|

راه رشد چینی

یکی از پادشاهان هند تصمیم گرفت به مخترع شطرنج پاداش بدهد و از او پرسید چه می‌خواهد. مخترع تقاضا کرد تا برایش یک دانه برنج در اولین خانه صفحه شطرنج بگذارند و آن را در خانه بعدی دوبرابر کنند و آن‌قدر ادامه دهند تا تمام خانه‌ها پر شود. پادشاه بی‌درنگ پذیرفت تا اینکه وقتی به خانه بیست‌ویکم رسیدند تعداد دانه‌ها به بیش از یک‌ میلیون رسیده بود و بعد از خانه چهل‌ویکم دیگر برای پرکردن خانه‌های باقیمانده برنجی در دنیا وجود نداشت.
این حکایت نشان می‌دهد کدام تناقض از میان 17 تناقضی که دیوید هاروی در کتاب جذاب خود درباره سرمایه‌داری و جهان بعد از آن بررسی می‌کند از همه مهلک‌تر است. هاروی احتمالا در سال‌های اخیر بیش از هر متفکر دیگری کوشیده است مفاهیم «سرمایه» مارکس را برای همگان قابل‌فهم کند. ‌میلیون‌ها نفر درس‌گفتارهای او را در این‌باره در یوتیوب دیده‌اند و او کتاب‌های زیادی درباره سرمایه‌داری نوشته است.
امروزه بیش از پیش واضح است که به‌جای رشد مرکب که پادشاه هندی داستان فوق دریافت نهایتا همه‌چیز را از بین خواهد برد، ما نیازمند حرکت به‌سوی یک اقتصاد باثبات و دارای رشد صفر هستیم تا مانع از غارت سیاره زمین شویم. ولی هاروی توضیح می‌دهد که چرا امکان تحقق چنین دورنمایی یک نه قاطع است: «ساده‌ترین دلیل این است که مهم‌ترین موضوع برای سرمایه سودجویی است. سرمایه‌داران همگی برای آنکه به سودی مثبت دست یابند می‌بایست در انتهای روز ارزش بیشتری نسبت به ابتدای روز در اختیار داشته باشند. این به معنای انبساط و افزایش کل تولیدات کار اجتماعی است. بدون چنین انبساطی در تولید سرمایه‌ای هم وجود نخواهد داشت. یک اقتصاد سرمایه‌دارانه دارای رشد صفر تناقضی منطقی و خودنفی‌گرا است. تناقضی که مطلقا نمی‌تواند وجود داشته باشد». رشد صفر موجب وقوع بحران است. منظور هاروی از رشد صفر آن نوع رشدی است که بیشتر جهان در سال‌های 1930 تجربه کرد و در صورت طولانی‌شدن می‌تواند ناقوس مرگ سرمایه‌داری را به صدا درآورد. پس سرمایه چگونه می‌تواند هم به انباشت ادامه دهد و هم نرخ مرکب رشد را حفظ کند؟ هاروی در اینجا به یک مثال ملموس اشاره می‌کند: توسعه به سبک چین. اگر در قرن گذشته الگوی رشد ایالات متحده بوده، در قرن حاضر بیشتر کشورها ناگزیرند مسیر رشد چین را در پیش گیرند؛ مسیری که البته پیامدهای زیست‌محیطی وحشتناکی به بار خواهد آورد. او البته راه رشد چینی را برای آمریکا و اروپا ناممکن و برای دیگر جاها غیرقابل‌تصور می‌داند، به استثنای کشورهایی همچون ترکیه، ایران و برخی نقاط آفریقا. صنعتی‌شدن و شهری‌شدن چین نزد هاروی نمونه‌ای است از آنچه برای استمرار فرایند انباشت سرمایه باید در این کشورها صورت پذیرد.
او می‌گوید: «البته شکل دیگری وجود دارد که سرمایه در صورت پذیرفتن آن خواهد توانست انباشت بدون محدودیت را محقق سازد و آن شکل پولی است». به نظر می‌رسد در این شکل نیز کشورهایی همچون ایران بیش از پیش تابع روال اقتصاد جهانی هستند. مالیه‌گرایی، سلطه سرمایه موهوم، سرمایه‌گذاری در وام‌های رهنی، دیون عمومی زیرساخت‌های شهری و ملی از مهم‌ترین نشانه‌های این شکل پولی‌اند که در نهایت به بحران مالی 2008 انجامید.

یکی از پادشاهان هند تصمیم گرفت به مخترع شطرنج پاداش بدهد و از او پرسید چه می‌خواهد. مخترع تقاضا کرد تا برایش یک دانه برنج در اولین خانه صفحه شطرنج بگذارند و آن را در خانه بعدی دوبرابر کنند و آن‌قدر ادامه دهند تا تمام خانه‌ها پر شود. پادشاه بی‌درنگ پذیرفت تا اینکه وقتی به خانه بیست‌ویکم رسیدند تعداد دانه‌ها به بیش از یک‌ میلیون رسیده بود و بعد از خانه چهل‌ویکم دیگر برای پرکردن خانه‌های باقیمانده برنجی در دنیا وجود نداشت.
این حکایت نشان می‌دهد کدام تناقض از میان 17 تناقضی که دیوید هاروی در کتاب جذاب خود درباره سرمایه‌داری و جهان بعد از آن بررسی می‌کند از همه مهلک‌تر است. هاروی احتمالا در سال‌های اخیر بیش از هر متفکر دیگری کوشیده است مفاهیم «سرمایه» مارکس را برای همگان قابل‌فهم کند. ‌میلیون‌ها نفر درس‌گفتارهای او را در این‌باره در یوتیوب دیده‌اند و او کتاب‌های زیادی درباره سرمایه‌داری نوشته است.
امروزه بیش از پیش واضح است که به‌جای رشد مرکب که پادشاه هندی داستان فوق دریافت نهایتا همه‌چیز را از بین خواهد برد، ما نیازمند حرکت به‌سوی یک اقتصاد باثبات و دارای رشد صفر هستیم تا مانع از غارت سیاره زمین شویم. ولی هاروی توضیح می‌دهد که چرا امکان تحقق چنین دورنمایی یک نه قاطع است: «ساده‌ترین دلیل این است که مهم‌ترین موضوع برای سرمایه سودجویی است. سرمایه‌داران همگی برای آنکه به سودی مثبت دست یابند می‌بایست در انتهای روز ارزش بیشتری نسبت به ابتدای روز در اختیار داشته باشند. این به معنای انبساط و افزایش کل تولیدات کار اجتماعی است. بدون چنین انبساطی در تولید سرمایه‌ای هم وجود نخواهد داشت. یک اقتصاد سرمایه‌دارانه دارای رشد صفر تناقضی منطقی و خودنفی‌گرا است. تناقضی که مطلقا نمی‌تواند وجود داشته باشد». رشد صفر موجب وقوع بحران است. منظور هاروی از رشد صفر آن نوع رشدی است که بیشتر جهان در سال‌های 1930 تجربه کرد و در صورت طولانی‌شدن می‌تواند ناقوس مرگ سرمایه‌داری را به صدا درآورد. پس سرمایه چگونه می‌تواند هم به انباشت ادامه دهد و هم نرخ مرکب رشد را حفظ کند؟ هاروی در اینجا به یک مثال ملموس اشاره می‌کند: توسعه به سبک چین. اگر در قرن گذشته الگوی رشد ایالات متحده بوده، در قرن حاضر بیشتر کشورها ناگزیرند مسیر رشد چین را در پیش گیرند؛ مسیری که البته پیامدهای زیست‌محیطی وحشتناکی به بار خواهد آورد. او البته راه رشد چینی را برای آمریکا و اروپا ناممکن و برای دیگر جاها غیرقابل‌تصور می‌داند، به استثنای کشورهایی همچون ترکیه، ایران و برخی نقاط آفریقا. صنعتی‌شدن و شهری‌شدن چین نزد هاروی نمونه‌ای است از آنچه برای استمرار فرایند انباشت سرمایه باید در این کشورها صورت پذیرد.
او می‌گوید: «البته شکل دیگری وجود دارد که سرمایه در صورت پذیرفتن آن خواهد توانست انباشت بدون محدودیت را محقق سازد و آن شکل پولی است». به نظر می‌رسد در این شکل نیز کشورهایی همچون ایران بیش از پیش تابع روال اقتصاد جهانی هستند. مالیه‌گرایی، سلطه سرمایه موهوم، سرمایه‌گذاری در وام‌های رهنی، دیون عمومی زیرساخت‌های شهری و ملی از مهم‌ترین نشانه‌های این شکل پولی‌اند که در نهایت به بحران مالی 2008 انجامید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.