|

تعزیه‌های علوی شرح دلاوری‌های ابوتراب

فرزانه ابراهیم‌زاده

امام‌علی‌(ع) در محراب به سجده می‌رود. همه، جز یک نفر همراه او سر به خاک می‌سایند و آن مرد که تظاهر به خواندن نماز دارد، شمشیر از نیام می‌کشد و بالا می‌برد و صدای امام در مسجد کوفه طنین می‌اندازد: «به خدای کعبه که رستگار شدم». امام‌علی (ع) بعد از پیامبر اسلام(ص) به‌عنوان یار و جانشین او، مهم‌ترین شخصیت اسلام و به‌خصوص شیعیان است. زندگی پرفرازونشیب و مملو از دلاوری ایشان از لحظه تولد تا ضربت‌خوردن و شهادت مظلومانه‌شان در کوفه، جلوه‌های درخشانی دارد که می‌تواند در آیین‌های نمایشی آنها را به تصویر درآورد. هنر نمایشی ایرانی تعزیه نیز از چنین قاعده‌ای مستثنا نبود و جلوه‌های زندگی نخستین شهید محراب را در قالب خود با عنوان تعزیه‌های علوی جای داد.
تکراری است که بگوییم تعزیه یا شبیه‌خوانی به‌گونه‌ای نمایش سنتی ایرانی گفته می‌شود که به بازسازی و تصویرسازی وقایعی مي‌پردازد که از زمان خروج امام‌حسین (ع) و خاندان و یارانش از مدینه به سمت مکه و بعد از آن به سمت کربلا و اتفاقاتی که تا ظهر عاشورای ۶۰ هجری رخ داده است. این‌گونه نمایش با استفاده از قراردادهای نمایش‌های سنتی ایرانی از دوران صفویه آغاز شد و در دوران قاجاریه به اوج خود رسید، در دوره قاجاریه با گسترش تعزیه‌خوانی مجالس تازه‌ای اجرا شد که به تعزیه‌های غریب مشهور شدند و تعزیه‌های علوی در شمار این‌گونه تعزیه به شمار می‌آیند.
درباره پیشینه تعزیه‌های علوی سند دقیقی وجود ندارد. برخی از محققان نمایش‌ آیینی معتقدند تعزیه‌های علوی جدا از سنت تعزیه ایرانی نبوده است و از ابتدا این تعزیه‌ها وجود داشته‌اند. به اعتقاد این پژوهشگران تعزیه هنر تشیع است و تعزیه‌ای که خاندان حضرت علی (ع) در آن مطرح نباشد، تعزیه نیست. همه تعزیه‌ها از لحظه پیدایش با خاندان علوی مرتبط بوده و در نتیجه و براساس این نظریه از لحظه شکل‌گیری تعزیه اسلامی همیشه تعزیه علوی وجود داشته است.
برخی از پژوهشگران تعزیه اما معتقدند که تعزیه‌های غریب به‌ویژه تعزیه‌های علوی سوغات سفر ناصرالدین‌شاه به فرنگ است. او بعد از دیدن اپرای پاریس از این نوع تئاتر خوشش می‌آید و در بازگشت به میر عزا و سایر گردانندگان تعزیه می‌گوید تعزیه ما بهتر از تئاتر آنهاست چون ریشه در مذهب دارد. پس دستور داد هنرمندان، شاعران و مرثیه‌سرایان گردهم جمع شوند و این، گردهمایی تعزیه را به اوج ‌رساند؛ تعزیه‌هایی که با ساخته‌شدن تکیه دولت به صورت دائم و در طول سال برگزار می‌شد. تعزیه‌های علوی در چنین حال و روزگاری شکل گرفتند. تعزیه‌های علوی در ماه مبارک رمضان و به‌خصوص در شب‌های 19 تا 21 ماه مبارک رمضان اجرا می‌شد. این تعزیه‌ها از ضربت‌خوردن تا شهادت حضرت علی را به دست ابن‌ملجم مرادی به تصویر می‌کشند.
تعزیه‌های علوی بیشتر حال‌وهوای حماسی داشته‌اند و تحت‌تأثیر شخصیت امام علی قرار دارند و گاهی با اساطیر و افسانه نیز همراه می‌شوند. تعزیه‌های علوی به سه بخش تاریخ، افسانه‌ها و اساطیر تقسیم می‌شوند. اشعار این تعزیه‌ها در ذهن عامه مردم، شکل می‌گرفت و به همین دلیل عوالمات اساطیری، تاریخی و گاهی تخیلات تعزیه‌گردانان را در خود جای می‌دادند. مشهورترین تعزیه علوی که پایه و محور سایر تعزیه‌ها شد، شهادت حضرت علی بود؛ در فاصله واقعه ضربت‌خوردن تا شهادت آن حضرت در مسجد کوفه از 19تا 21 ماه رمضان خوانده می‌شد. تعزیه شهادت حضرت علی در ابتدا مختصر بود، اما به‌تدریج مفصل شد و چند تعزیه فرعی مانند نخلستان کوفه، ناقه فروختن حضرت علی (ع)، قصاب جوانمرد و حتی حکایت سهم‌خواستن عقیل از بیت‌المال به آن اضافه شد.
به‌جز اینها، تعزیه فتح قلعه خیبر، بحث خلافت، غدیر خم و عروسی حضرت زهرا(س) از تعزیه‌های منسوب به حضرت علی (ع) است.

امام‌علی‌(ع) در محراب به سجده می‌رود. همه، جز یک نفر همراه او سر به خاک می‌سایند و آن مرد که تظاهر به خواندن نماز دارد، شمشیر از نیام می‌کشد و بالا می‌برد و صدای امام در مسجد کوفه طنین می‌اندازد: «به خدای کعبه که رستگار شدم». امام‌علی (ع) بعد از پیامبر اسلام(ص) به‌عنوان یار و جانشین او، مهم‌ترین شخصیت اسلام و به‌خصوص شیعیان است. زندگی پرفرازونشیب و مملو از دلاوری ایشان از لحظه تولد تا ضربت‌خوردن و شهادت مظلومانه‌شان در کوفه، جلوه‌های درخشانی دارد که می‌تواند در آیین‌های نمایشی آنها را به تصویر درآورد. هنر نمایشی ایرانی تعزیه نیز از چنین قاعده‌ای مستثنا نبود و جلوه‌های زندگی نخستین شهید محراب را در قالب خود با عنوان تعزیه‌های علوی جای داد.
تکراری است که بگوییم تعزیه یا شبیه‌خوانی به‌گونه‌ای نمایش سنتی ایرانی گفته می‌شود که به بازسازی و تصویرسازی وقایعی مي‌پردازد که از زمان خروج امام‌حسین (ع) و خاندان و یارانش از مدینه به سمت مکه و بعد از آن به سمت کربلا و اتفاقاتی که تا ظهر عاشورای ۶۰ هجری رخ داده است. این‌گونه نمایش با استفاده از قراردادهای نمایش‌های سنتی ایرانی از دوران صفویه آغاز شد و در دوران قاجاریه به اوج خود رسید، در دوره قاجاریه با گسترش تعزیه‌خوانی مجالس تازه‌ای اجرا شد که به تعزیه‌های غریب مشهور شدند و تعزیه‌های علوی در شمار این‌گونه تعزیه به شمار می‌آیند.
درباره پیشینه تعزیه‌های علوی سند دقیقی وجود ندارد. برخی از محققان نمایش‌ آیینی معتقدند تعزیه‌های علوی جدا از سنت تعزیه ایرانی نبوده است و از ابتدا این تعزیه‌ها وجود داشته‌اند. به اعتقاد این پژوهشگران تعزیه هنر تشیع است و تعزیه‌ای که خاندان حضرت علی (ع) در آن مطرح نباشد، تعزیه نیست. همه تعزیه‌ها از لحظه پیدایش با خاندان علوی مرتبط بوده و در نتیجه و براساس این نظریه از لحظه شکل‌گیری تعزیه اسلامی همیشه تعزیه علوی وجود داشته است.
برخی از پژوهشگران تعزیه اما معتقدند که تعزیه‌های غریب به‌ویژه تعزیه‌های علوی سوغات سفر ناصرالدین‌شاه به فرنگ است. او بعد از دیدن اپرای پاریس از این نوع تئاتر خوشش می‌آید و در بازگشت به میر عزا و سایر گردانندگان تعزیه می‌گوید تعزیه ما بهتر از تئاتر آنهاست چون ریشه در مذهب دارد. پس دستور داد هنرمندان، شاعران و مرثیه‌سرایان گردهم جمع شوند و این، گردهمایی تعزیه را به اوج ‌رساند؛ تعزیه‌هایی که با ساخته‌شدن تکیه دولت به صورت دائم و در طول سال برگزار می‌شد. تعزیه‌های علوی در چنین حال و روزگاری شکل گرفتند. تعزیه‌های علوی در ماه مبارک رمضان و به‌خصوص در شب‌های 19 تا 21 ماه مبارک رمضان اجرا می‌شد. این تعزیه‌ها از ضربت‌خوردن تا شهادت حضرت علی را به دست ابن‌ملجم مرادی به تصویر می‌کشند.
تعزیه‌های علوی بیشتر حال‌وهوای حماسی داشته‌اند و تحت‌تأثیر شخصیت امام علی قرار دارند و گاهی با اساطیر و افسانه نیز همراه می‌شوند. تعزیه‌های علوی به سه بخش تاریخ، افسانه‌ها و اساطیر تقسیم می‌شوند. اشعار این تعزیه‌ها در ذهن عامه مردم، شکل می‌گرفت و به همین دلیل عوالمات اساطیری، تاریخی و گاهی تخیلات تعزیه‌گردانان را در خود جای می‌دادند. مشهورترین تعزیه علوی که پایه و محور سایر تعزیه‌ها شد، شهادت حضرت علی بود؛ در فاصله واقعه ضربت‌خوردن تا شهادت آن حضرت در مسجد کوفه از 19تا 21 ماه رمضان خوانده می‌شد. تعزیه شهادت حضرت علی در ابتدا مختصر بود، اما به‌تدریج مفصل شد و چند تعزیه فرعی مانند نخلستان کوفه، ناقه فروختن حضرت علی (ع)، قصاب جوانمرد و حتی حکایت سهم‌خواستن عقیل از بیت‌المال به آن اضافه شد.
به‌جز اینها، تعزیه فتح قلعه خیبر، بحث خلافت، غدیر خم و عروسی حضرت زهرا(س) از تعزیه‌های منسوب به حضرت علی (ع) است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.