|

ارزش‌هایی که بی‌ارزش می‌شوند

پروانه پیشنمازی. پژوهشگر و مدرس

«سرعت»، «صحت» و «دقت» سه رکن اساسی اطلاع‌رسانی است که رسانه‌ها و روزنامه‌نگاران در تهیه و انتشار اخبار همواره باید مدنظر قرار دهند. با مروری بر چند زلزله مهم ایران از جمله زلزله‌های رودبار و منجیل (1369)، بم (1382) و ورزقان (1391) مشخص می‌شود که هر سه رکن مذکور در اطلاع‌رسانی اخبار و گزارش‌های این سه زلزله دچار نقصان بود. چراکه اولین اخبار مربوط به وقوع زلزله رودبار و منجیل، دست‌کم شش تا هفت ساعت بعد منتشر شد، این در حالی است که کانون وقوع زلزله نیز به‌اشتباه منطقه «دیلمان» عنوان شد. از سویی دیگر اخبار و اطلاعات مربوط به اثرات این زلزله، خسارات، تلفات و خرابی‌های آن نیز توسط رسانه‌های مختلف به صورت متناقض و در برخی موارد نادرست ارائه شد. به عنوان مثال در روز دوم تیرماه روزنامه اطلاعات، تعداد تلفات زلزله را 35 هزار نفر اعلام کرد، این در حالی است که روزنامه ابرار در همان روز تعداد تلفات را 28 هزار و 950 نفر اعلام کرد و روزنامه کیهان هم از 50 هزار کشته در این زلزله یاد کرد. درباره ارکان اطلاع‌رسانی، اتفاق مشابهی در زلزله بم در فضای رسانه‌ای کشور رخ داد. به این معنا که اولین اخبار مربوط به وقوع زلزله بم، دو ساعت پس از وقوع و با اعلام کانون اشتباه «جازموریان» به جای «بم» اعلام شد. آمار، اخبار و اطلاعات ضد‌و‌نقیض و نادرستی که در این زلزله توسط رسانه‌ها منتشر می‌شد، سردرگمی و عدم اعتماد عمومی را در سطح جامعه درپی داشت. به عنوان نمونه در روز دوم بعد از وقوع زلزله، درحالی‌که شبکه اول سیما گزارشی درباره کمبود خون در منطقه به نقل از مسئولان سازمان انتقال خون منعکس می‌کرد، شبکه پنجم گزارشی مبنی بر بی‌نیازی منطقه به اهدای خون را به نقل از مسئولان ستاد بحران منطقه زلزله‌زده پخش کرد. همچنین آمار و ارقام مربوط به تلفات این زلزله در مطبوعات کشور کاملا متناقض بود و تفاوت معناداری با هم داشتند. مثلا روز ششم دی‌ماه روزنامه آفتاب یزد تعداد کشته‌شدگان زلزله بم را 10 هزار نفر، روزنامه حیات نو 20 هزار نفر، کیهان 30 هزار نفر و جام‌جم 40 هزار نفر ذکر کردند. این روند متناقض آمارهای منتشره در رسانه‌های مختلف تا پایان روز بیستم دی‌ماه همچنان ادامه داشت و آماری کاملا متفاوت و اغلب متناقض با آنچه رخ داده بود، توسط مطبوعات منعکس شد. آنچه درباره زلزله ورزقان رخ داد، با وجود اعلام بموقع و صحیح کانون زلزله، با تشخیص‌ندادن قدرت زلزله، غفلت و تساهل رسانه‌ها در مقابل این حادثه مواجه بود. چراکه بعد از اعلام زلزله‌های دوگانه ورزقان توسط مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران، این خبر بلافاصله در خروجی خبرگزاری‌ها، وبگاه‌ها و شبکه‌های اجتماعی قرار گرفت. اما پوشش رسانه‌ای این زمین‌لرزه در دو روز نخست، مورد انتقاد شدید قرار گرفت زیرا این رویداد از سوی رسانه ملی کشور در روز وقوع فقط در حد اعلام یک تیتر و مشخصاتی مختصر انجام شد. در سومین روز و پس از اعتراضات شدید مردمی و نمایندگان استان‌های آذربایجان شرقی و غربی و اردبیل، صدا و سیما اقدام به پوشش خبری مناسب این واقعه کرد که بدیهی است رکن «سرعت» اطلاع‌رسانی خدشه‌دار شد. این موضوع، بعد تشریح اثرات زلزله را نیز متأثر کرد و در این زمینه نیز اطلاع‌رسانی مناسبی صورت نگرفت که سبب بی‌اعتمادی مردم و درنهایت به ایجاد آشفتگی و همیاری بدون هماهنگی مردمی منجر شد. به طوری که راه‌بندان‌های عریض و طویل در جاده‌های منتهی به محل وقوع زلزله، عملیات امدادرسانی رسمی را با موانعی جدی مواجه کرد. در این زمینه وضع مطبوعات سراسری کشور هم چندان مطلوب نبود و بسیاری از روزنامه‌های کثیرالانتشار حتی خبری کوتاه نیز از وقوع زلزله در آذربایجان شرقی منتشر نکرده بودند.

«سرعت»، «صحت» و «دقت» سه رکن اساسی اطلاع‌رسانی است که رسانه‌ها و روزنامه‌نگاران در تهیه و انتشار اخبار همواره باید مدنظر قرار دهند. با مروری بر چند زلزله مهم ایران از جمله زلزله‌های رودبار و منجیل (1369)، بم (1382) و ورزقان (1391) مشخص می‌شود که هر سه رکن مذکور در اطلاع‌رسانی اخبار و گزارش‌های این سه زلزله دچار نقصان بود. چراکه اولین اخبار مربوط به وقوع زلزله رودبار و منجیل، دست‌کم شش تا هفت ساعت بعد منتشر شد، این در حالی است که کانون وقوع زلزله نیز به‌اشتباه منطقه «دیلمان» عنوان شد. از سویی دیگر اخبار و اطلاعات مربوط به اثرات این زلزله، خسارات، تلفات و خرابی‌های آن نیز توسط رسانه‌های مختلف به صورت متناقض و در برخی موارد نادرست ارائه شد. به عنوان مثال در روز دوم تیرماه روزنامه اطلاعات، تعداد تلفات زلزله را 35 هزار نفر اعلام کرد، این در حالی است که روزنامه ابرار در همان روز تعداد تلفات را 28 هزار و 950 نفر اعلام کرد و روزنامه کیهان هم از 50 هزار کشته در این زلزله یاد کرد. درباره ارکان اطلاع‌رسانی، اتفاق مشابهی در زلزله بم در فضای رسانه‌ای کشور رخ داد. به این معنا که اولین اخبار مربوط به وقوع زلزله بم، دو ساعت پس از وقوع و با اعلام کانون اشتباه «جازموریان» به جای «بم» اعلام شد. آمار، اخبار و اطلاعات ضد‌و‌نقیض و نادرستی که در این زلزله توسط رسانه‌ها منتشر می‌شد، سردرگمی و عدم اعتماد عمومی را در سطح جامعه درپی داشت. به عنوان نمونه در روز دوم بعد از وقوع زلزله، درحالی‌که شبکه اول سیما گزارشی درباره کمبود خون در منطقه به نقل از مسئولان سازمان انتقال خون منعکس می‌کرد، شبکه پنجم گزارشی مبنی بر بی‌نیازی منطقه به اهدای خون را به نقل از مسئولان ستاد بحران منطقه زلزله‌زده پخش کرد. همچنین آمار و ارقام مربوط به تلفات این زلزله در مطبوعات کشور کاملا متناقض بود و تفاوت معناداری با هم داشتند. مثلا روز ششم دی‌ماه روزنامه آفتاب یزد تعداد کشته‌شدگان زلزله بم را 10 هزار نفر، روزنامه حیات نو 20 هزار نفر، کیهان 30 هزار نفر و جام‌جم 40 هزار نفر ذکر کردند. این روند متناقض آمارهای منتشره در رسانه‌های مختلف تا پایان روز بیستم دی‌ماه همچنان ادامه داشت و آماری کاملا متفاوت و اغلب متناقض با آنچه رخ داده بود، توسط مطبوعات منعکس شد. آنچه درباره زلزله ورزقان رخ داد، با وجود اعلام بموقع و صحیح کانون زلزله، با تشخیص‌ندادن قدرت زلزله، غفلت و تساهل رسانه‌ها در مقابل این حادثه مواجه بود. چراکه بعد از اعلام زلزله‌های دوگانه ورزقان توسط مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران، این خبر بلافاصله در خروجی خبرگزاری‌ها، وبگاه‌ها و شبکه‌های اجتماعی قرار گرفت. اما پوشش رسانه‌ای این زمین‌لرزه در دو روز نخست، مورد انتقاد شدید قرار گرفت زیرا این رویداد از سوی رسانه ملی کشور در روز وقوع فقط در حد اعلام یک تیتر و مشخصاتی مختصر انجام شد. در سومین روز و پس از اعتراضات شدید مردمی و نمایندگان استان‌های آذربایجان شرقی و غربی و اردبیل، صدا و سیما اقدام به پوشش خبری مناسب این واقعه کرد که بدیهی است رکن «سرعت» اطلاع‌رسانی خدشه‌دار شد. این موضوع، بعد تشریح اثرات زلزله را نیز متأثر کرد و در این زمینه نیز اطلاع‌رسانی مناسبی صورت نگرفت که سبب بی‌اعتمادی مردم و درنهایت به ایجاد آشفتگی و همیاری بدون هماهنگی مردمی منجر شد. به طوری که راه‌بندان‌های عریض و طویل در جاده‌های منتهی به محل وقوع زلزله، عملیات امدادرسانی رسمی را با موانعی جدی مواجه کرد. در این زمینه وضع مطبوعات سراسری کشور هم چندان مطلوب نبود و بسیاری از روزنامه‌های کثیرالانتشار حتی خبری کوتاه نیز از وقوع زلزله در آذربایجان شرقی منتشر نکرده بودند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.