|

و نسل تازه‌نَفَسی که بازیگوشانه از راه می‌رسد

حسام سلامت

یک گردهمایی سرخوشانه غیرمنتظره؛ برنامه ای که قرار بود جشن پایان سال تحصیلی باشد، عملا نیمه‌کاره می‌ماند، اما در روزها و شهرهای دیگر ادامه پیدا می کند، قصد برگزاری «بزرگ‌ترین کارناوال آب‌بازی سال 95» و میتینگی در پرومای مشهد. اینها نمونه هایی است از حضور دهه هشتادی ها .
قضاوت نسل‌ها علیه همدیگر
اولین‌چیزی که برای فهم این ماجرا باید از شرش خلاص شد، محکوم‌کردن این نسل به واسطه تفاوت‌های بعضا بنیادینش با نسل ماست. این «ما» می‌تواند هر نسلی باشد، نسل دهه شصتی‌ها، نسل دهه هفتادی‌ها یا هر نسل دیگری. تذکر این موضوع از آنجایی حیاتی است که مهم‌ترین تحلیل‌هایی که در این مدت از ماجرا به دست داده شد، جملگی در نهایت کار را به موضع‌گیری‌های محکومانه تقلیل داده‌اند؛ حال یا از موضع دست‌راستی نگرانی برای ارزش‌های از‌دست‌رفته و نوجوانانی که به برکت رسانه‌های جدید دیگر سربه‌راه نیستند یا از موضع چپ‌گرایانه نقادی مصرف‌گرایی لاقیدانه نوجوانان برخاسته از طبقه متظاهر متوسط. تا جایی که به موضع‌گیری‌های بینانسلی نیز مربوط می‌شود، این اصولا رویه‌ای آشناست که هر نسلی، نسل‌های بعد از خود را نکوهش کند و آنها را ازدست‌رفته و راه‌گم‌کرده و باری‌به‌‌هرجهت بنماید و با اصرار بر اینکه «ما این‌گونه نبودیم» خود را نه‌تنها بری از «شرارت‌»های نسل‌های حاضر جا بزند که تجلی همه چیزهای خوب و دوست‌داشتنی هم معرفی کند. مدت‌هاست می‌دانیم که در قضاوت‌های هر نسلی در قبال دیگر نسل‌ها نوعی خود-مبنا-پنداری بی‌وجه و ملال‌آور وجود دارد که فقط به درد تطهیر خود و فاصله‌گذاری با دیگری می‌خورد. پیش از هر قضاوتی عجالتا فقط باید این تفاوت‌ها و در واقع ویژگی‌های این نسل یا هر نسل دیگری را توصیف کرد. تنها از پس این توصیف است که معلوم می‌شود آیا به‌راستی چیزی در این میان درخور نقادی و نگرانی هست یا نه.
نوجوانان جدید و اقتدارزدایی از خانواده و مدرسه
احتمالا از بارزترین خصوصیات نسل‌های جدید این است که راه‌های بیشتری برای گریز از اقتدار نهادهای تربیتی ابداع کرده‌‌اند. آنها خیلی سرسختانه‌تر از نسل‌های پیشین در برابر فرایند تعلیم و تربیت که چیزی جز سازوکارهای بهنجارسازی و ساختن «بچه‌های خوب» نیست، مقاومت می‌کنند. این مقاوم‌ترشدن را باید بیش از هر چیز به واسطه الف) دسترسی گسترده‌تر این نسل‌ها به منابع «آموزشی» و ارتباطی جایگزین؛ ب) تشدید سازوکارهای «سربه‌هوایی» و «نادان‌نمایی» و ج) تضعیف ساختاری نهادهای خانواده و مدرسه توضیح داد. نوجوانانی که به واسطه گستره کانال‌های ارتباطی‌شان روز و شب‌شان را، کمتر یا بیشتر، در فیس‌بوک، اینستاگرام و تلگرام می‌‌گذرانند و به هر نوع اطلاعاتی دسترسی دارند و با جهان هر دم به‌روز‌شونده کالاها و مدها و تکنولوژی‌ها و سلبریتی‌‌ها دمخورند و در شبکه‌های دوستی فرامحلی‌ای عضویت دارند که ارزش‌ها و هنجارهای عمیقا آلترناتیوی را تبلیغ می‌کنند، بی‌شک خیلی از چیزهایی را که خانواده و مدرسه به خوردشان می‌دهند، پس می‌زنند. (عامل الف) به نظر می‌رسد نسل‌های جدید در این «پس‌زدن» از نسل‌های قبل از خودشان راسخ‌تر و تندوتیزترند. آنها در پشت‌گوش‌انداختن اوامر خانواده و نادیده‌گرفتن فرامین مدرسه با قاطعیت بیشتری عمل می‌کنند، انگار نه انگار که اصلا امر‌و‌نهی‌ای در کار است و فرمانی صادر شده است؛ همان «سربه‌هوایی» و «نادان‌نمایی» که پیش‌تر اشاره کردم. غیراز اینها، تاکتیک‌های متنوع دیگری هم برای «پس‌زدن» وجود دارد: شیطنت، بازیگوشی، تنبلی، ظاهرسازی و موجه‌نمایی. (عامل ب) به نظر می‌رسد همین‌ که نسل‌های جدید به الگوهای تربیتی‌ و پیام‌های اخلاقی‌ای که قرار است به آنها حُقنه شود در قیاس با نسل‌های قبل بی‌اعتمادترند - چراکه قناسی و بی‌دست‌وپایی‌‌ این الگوها را به‌روشنی دیده‌اند - و در عوض، به الگوهای آلترناتیو خارج از چارچوبی که به‌نظر‌شان تحرک و پویایی و قدرت بیشتری به آنها می‌بخشد، تمایل نشان می‌دهند، بی‌شک در اینکه با شدت افزون‌تر و آشتی‌ناپذیری چشمگیرتری دست رد بر سینه تعلیمات خانواده و مدرسه ‌بزنند و راه خود را در پیش بگیرند، تأثیر عمده‌ای داشته است. از آن‌سو، نهاد خانواده و مدرسه نیز در سال‌های اخیر، شاید بشود گفت از نیمه دوم دهه 70 به این طرف، عمیقا از رمق افتاده‌‌اند و دیگر آن اقتدار فراگیر دهه 60 را ندارند. (عامل ج) این اقتدارزدایی از نهادهای تربیتی اما یکباره اتفاق نیفتاد و محصول فرایندی تاریخی بود که باید مفصلا واکاوی‌اش کرد. با این‌همه روشن است که هر دوی این نهادها شکست خود را عملا پذیرفته‌اند.
گردهمایی‌ها و میتینگ‌ها
نسل دهه‌های 50 و 60 و شاید تا حدی نسل نیمه اول دهه 70 هر وقت نامی از گردهمایی و میتینگ به میان می‌آمد، یاد سیاست می‌افتاد. برای این نسل‌ها صفت «سیاسی» همواره پشت‌بندِ مفاهیم میتینگ و گردهمایی بود. نسل‌های جدیدتر اما این مفاهیم را از درون متحول کرده‌اند و به آن صفت «خوش‌باشانه» داده‌اند: میتینگ برای آب‌بازی، گردهمایی محض خنده و بازیگوشی. چنان که پیداست این نسل‌ها دارند با وجود محدودیت‌های ریز و درشت موجود در جامعه ما شیوه‌های جدیدی برای گرد‌هم‌آ‌مدن و جمع‌شدن ابداع می‌کنند. رسانه‌های جدید - و در صدر آنها، اینستاگرام و تلگرام - به آنها امکان داده است تا شبکه ارتباطی‌ گسترده‌ای میان خود ایجاد کنند و دامنه آشنایی‌ها و مراودات خود را هر روز وسیع‌تر کنند. نسل‌های جدید عملا مراسم و مناسک جمعی خود را ساخته‌اند و از همه مهم‌تر اینکه این را در دل شهر و در متن فضاهای عمومی‌ انجام داده‌اند. جالب است که خود آنها توهمی در قبال سیاسی‌بودن کارشان ندارند و به همین دلیل خوش‌باورانه فکر می‌کنند دلیلی ندارد واهمه‌ای از پلیس داشته باشند. بعید است نیروهای انتظامی شهر نیز چنین فهمی از ماجرا داشته باشند.
پاساژ‌ها همچون معابد جدید
این تجمع که رسانه‌های جدید در هماهنگ‌سازی آن نقش پُررنگی ایفا کردند، اتفاق بی‌سابقه‌ای نبود و آن را باید در ادامه دورهمی‌های نسل بازیگوش حاضر و تکاپوی آن برای مناسک‌سازی‌های جمعی فهمید. آنچه تا حدی جدید است، فضای این بازی‌هاست: مراکز خرید به‌مثابه پاتوق‌های شهری. در دل همین تجربه پاساژگردی‌ها بود که ترکیبی از پرسه‌زنی با محوریت نمایش بدن‌ها و کالاها شکل گرفت و خیلی زود «فرهنگ»اش به کل شهر سرایت کرد. با این اوصاف می‌شود گفت دورهمی های این‌گونه در کسوت «تبدیل مراکز خرید به معابد جدید» وارد مرحله تاریخی نوینی شده است. به موازات رشد قارچ‌گونه این معابد در سطح شهر و سیطره بلامنازع‌ آنها بر فضاهای شهری، زائرانشان نیز، مستقل از سن و سال‌شان، به واسطه طواف‌های مؤمنانه‌شان حضور چشمگیرتری خواهند یافت.

یک گردهمایی سرخوشانه غیرمنتظره؛ برنامه ای که قرار بود جشن پایان سال تحصیلی باشد، عملا نیمه‌کاره می‌ماند، اما در روزها و شهرهای دیگر ادامه پیدا می کند، قصد برگزاری «بزرگ‌ترین کارناوال آب‌بازی سال 95» و میتینگی در پرومای مشهد. اینها نمونه هایی است از حضور دهه هشتادی ها .
قضاوت نسل‌ها علیه همدیگر
اولین‌چیزی که برای فهم این ماجرا باید از شرش خلاص شد، محکوم‌کردن این نسل به واسطه تفاوت‌های بعضا بنیادینش با نسل ماست. این «ما» می‌تواند هر نسلی باشد، نسل دهه شصتی‌ها، نسل دهه هفتادی‌ها یا هر نسل دیگری. تذکر این موضوع از آنجایی حیاتی است که مهم‌ترین تحلیل‌هایی که در این مدت از ماجرا به دست داده شد، جملگی در نهایت کار را به موضع‌گیری‌های محکومانه تقلیل داده‌اند؛ حال یا از موضع دست‌راستی نگرانی برای ارزش‌های از‌دست‌رفته و نوجوانانی که به برکت رسانه‌های جدید دیگر سربه‌راه نیستند یا از موضع چپ‌گرایانه نقادی مصرف‌گرایی لاقیدانه نوجوانان برخاسته از طبقه متظاهر متوسط. تا جایی که به موضع‌گیری‌های بینانسلی نیز مربوط می‌شود، این اصولا رویه‌ای آشناست که هر نسلی، نسل‌های بعد از خود را نکوهش کند و آنها را ازدست‌رفته و راه‌گم‌کرده و باری‌به‌‌هرجهت بنماید و با اصرار بر اینکه «ما این‌گونه نبودیم» خود را نه‌تنها بری از «شرارت‌»های نسل‌های حاضر جا بزند که تجلی همه چیزهای خوب و دوست‌داشتنی هم معرفی کند. مدت‌هاست می‌دانیم که در قضاوت‌های هر نسلی در قبال دیگر نسل‌ها نوعی خود-مبنا-پنداری بی‌وجه و ملال‌آور وجود دارد که فقط به درد تطهیر خود و فاصله‌گذاری با دیگری می‌خورد. پیش از هر قضاوتی عجالتا فقط باید این تفاوت‌ها و در واقع ویژگی‌های این نسل یا هر نسل دیگری را توصیف کرد. تنها از پس این توصیف است که معلوم می‌شود آیا به‌راستی چیزی در این میان درخور نقادی و نگرانی هست یا نه.
نوجوانان جدید و اقتدارزدایی از خانواده و مدرسه
احتمالا از بارزترین خصوصیات نسل‌های جدید این است که راه‌های بیشتری برای گریز از اقتدار نهادهای تربیتی ابداع کرده‌‌اند. آنها خیلی سرسختانه‌تر از نسل‌های پیشین در برابر فرایند تعلیم و تربیت که چیزی جز سازوکارهای بهنجارسازی و ساختن «بچه‌های خوب» نیست، مقاومت می‌کنند. این مقاوم‌ترشدن را باید بیش از هر چیز به واسطه الف) دسترسی گسترده‌تر این نسل‌ها به منابع «آموزشی» و ارتباطی جایگزین؛ ب) تشدید سازوکارهای «سربه‌هوایی» و «نادان‌نمایی» و ج) تضعیف ساختاری نهادهای خانواده و مدرسه توضیح داد. نوجوانانی که به واسطه گستره کانال‌های ارتباطی‌شان روز و شب‌شان را، کمتر یا بیشتر، در فیس‌بوک، اینستاگرام و تلگرام می‌‌گذرانند و به هر نوع اطلاعاتی دسترسی دارند و با جهان هر دم به‌روز‌شونده کالاها و مدها و تکنولوژی‌ها و سلبریتی‌‌ها دمخورند و در شبکه‌های دوستی فرامحلی‌ای عضویت دارند که ارزش‌ها و هنجارهای عمیقا آلترناتیوی را تبلیغ می‌کنند، بی‌شک خیلی از چیزهایی را که خانواده و مدرسه به خوردشان می‌دهند، پس می‌زنند. (عامل الف) به نظر می‌رسد نسل‌های جدید در این «پس‌زدن» از نسل‌های قبل از خودشان راسخ‌تر و تندوتیزترند. آنها در پشت‌گوش‌انداختن اوامر خانواده و نادیده‌گرفتن فرامین مدرسه با قاطعیت بیشتری عمل می‌کنند، انگار نه انگار که اصلا امر‌و‌نهی‌ای در کار است و فرمانی صادر شده است؛ همان «سربه‌هوایی» و «نادان‌نمایی» که پیش‌تر اشاره کردم. غیراز اینها، تاکتیک‌های متنوع دیگری هم برای «پس‌زدن» وجود دارد: شیطنت، بازیگوشی، تنبلی، ظاهرسازی و موجه‌نمایی. (عامل ب) به نظر می‌رسد همین‌ که نسل‌های جدید به الگوهای تربیتی‌ و پیام‌های اخلاقی‌ای که قرار است به آنها حُقنه شود در قیاس با نسل‌های قبل بی‌اعتمادترند - چراکه قناسی و بی‌دست‌وپایی‌‌ این الگوها را به‌روشنی دیده‌اند - و در عوض، به الگوهای آلترناتیو خارج از چارچوبی که به‌نظر‌شان تحرک و پویایی و قدرت بیشتری به آنها می‌بخشد، تمایل نشان می‌دهند، بی‌شک در اینکه با شدت افزون‌تر و آشتی‌ناپذیری چشمگیرتری دست رد بر سینه تعلیمات خانواده و مدرسه ‌بزنند و راه خود را در پیش بگیرند، تأثیر عمده‌ای داشته است. از آن‌سو، نهاد خانواده و مدرسه نیز در سال‌های اخیر، شاید بشود گفت از نیمه دوم دهه 70 به این طرف، عمیقا از رمق افتاده‌‌اند و دیگر آن اقتدار فراگیر دهه 60 را ندارند. (عامل ج) این اقتدارزدایی از نهادهای تربیتی اما یکباره اتفاق نیفتاد و محصول فرایندی تاریخی بود که باید مفصلا واکاوی‌اش کرد. با این‌همه روشن است که هر دوی این نهادها شکست خود را عملا پذیرفته‌اند.
گردهمایی‌ها و میتینگ‌ها
نسل دهه‌های 50 و 60 و شاید تا حدی نسل نیمه اول دهه 70 هر وقت نامی از گردهمایی و میتینگ به میان می‌آمد، یاد سیاست می‌افتاد. برای این نسل‌ها صفت «سیاسی» همواره پشت‌بندِ مفاهیم میتینگ و گردهمایی بود. نسل‌های جدیدتر اما این مفاهیم را از درون متحول کرده‌اند و به آن صفت «خوش‌باشانه» داده‌اند: میتینگ برای آب‌بازی، گردهمایی محض خنده و بازیگوشی. چنان که پیداست این نسل‌ها دارند با وجود محدودیت‌های ریز و درشت موجود در جامعه ما شیوه‌های جدیدی برای گرد‌هم‌آ‌مدن و جمع‌شدن ابداع می‌کنند. رسانه‌های جدید - و در صدر آنها، اینستاگرام و تلگرام - به آنها امکان داده است تا شبکه ارتباطی‌ گسترده‌ای میان خود ایجاد کنند و دامنه آشنایی‌ها و مراودات خود را هر روز وسیع‌تر کنند. نسل‌های جدید عملا مراسم و مناسک جمعی خود را ساخته‌اند و از همه مهم‌تر اینکه این را در دل شهر و در متن فضاهای عمومی‌ انجام داده‌اند. جالب است که خود آنها توهمی در قبال سیاسی‌بودن کارشان ندارند و به همین دلیل خوش‌باورانه فکر می‌کنند دلیلی ندارد واهمه‌ای از پلیس داشته باشند. بعید است نیروهای انتظامی شهر نیز چنین فهمی از ماجرا داشته باشند.
پاساژ‌ها همچون معابد جدید
این تجمع که رسانه‌های جدید در هماهنگ‌سازی آن نقش پُررنگی ایفا کردند، اتفاق بی‌سابقه‌ای نبود و آن را باید در ادامه دورهمی‌های نسل بازیگوش حاضر و تکاپوی آن برای مناسک‌سازی‌های جمعی فهمید. آنچه تا حدی جدید است، فضای این بازی‌هاست: مراکز خرید به‌مثابه پاتوق‌های شهری. در دل همین تجربه پاساژگردی‌ها بود که ترکیبی از پرسه‌زنی با محوریت نمایش بدن‌ها و کالاها شکل گرفت و خیلی زود «فرهنگ»اش به کل شهر سرایت کرد. با این اوصاف می‌شود گفت دورهمی های این‌گونه در کسوت «تبدیل مراکز خرید به معابد جدید» وارد مرحله تاریخی نوینی شده است. به موازات رشد قارچ‌گونه این معابد در سطح شهر و سیطره بلامنازع‌ آنها بر فضاهای شهری، زائرانشان نیز، مستقل از سن و سال‌شان، به واسطه طواف‌های مؤمنانه‌شان حضور چشمگیرتری خواهند یافت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.