|

راز بحران سرمایه‌داری

بعد از بحران سال 2008، زندگی انبوهی از مردم جهان، از نیویورک تا شانگهای و حتی خاورمیانه زیرو رو شد. نظم نوین جهانی به بحرانی سخت برخورد کرده بود و باید علت این بحران توضیح داده می‌شد - البته نه از زبان مسبب‌های وضع موجود-. دیوید هاروی دوسال بعد در کتاب «معمای سرمایه» کوشید بحران کنونی اقتصاد جهانی را بر مبنای نظریه گردش سرمایه توضیح دهد.
او در این کتاب در پی بررسی بحران‌های سرمایه‌داری و دریافت درکی دوباره از چگونگی جریان سرمایه است. او برای این کار می‌کوشد علائمی را شناسایی کند که به بحران ختم شده است؛ بحران‌هایی که تنها محدود به تغییر و دگرگونی محیط مادی نیست و تغییرات چشمگیری را در ایدئولوژی مسلط، روابط اجتماعی، مناسبات فرهنگی و سیاسی، فناوری و تکنولوژی و فرم‌های سازماندهی شامل می‌شود. هاروی در این کتاب، بحران را این‌گونه تعریف می‌کند: بحران وضعیتی است که در آن تولید و تجدید سرمایه‌گذاری مازاد با مانع روبه‌رو می‌شود. او در این فرایند از شش مانع صحبت می‌کند: نبود سرمایه پولی، نیروی کار یا ابزار تولید کافی، نامناسب‌بودن صورت‌های فناوری و سازمانی، ناکارآمدبودن نیروی کار و نبود تقاضای کافی و مؤثر. هر یک از اینها مجرایی است که وقوع هر انسدادی در آنها استمرار جریان سرمایه را مختل کرده و در صورت تداوم به بحران می‌انجامد. مثلا درباره بحران 2008 دست‌کم سه عامل را برجسته می‌کند؛ نخست کاهش تقاضای مؤثر که بیانگر یکی از تناقض‌های درونی نظام سرمایه است. سرمایه می‌کوشد دستمزدها را پایین بیاورد و نیروی کار را ارزان کند و با این کار به رقابت میان کارگران و مصرف‌کنندگان دامن بزند غافل از اینکه این راه‌حل به ضد خود تبدیل می‌شود. به این صورت که نیروی کار دیگر قدرت خرید کافی نخواهد داشت و همان بحران مشهور پدید می‌آید؛ بحران مصرف ناکافی. عامل دوم، سرمایه‌گذاری بیش از حد برای تولید فضا و مکان - خصوصا در فرایند شهرسازی- با هدف جذب سرمایه است. به این معنا که فرایند ساخت شهرها یا به عبارت بهتر فرایند جذب مازاد بیشتر با محدودیت‌های طبیعی مواجه می‌شود که از عوامل تأثیرگذار در ظهور بحران است. سومین عامل نیز در نظر هاروی همان تناقض نهفته در عرصه‌ فناوری و صورت‌های سازمانی است؛ نوآوری‌هایی که هم از عوامل پویای نظام سرمایه‌داری بوده و هستند و هم هنگامی که تحت فشارند ممکن است حباب‌های سوداگرانه به وجود آورند. یعنی از یک‌سو مسیرهای جدیدی برای رشد و توسعه نظام سرمایه‌داری می‌گشایند و از سوی دیگر، مناسبات اجتماعی را تغییر می‌دهند و عاملی می‌شوند برای بی‌ثباتی نظام سرمایه.
در نظریه هاروی، توسعه ناموزون جغرافیایی نظام سرمایه در بحران سرمایه‌داری نقشی اساسی دارد. در همین‌راستا، شاید بدیع‌ترین وجه کتاب وقتی عيان مي‌شود كه با توجیهات تک‌علتی از بحران مخالفت و نظریه تکامل هم‌زمان را مطرح می‌کند. او روایت‌های رسمی از نظریه مارکسی درباره شکل‌گیری بحران را ناکافی می‌داند و از لزوم بازگشت به بحث‌های مربوط به شکل‌گیری بحران در کتاب «سرمایه» و به قول خودش حتی از آن مهم‌تر در «گروندریسه» می‌گوید.

بعد از بحران سال 2008، زندگی انبوهی از مردم جهان، از نیویورک تا شانگهای و حتی خاورمیانه زیرو رو شد. نظم نوین جهانی به بحرانی سخت برخورد کرده بود و باید علت این بحران توضیح داده می‌شد - البته نه از زبان مسبب‌های وضع موجود-. دیوید هاروی دوسال بعد در کتاب «معمای سرمایه» کوشید بحران کنونی اقتصاد جهانی را بر مبنای نظریه گردش سرمایه توضیح دهد.
او در این کتاب در پی بررسی بحران‌های سرمایه‌داری و دریافت درکی دوباره از چگونگی جریان سرمایه است. او برای این کار می‌کوشد علائمی را شناسایی کند که به بحران ختم شده است؛ بحران‌هایی که تنها محدود به تغییر و دگرگونی محیط مادی نیست و تغییرات چشمگیری را در ایدئولوژی مسلط، روابط اجتماعی، مناسبات فرهنگی و سیاسی، فناوری و تکنولوژی و فرم‌های سازماندهی شامل می‌شود. هاروی در این کتاب، بحران را این‌گونه تعریف می‌کند: بحران وضعیتی است که در آن تولید و تجدید سرمایه‌گذاری مازاد با مانع روبه‌رو می‌شود. او در این فرایند از شش مانع صحبت می‌کند: نبود سرمایه پولی، نیروی کار یا ابزار تولید کافی، نامناسب‌بودن صورت‌های فناوری و سازمانی، ناکارآمدبودن نیروی کار و نبود تقاضای کافی و مؤثر. هر یک از اینها مجرایی است که وقوع هر انسدادی در آنها استمرار جریان سرمایه را مختل کرده و در صورت تداوم به بحران می‌انجامد. مثلا درباره بحران 2008 دست‌کم سه عامل را برجسته می‌کند؛ نخست کاهش تقاضای مؤثر که بیانگر یکی از تناقض‌های درونی نظام سرمایه است. سرمایه می‌کوشد دستمزدها را پایین بیاورد و نیروی کار را ارزان کند و با این کار به رقابت میان کارگران و مصرف‌کنندگان دامن بزند غافل از اینکه این راه‌حل به ضد خود تبدیل می‌شود. به این صورت که نیروی کار دیگر قدرت خرید کافی نخواهد داشت و همان بحران مشهور پدید می‌آید؛ بحران مصرف ناکافی. عامل دوم، سرمایه‌گذاری بیش از حد برای تولید فضا و مکان - خصوصا در فرایند شهرسازی- با هدف جذب سرمایه است. به این معنا که فرایند ساخت شهرها یا به عبارت بهتر فرایند جذب مازاد بیشتر با محدودیت‌های طبیعی مواجه می‌شود که از عوامل تأثیرگذار در ظهور بحران است. سومین عامل نیز در نظر هاروی همان تناقض نهفته در عرصه‌ فناوری و صورت‌های سازمانی است؛ نوآوری‌هایی که هم از عوامل پویای نظام سرمایه‌داری بوده و هستند و هم هنگامی که تحت فشارند ممکن است حباب‌های سوداگرانه به وجود آورند. یعنی از یک‌سو مسیرهای جدیدی برای رشد و توسعه نظام سرمایه‌داری می‌گشایند و از سوی دیگر، مناسبات اجتماعی را تغییر می‌دهند و عاملی می‌شوند برای بی‌ثباتی نظام سرمایه.
در نظریه هاروی، توسعه ناموزون جغرافیایی نظام سرمایه در بحران سرمایه‌داری نقشی اساسی دارد. در همین‌راستا، شاید بدیع‌ترین وجه کتاب وقتی عيان مي‌شود كه با توجیهات تک‌علتی از بحران مخالفت و نظریه تکامل هم‌زمان را مطرح می‌کند. او روایت‌های رسمی از نظریه مارکسی درباره شکل‌گیری بحران را ناکافی می‌داند و از لزوم بازگشت به بحث‌های مربوط به شکل‌گیری بحران در کتاب «سرمایه» و به قول خودش حتی از آن مهم‌تر در «گروندریسه» می‌گوید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.