوجهایی که از پس یک شروع آرام و زیبا فرامیرسد و با خون و تیراندازی و دعوا و خشونت تمام میشود، جهان ذهنی بسیار متزلزل و غیرقابل اعتماد شخصیت داستان را شرح میدهد. جهانی که گاهی در تصوراتش نگهبانی را میزند درحالیکه همهچیز در واقعیت آرام است و گاهی در تصوراتش به زنی ابراز علاقه ميكند درحالیکه در واقعیت مردی را به قصد کشت زده و مجروح کرده. اما معلوم نيست چرا در هر فصل تنها یکی، دو پاراگراف از قصه گفته میشود و باقیاش ذهنیات و یادداشتهای نویسنده است که بهشکل رؤیاهای راوی به تصوير كشيده شده. غافل از اينکه خواندن ذهنياتِ نويسنده پس از یکی، دو فصل، تکراری و حوصله سر بر میشود. نثر رمان مانند نخهای بیشماریست که در آغاز هر فصل شروع میشود و کمکم لایهلایه باز میشود تا به بیشمار نخ ریزتر برسد و ما را در رنگارنگی خود غرق کند. نویسنده میخواهد شخصیت انقلابکننده و شتابگیرنده راوی را به ما نشان دهد. اما گويا، خود در اين بيشمار رنگها و نخها غرق شده. بخش اصلی قصه در زندان، بند اعدامیها میگذرد. اما اینکه تنها منابع نویسنده فیلمهای هالیوودی (چون نمونههای
سینمای داخلی بسیار ساختگیترند)، پژوهشها، شنیدهها و احتمالا چند مشاهده توریستی بوده، بهچشم میآید. البته با كمي اغماض ميتوان بهبهانه اجازهنداشتن نويسنده براي پردازش فضايي خشنتر، از همه اینها گذشت. در چنین شرایطی است كه زبان داستان میتواند نقش مهمی در انتقال خشونت و سرمای فضای زندان داشته باشد. يعني نويسنده ميتواند با كمي كوشش بار ناكاميهاي ديگر را بر دوش زبان بيندازد. اما درست در بزنگاهِ اين احساس نياز، خواننده مواجه ميشود با یکسری تشبیهات و شوخیها كه جدیت را از زبان گرفته است (تشبیه دست نگهبان به نان سنگک، یا تورم سر شوهرخاله). چرا نبايد متن این کتاب را با زباني جدیتر و خشنتر خواند؟ زبانی که فضای رازآمیز زندان را برای ما نشکند و وهم آن را از بین نبرد. ما را با فضای زندان خیلی خودمانی نکند، در عينحال چیزهایی را که ندیدهایم نشان بدهد. شايد اگر رمان از فصل دوم شروع میشد که ساختار عینی و قصهگویی دارد، اين ضعفها بهچشم نميآمد. بهنظر میرسد نویسنده فضای واقعی داستانش را نمیشناسد. رمان پر است از توضیحات و تشبیهات و تأکیدهای اضافي كه كاربردي ندارد. «تجدید درس تعلیمات اجتماعی» چه کاربردی
دارد؟ یا «روز استقلال کره شمالی؟» سخنرانیهای خستهکننده راوی، ذهنیتهای بیشمار و بیش از حد. راوی مدام سؤالاتی درباره خودش و دیگران مطرح میکند و توضیحاتی میدهد که خواننده نیازی به آنها ندارد. حتي جملههای یک پاراگراف گاه تکرار یکدیگرند. انگار راوی از جمله اول به وجد آمده و دومی را هم در ادامه قبلي نوشته. در صورتي كه حذف این توضيحات ضربهای به قصه نمیزند. پس چرا خواننده باید آنها را بخواند؟ نكته قابلتأملتر اينكه نویسنده به بعضی سؤالات اساسی پاسخی نمیدهد. اینکه چرا پدرش عاشق نسیم است و مریم از کجا میدانست؟ چراها در رمان بسیاراند. شاید بشود نام اين چراها را بنمایههای استفادهنشده گذاشت. بنمایههایی که قدرت زیادی دارند اما بنایی روی آنها ساخته نشده. از مهمترينهاشان ميشود به شغل بسیار کمرنگشده راوی اشاره كرد. راوی عکاس است. عکاسها جهان را به ما نشان میدهند، هرچه حقیقت دارد، اما ما را مجبور میکنند از دریچه دوربین آنها به جهان نگاه کنیم. آنها پیامبران حقیقتند. حقیقتی که لزوما تمام حقیقت نیست، بلکه گزیده آن است. با توجه به روایتهای موازی و اینکه راوی این رمان هم عکاس است، از کجا معلوم که بشود
به تمام قصه اعتماد کرد؟ چرا شک نکنیم و فکر نکنیم تمام این چیزی که دیدیم، کادری بوده که عکاس دلش میخواسته ما ببینیم و حقایق مهمتر و بزرگتری هست که ما نمیدانیم! شاید رمان تلاش میکند به ما بگوید هر پیامبری، عکاسی است که دیگران، حقایق را از دریچه دوربین او میبینند! مشکل این است که لوازم و زیرساختهای انتقال این مفاهیم عجیب و بزرگ در رمان هست، اما خود این مفاهیم نه. یعنی بنمایه آن ریخته شده، اما کامل ساخته نشده. بهنظر میرسد «هر صبح میمیریم» ميتوانست رمان بسیار خوبی باشد که بین دهها نوشته وبلاگی گم شده. قابليتهاي اين رمان ايجاب ميكند كه نویسنده الک خشن و بیرحمی را دست بگیرد و تمام تکههای اضافه را دور بریزد و بعد به ويراستاري قابل، اعتماد كند تا بتواند رماني خالي از شاخوبرگهاي اضافه، تحويل مخاطب بدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.