|

سونامی در جزیره

اردشیر زارعی‌قنواتی: نتایج همه‌پرسی ماندن یا خروج بریتانیا از اتحادیه اروپایی، جهان سیاست را در شوک فرو برد، به‌طوری‌که چربش احساس بر منطق در اکثر تحلیل‌های سیاسی کاملا مشهود است. نتیجه این همه‌پرسی تأییدی بود بر اینکه جزیره بریتانیا هرچند در پهنه جغرافیایی اروپایی قرار دارد ولی هرگز در این قاره دوران ادغام را طی نکرد و همواره همچون پرنسس پرمدعایی بود که خود را تافته جدابافته از دیگران می‌پنداشت.
با این همه‌پرسی عصر تازه شروع می‌شود که تأثیرات ژرفی بر موقعیت پادشاهی بریتانیا، وضعیت اتحادیه اروپا و ژئوپلیتیک جهانی گذاشته و موجب رقم‌خوردن مناسبات جدیدی می‌شود. این دوران برای هر بازیگری از آن به میزانی حامل دوگانه «فرصت- تهدید» خواهد بود و هرگز بازی با حاصل‌جمع صفر نبوده و همچنین نمی‌توان آن را تنها در قالب «برد و باخت» یک قمار در حوزه ملی بریتانیا یا عرصه منطقه اتحادیه اروپایی مورد ارزیابی قرار داد.
در شرایط جدید که ابعاد آن برای هر دو طرف ماجرا چندان روشن نیست و تحولات آتی فراتر از یک روند مدیریت‌شده تلقی می‌شود، هرگونه کنش احساسی‌ای می‌تواند گمراه‌کننده باشد و با‌لطبع هرگونه تصمیم‌گیری سیاسی از سوی دو طرف ماجرا براساس تقابل یا سودمندگرایی یک‌طرفه برای بازیگران بسیار پرهزینه خواهد بود. نباید فراموش کرد که موج «رانشی» کنونی در جهان معاصر که هم‌اکنون خود را در همه‌پرسی بریتانیا به‌خوبی نشان داد، تنها به بحث تضاد الگوی «دولت - ملت» با منطقه‌گرایی خلاصه نمی‌شود و بدون‌شک با توجه به ظهور و بروز چنین تمایلات ضدسیستمی و در مخالفت با «جهانی‌سازی» در سراسر جهان از شکست یک ایده بزرگ‌تری پیروی می‌کند که هم‌اینک تمام سامان اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و امنیتی را در قالب سیاست‌های نئولیبرالیستی به زیان توده‌های مردمی دچار خلل کرده است.
اما به هر دلیلی که نتایج همه‌پرسی بریتانیا را تحلیل کنیم، تا حدودی می‌توان نسبت به تأثیرات این تصمیم بر حوزه ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی یک الگوی نسبی از روند تغییرات آتی را به تصویر کشید. نتایج همه‌پرسی 23 ژوئن بریتانیا بیش از آنچه یک زلزله سیاسی باشد، یک سونامی است که کانون فاجعه تنها بخش ابتدایی خسارات را متحمل می‌شود اما حوزه پیرامونی و سواحل همسایه تلفات و قربانیان اصلی و بیشتری را در فردای حادثه متحمل خواهند شد.
1 - تأثیر برگزیت بر بریتانیا: در ساده‌ترین تعبیر می‌توان گفت که مردم بریتانیا از این پس خرج سفره خود را از اتحادیه اروپایی جدا کرده‌اند و به‌همین‌دلیل بر سفره کوچک‌تر آشپزخانه خود می‌توانند غذای باب‌میل صرف کنند، اما هزینه همین سفره را باید بیشتر بپردازند و در ضمن به محدودیت تنوع اقلام غذایی روی سفره نیز گردن نهند. پیروزی برگزیت، قدرت تصمیم‌گیری در تمامی حوزه‌ها را از نهادهای اروپایی به سازمان ملی منتقل کرده و از این پس (البته بعد از طی پروسه دوره انتقال که می‌تواند حدود دوسال طول بکشد) سیاست‌مداران و مردم بریتانیا فارغ از تعهدات فراملی می‌توانند مستقل از حوزه پیرامونی عمل کنند. هزینه‌ها در بخش بریتانیایی در افول جایگاه این کشور به‌عنوان مرکز مالی اتحادیه اروپا، امکان استقلال اسکاتلند، ایرلند شمالی، جبل‌الطارق، محدودیت در دسترسی به بازار بزرگ اتحادیه، کاهش سرمایه‌گذاری خارجی، ضرورت اخذ ویزا برای شهروندان برای مسافرت به اتحادیه، کاهش وزن بریتانیا در مناسبات بین‌المللی، پیچیدگی حقوقی بیشتر در تجارت خارجی، کاهش ارزش پوند و به‌طورکلی افول جایگاه این کشور در عرصه بین‌المللی خواهد بود. درعوض این روند جدید فرصتی در اختیار بریتانیا قرار می‌دهد مانند خلاص‌شدن از بوروکراسی فاسد اتحادیه اروپا، کسب منافع ملی بدون الزام به هیچ تعهد خاصی از اتحادیه، عبور از محدودیت‌های حقوقی تجارت طبق تعهدات اروپایی و گسترش روابط با قدرت‌های نوظهور، مدیریت موج فزاینده مهاجرت، خروج از بن‌بست و رکود در اتحادیه اروپایی.
2 - تأثیر برگزیت بر اتحادیه اروپایی: بدون‌شک بزرگ‌ترین بازنده این همه‌پرسی موجودیت و هویت درحال‌احتضار اتحادیه اروپاست که همچون یک بیمار لاعلاج هم‌اکنون در چنبره مشکلات خود زمین‌گیر شده است. خروج بریتانیا از اتحادیه اروپایی که دومین قدرت اقتصادی و اولین قدرت ژئوپلیتیک آن تلقی می‌شد، در وضعیت کنونی اتحادیه اروپایی یک فاجعه برای بقای آن به حساب خواهد آمد. تأثیر این خروج بر قدرت اتحادیه در عرصه جهانی و همچنین تشدید موج ملی‌گرایی و مخالفت با سیاست‌های ریاضت اقتصادی در دیگر کشورهای عضو از جمله فرانسه، آلمان، ایتالیا، اسپانیا، هلند، دانمارک، سوئد، یونان، پرتغال و حتی مجارستان می‌تواند این ساختار اروپایی را تا آستانه فروپاشی ببرد. چنانچه اتحادیه اروپایی از هم‌اکنون دست به تغییرات ساختاری و تجدیدنظر در سیاست‌های کلان کنونی خود نزند، موج‌های این سونامی تمام سواحل آن را در هم می‌نوردد.
3- تأثیر برگزیت بر نظام بین‌المللی: شکاف در اتحادیه اروپا که در طول سال‌های اخیر از یک منطقه‌گرایی دموکراتیک به یک گروه‌بندی بسته و بسیار قلدر تقلیل یافته بود که حتی به اعضای نیازمند خود (یونان، پرتغال و اسپانیا) نیز رحم نکرده و همواره سودای فتح سرزمین‌های تازه را دنبال می‌کرد، بدون‌تردید خبر خوبی برای بسیاری از کشورهای مستقل جهان خواهد بود. بدون‌شک بیشترین اشتیاق و استقبال از این تصمیم را باید در مسکو سراغ گرفت که در طول چندسال اخیر به‌شدت زیر فشار اتحادیه اروپایی و تحریم‌های اعمال‌شده از طرف آن بوده است. آمریکا به‌عنوان بزرگ‌ترین هژمون جهانی نیز از این پس باید در شرایط اختلاف بین بریتانیا و اتحادیه اروپایی حول منافع این دو متحد استراتژیک خود بتواند یک بالانس ایجاد کند. با توجه به هماهنگی و همسویی کامل اتحادیه با واشنگتن در سال‌های اخیر، از این پس تضاد منافع لندن با بروکسل یک سه‌ضلعی را به‌نفع دیگر حوزه‌های ژئوپلیتیک برای کسب منافع ملی خود و فرصت برخورداری از تنوع جدید ایجاد می‌کند. جهان امروز به همان نسبت که به هماهنگی و تعامل اعضای خود برای مدیریت دموکراسی نیاز دارد، در شرایط بسته و تحمیلی، خرسند از گسست در حلقه هژمونیک جهانی است.

اردشیر زارعی‌قنواتی: نتایج همه‌پرسی ماندن یا خروج بریتانیا از اتحادیه اروپایی، جهان سیاست را در شوک فرو برد، به‌طوری‌که چربش احساس بر منطق در اکثر تحلیل‌های سیاسی کاملا مشهود است. نتیجه این همه‌پرسی تأییدی بود بر اینکه جزیره بریتانیا هرچند در پهنه جغرافیایی اروپایی قرار دارد ولی هرگز در این قاره دوران ادغام را طی نکرد و همواره همچون پرنسس پرمدعایی بود که خود را تافته جدابافته از دیگران می‌پنداشت.
با این همه‌پرسی عصر تازه شروع می‌شود که تأثیرات ژرفی بر موقعیت پادشاهی بریتانیا، وضعیت اتحادیه اروپا و ژئوپلیتیک جهانی گذاشته و موجب رقم‌خوردن مناسبات جدیدی می‌شود. این دوران برای هر بازیگری از آن به میزانی حامل دوگانه «فرصت- تهدید» خواهد بود و هرگز بازی با حاصل‌جمع صفر نبوده و همچنین نمی‌توان آن را تنها در قالب «برد و باخت» یک قمار در حوزه ملی بریتانیا یا عرصه منطقه اتحادیه اروپایی مورد ارزیابی قرار داد.
در شرایط جدید که ابعاد آن برای هر دو طرف ماجرا چندان روشن نیست و تحولات آتی فراتر از یک روند مدیریت‌شده تلقی می‌شود، هرگونه کنش احساسی‌ای می‌تواند گمراه‌کننده باشد و با‌لطبع هرگونه تصمیم‌گیری سیاسی از سوی دو طرف ماجرا براساس تقابل یا سودمندگرایی یک‌طرفه برای بازیگران بسیار پرهزینه خواهد بود. نباید فراموش کرد که موج «رانشی» کنونی در جهان معاصر که هم‌اکنون خود را در همه‌پرسی بریتانیا به‌خوبی نشان داد، تنها به بحث تضاد الگوی «دولت - ملت» با منطقه‌گرایی خلاصه نمی‌شود و بدون‌شک با توجه به ظهور و بروز چنین تمایلات ضدسیستمی و در مخالفت با «جهانی‌سازی» در سراسر جهان از شکست یک ایده بزرگ‌تری پیروی می‌کند که هم‌اینک تمام سامان اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و امنیتی را در قالب سیاست‌های نئولیبرالیستی به زیان توده‌های مردمی دچار خلل کرده است.
اما به هر دلیلی که نتایج همه‌پرسی بریتانیا را تحلیل کنیم، تا حدودی می‌توان نسبت به تأثیرات این تصمیم بر حوزه ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی یک الگوی نسبی از روند تغییرات آتی را به تصویر کشید. نتایج همه‌پرسی 23 ژوئن بریتانیا بیش از آنچه یک زلزله سیاسی باشد، یک سونامی است که کانون فاجعه تنها بخش ابتدایی خسارات را متحمل می‌شود اما حوزه پیرامونی و سواحل همسایه تلفات و قربانیان اصلی و بیشتری را در فردای حادثه متحمل خواهند شد.
1 - تأثیر برگزیت بر بریتانیا: در ساده‌ترین تعبیر می‌توان گفت که مردم بریتانیا از این پس خرج سفره خود را از اتحادیه اروپایی جدا کرده‌اند و به‌همین‌دلیل بر سفره کوچک‌تر آشپزخانه خود می‌توانند غذای باب‌میل صرف کنند، اما هزینه همین سفره را باید بیشتر بپردازند و در ضمن به محدودیت تنوع اقلام غذایی روی سفره نیز گردن نهند. پیروزی برگزیت، قدرت تصمیم‌گیری در تمامی حوزه‌ها را از نهادهای اروپایی به سازمان ملی منتقل کرده و از این پس (البته بعد از طی پروسه دوره انتقال که می‌تواند حدود دوسال طول بکشد) سیاست‌مداران و مردم بریتانیا فارغ از تعهدات فراملی می‌توانند مستقل از حوزه پیرامونی عمل کنند. هزینه‌ها در بخش بریتانیایی در افول جایگاه این کشور به‌عنوان مرکز مالی اتحادیه اروپا، امکان استقلال اسکاتلند، ایرلند شمالی، جبل‌الطارق، محدودیت در دسترسی به بازار بزرگ اتحادیه، کاهش سرمایه‌گذاری خارجی، ضرورت اخذ ویزا برای شهروندان برای مسافرت به اتحادیه، کاهش وزن بریتانیا در مناسبات بین‌المللی، پیچیدگی حقوقی بیشتر در تجارت خارجی، کاهش ارزش پوند و به‌طورکلی افول جایگاه این کشور در عرصه بین‌المللی خواهد بود. درعوض این روند جدید فرصتی در اختیار بریتانیا قرار می‌دهد مانند خلاص‌شدن از بوروکراسی فاسد اتحادیه اروپا، کسب منافع ملی بدون الزام به هیچ تعهد خاصی از اتحادیه، عبور از محدودیت‌های حقوقی تجارت طبق تعهدات اروپایی و گسترش روابط با قدرت‌های نوظهور، مدیریت موج فزاینده مهاجرت، خروج از بن‌بست و رکود در اتحادیه اروپایی.
2 - تأثیر برگزیت بر اتحادیه اروپایی: بدون‌شک بزرگ‌ترین بازنده این همه‌پرسی موجودیت و هویت درحال‌احتضار اتحادیه اروپاست که همچون یک بیمار لاعلاج هم‌اکنون در چنبره مشکلات خود زمین‌گیر شده است. خروج بریتانیا از اتحادیه اروپایی که دومین قدرت اقتصادی و اولین قدرت ژئوپلیتیک آن تلقی می‌شد، در وضعیت کنونی اتحادیه اروپایی یک فاجعه برای بقای آن به حساب خواهد آمد. تأثیر این خروج بر قدرت اتحادیه در عرصه جهانی و همچنین تشدید موج ملی‌گرایی و مخالفت با سیاست‌های ریاضت اقتصادی در دیگر کشورهای عضو از جمله فرانسه، آلمان، ایتالیا، اسپانیا، هلند، دانمارک، سوئد، یونان، پرتغال و حتی مجارستان می‌تواند این ساختار اروپایی را تا آستانه فروپاشی ببرد. چنانچه اتحادیه اروپایی از هم‌اکنون دست به تغییرات ساختاری و تجدیدنظر در سیاست‌های کلان کنونی خود نزند، موج‌های این سونامی تمام سواحل آن را در هم می‌نوردد.
3- تأثیر برگزیت بر نظام بین‌المللی: شکاف در اتحادیه اروپا که در طول سال‌های اخیر از یک منطقه‌گرایی دموکراتیک به یک گروه‌بندی بسته و بسیار قلدر تقلیل یافته بود که حتی به اعضای نیازمند خود (یونان، پرتغال و اسپانیا) نیز رحم نکرده و همواره سودای فتح سرزمین‌های تازه را دنبال می‌کرد، بدون‌تردید خبر خوبی برای بسیاری از کشورهای مستقل جهان خواهد بود. بدون‌شک بیشترین اشتیاق و استقبال از این تصمیم را باید در مسکو سراغ گرفت که در طول چندسال اخیر به‌شدت زیر فشار اتحادیه اروپایی و تحریم‌های اعمال‌شده از طرف آن بوده است. آمریکا به‌عنوان بزرگ‌ترین هژمون جهانی نیز از این پس باید در شرایط اختلاف بین بریتانیا و اتحادیه اروپایی حول منافع این دو متحد استراتژیک خود بتواند یک بالانس ایجاد کند. با توجه به هماهنگی و همسویی کامل اتحادیه با واشنگتن در سال‌های اخیر، از این پس تضاد منافع لندن با بروکسل یک سه‌ضلعی را به‌نفع دیگر حوزه‌های ژئوپلیتیک برای کسب منافع ملی خود و فرصت برخورداری از تنوع جدید ایجاد می‌کند. جهان امروز به همان نسبت که به هماهنگی و تعامل اعضای خود برای مدیریت دموکراسی نیاز دارد، در شرایط بسته و تحمیلی، خرسند از گسست در حلقه هژمونیک جهانی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.