|

عکاسخانه هالیوود زبانزد خاص و عام بود

پیدایش عکاسی و رواج روش‌های گوناگون این فن در کشور ما در کمتر از سه، چهار سال از اعلام موجودیت عکاسی در فرانسه رخ داده ‌است. پس از دوران ناصری و از زمان پهلوی اول، عکاسی جنبه مردمی‌تری به خود گرفت. آوازه عکاسخانه‌های اصفهان پس از تهران، تبریز و شیراز جنبه ملی می‌گیرد تا اینکه با تحولات سیاسی، تغییرات کاربری چهارباغ و البته ظهور دیجیتال... عکاسخانه‌های مشهور اصفهان یکی یکی تعطیل و عکاسان به مشاغل دیگر روی می‌آورند یا در انزوای خود به دست فراموشی سپرده می‌شوند و البته با توجه به اینکه تاریخ و تاریخ تصویری به هر طریقی شده به نسل‌های بعدی منتقل و البته ثبت می‌شود تا جایی که در این رهگذر و نزدیک به 25 سال پیش پریسا‌ دمندان که دانشجوی رشته عکاسی در تهران بود، به شهر خود اصفهان بازمی‌گردد و بدون پشتوانه مالی و معنوی غبار از عکس‌های فراموش‌شده یک شهر پاک می‌کند. بخشی از تلاش‌های او در این سال‌ها با کتاب‌های «بچه‌های اصفهان» (پناهندگان لهستانی در ایران ۱۳۲۱ - ۱۳۲۴/ پرتره‌نگاری‌های ابوالقاسم جلا در عکاسخانه شرق) و «چهره‌های اصفهان» ‏‫(سیر تحول عکاسی پرتره در اصفهان) به ثمر می‌نشیند و در ادامه و در این روزها با کتاب «امان‌الله طریقی: زندگی‌نامه و آثار نقاش پرآوازه‌ اصفهان» که از سوی نشر نظر چاپ شده، بخشی از پژوهش‌های خود را ادامه داده است. گفت‌وگویی که در ادامه می‌خوانید، درباره این کتاب و دیگر آثار پریسا دمندان و البته سیر تاریخی عکاسخانه هالیوود و مؤسس آن امان‌الله طریقی، عکاس و نقاش، است.

‌به چهارباغ می‌رسیم، سال 1324 شما و عکاسی «هالیوود»، استاد طریقی و چاپ کتاب «امان‌الله طریقی: زندگی‌نامه و آثار نقاش پرآوازه‌ اصفهان»... از این کتاب و فرایند تحقیقات و نشر آن بگویید؟
آشنایی من با استاد طریقی مربوط می‌شود به اوایل دهه 70 و تحقیق میدانی من درباره پیدایش عکاسی به‌ویژه عکاسی پرتره‌نگار در اصفهان و دیدار با بازماندگان نسل گذشته عکاسان این شهر که آن زمان هنوز در قید حیات بودند. آوازه طریقی در عکاسی سبب ملاقات با ایشان شد و شنیدن شرح‌حال و سابقه خودشان و همچنین سرنخ‌هایی که در صحبت‌هایشان پیرامون پیشینه عکاسی در اصفهان یافتم. نتیجه‌های اولیه این پژوهش در کتاب چهره‌نگاران اصفهان منتشر و به استاد طریقی تقدیم شد و با اینکه موضوع آن نسل قدیمی‌تر از ایشان بود، شرح مختصری نیز به ايشان اختصاص داده شد. پس از درگذشت استاد، ارتباط من با همسر آقای طریقی، خانم خدیجه رشتی و فرزندانشان ادامه یافت و آرزوی همیشگی خانم طریقی، انتشار کتابی درباره همسرشان، بارها مطرح شد؛ اما مشکلات زیادی بر سر راه بود. با توجه به هزینه بالای چاپ کتاب مصور، به‌نتیجه‌رسیدن این تصمیم سال‌ها به تأخیر افتاد؛ اما کار تحقیق و جمع‌آوری اطلاعات و بررسی آرشیو عکس و نقاشی این هنرمند، نوشتن متن و انتخاب تصاویر را به‌تدریج کامل کردم. از آنجا که آرشیو نگاتیوهای استاد در اصفهان نگهداری می‌شود، سفرهای زیادی لازم بود تا بتوان بخشی از این آثار را مشاهده و بررسی کرد و متأسفانه بسیاری از پرتره‌نگاری‌ها و نورپردازی‌های با‌ارزش طریقی، عکس‌های زنانه هستند و انتخاب آنها برای انتشار در کتاب ممکن نبود. در نهایت شور و عشق خانم طریقی بود که باعث شد کتاب به نشر نظر سفارش داده شود. ناچار بودیم تعداد صفحات را محدود کنیم تا پرداخت هزینه‌ها ممکن شود و این مشکل دیگری برای معرفی آثار فراوان آقای طریقی بود و ترجیح دادم کتاب را بیشتر به معرفی نقاشی‌های ایشان اختصاص دهم ودر بخش بیوگرافی، نمونه‌هایی از عکس‌هایشان را ارائه کردم. البته وقتی روی آرشیو نگاتیو یک عکاس که خودش در قید حیات نیست، کار می‌کنید، همواره نبود اطلاعات ضمیمه‌شده روی نگاتیوها، ارائه شرح عکس‌ها را با مشکل مواجه می‌کند که این کمبود در دیگر کتاب‌هایی که از مجموعه عکاسان اصفهان تهیه کرده‌ام، هم دیده می‌شود و امیدوارم به تدریج بتوانیم با تشکیل گروه‌های پژوهشی، اطلاعات بیشتری درباره موضوع عکس‌ها کسب کنیم.
‌چه چیزی طريقي را از بقیه عکاسان زمان خود مجزا می‌کند؟ نقاش‌بودن و حضورش در هنرستان هنرهای زیبا، در عکاسي‌اش چه تأثیری داشت؟
آقای طریقی، از‌جمله عکاسان اصفهانی است که از نقاشی به عکاسی روی آورد. شهرت عکاسخانه هالیوود زبانزد خاص و عام بود و مشتریان زیادی، حتی از دیگر شهرها برای گرفتن عکس پرتره‌ای از خود به آقای طریقی مراجعه می‌کردند. آشنایی با اصول نقاشی، ترکیب‌بندی، زیبایی‌شناسی تصویر و شناخت نور و ویژگی‌های آن و به‌ویژه مهارت وی در رتوش و قلم‌گیری‌های ظریف روی عکس، باعث شهرت او به عنوان یک عکاس ماهر شد. او انسانی پرشور، جست‌وجوگر و سخت‌کوش بود و به‌جز پرتره‌نگاری، در خارج از مرزهای استودیو نیز عکاسی توانمند بود و در دیگر عرصه‌ها مانند عکاسی خبری، عکاسی از مناظر طبیعی و بناهای تاریخی، عکاسی از کارخانجات و مدارس و اصناف گوناگون و عکاسی تئاتر هم فعال بود. مهارت او در رسم چهره‌نگاری‌ها و منظره‌سازی‌های رنگ و روغن، دست‌کمی از تبحرش در عکاسی نداشت و در نمایشگاه‌هایی که از نقاشی‌هايش در ایران و آمریکا برگزار شد، بارها از سوی بازدید‌کنندگان تحسین شد.
‌سال ۵۴ به همت طریقی نخستین دوره آموزش عکاسی در اصفهان بنا گذارده می‌شود. به نوعی می‌توانیم بگوییم او از نخستین پایه‌گذاران عکاسی علمی در این شهر بوده‌ است؟
آقای طریقی آموزگاری مهربان بود و سال‌ها در کنار آفرینش آثار هنری، عکاسی و نقاشی را به دیگران آموزش داد. در کتاب‌ها و مجلات عکاسی کنکاش می‌کرد و با تازه‌ترین فراورده‌های عکاسی آشنا می‌شد و به‌تدریج در شناخت ساختمان دوربین، عدسی‌ها و ساخت داروهای شیمیایی ترکیبی برای ظهور عکس تسلطی تمام پیدا کرد.
طریقی در سال ۱۳۵۴ تصمیم گرفت برای خدمت به همکارانش کلاس عکاسی دایر کند و با کوشش بسیار، موفق به اخذ موافقت‌نامه اداره کل فرهنگ و هنر استان برای تشکیل کلاس‌های عکاسی شد. بالاخره بعد از فراهم‌کردن مقدمات لازم برای برپایی کلاس‌ها، فهرستی از اسامی عکاسان اصفهانی تهیه کرده و آنها را برای گذراندن دوره عکاسی دعوت کرد. در پی این اقدام، ۲۲ نفر از عکاسان صاحب جواز با اشتیاق نزد وی آمدند و برای شرکت در کلاس ثبت‌نام کردند. در پایان دوره، در‌مجموع تمام کارآموزان با نمره خوب قبول شدند و در مراسمی در هتل عالی‌قاپوی اصفهان با حضور استادانی مانند عیسی بهادری از سوی اداره کل فرهنگ و هنر اصفهان گواهی‌نامه رسمی دریافت كردند.
‌هنوز استادانی مانند طریقی، درخشان، میناس، فرزان... در قید حیات بودند و به نوعی آخرین نسل خودشان بودند. آنها به‌راحتی اطلاعات خودشان را در اختیار شما قرار می‌دادند؟
عکاسانی مثل غلامحسین درخشان، میناس پاتکرهانیان، ابوالقاسم جلا و میرزا‌مهدی‌خان چهره‌نما، قدیمی‌تر هستند و اغلب پیش از انقلاب یا کمی پس از آن درگذشتند. نسل بعدی عکاسانی بودند که افتخار آشنایی نزدیک با آنها را داشتم، مثل امان‌الله طریقی، رضا فرزان، وافی، واهان و دیگران که متأسفانه اغلب آنها در سال‌های اخیر درگذشتند. خوشبختانه در تمام مراحل این تحقیق، ارتباط دوستانه و نزدیکی با این عزیزان و بازماندگان و خانواده آنها برقرار شد و هنوز برقرار است؛ به‌ویژه خانواده چهره‌نما، پاتکرهانیان، جلا و طریقی و دیگر دوستان که بدون پشتیبانی آنها امکان نداشت تا به اینجا پیش برود. هزاران شیشه نگاتیو و عکس که در معرض خطر نابودی و فراموشی قرار داشت، جمع‌آوری شد.
‌بخشی از هویت عکاسانه این شهر به عکاسان ارمنی باز می‌گردد. نقش ارمنی‌ها را در تاریخ عکاسی این شهر چگونه ارزیابی می‌کنید؟
چون ارمنی‌های مسیحی از قدیم در منطقه جلفای اصفهان ساکن بودند و با هندوستان که مستعمره انگلستان بود و نیز روسیه، در تماس نزدیک قرار داشتند؛ بنابراین طبیعی است که بعضی از بهترین عکاسان پیشگام این شهر، عکاسان ارمنی مثل میناس و واهان پاتکرهانیان، تونی خان و ماتوس آقاخان باشند. به علاوه اکثر اروپاییان و سیاحانی که به این شهر می‌آمدند، جلفا را به عنوان محل اقامت خود در نظر می‌گرفتند که این خود سبب آشنایی بیشتر ارمنی‌ها با عکاسی بود.
‌به نظر می‌رسد منهای عکس‌های عکاسان خارجی، بیشتر عکس‌های موجود این شهر آتلیه‌ای است. اصفهان تحولات اجتماعی کمی را از سر نگذرانده است، حضور عکس‌ها و عکاسان مستند اجتماعی در این شهر کم رنگ نیست؟
در همین مجموعه‌های عکاسان استودیویی، عکس‌های درخور‌‌توجهی با موضوع مستند وجود دارد که نمونه‌های آن را در کتاب چهره‌های اصفهان ملاحظه می‌کنید. به آنها سفارش‌هایی بیرون استودیو نیز داده می‌شد؛ اما طبیعی است که بیشتر این موضوع‌ها خانوادگی هستند. شکوفایی عکاسی خبری در شهری مثل اصفهان در دوران پهلوی رایج‌تر شد و عکاسی خبری رشد کرد.

پیدایش عکاسی و رواج روش‌های گوناگون این فن در کشور ما در کمتر از سه، چهار سال از اعلام موجودیت عکاسی در فرانسه رخ داده ‌است. پس از دوران ناصری و از زمان پهلوی اول، عکاسی جنبه مردمی‌تری به خود گرفت. آوازه عکاسخانه‌های اصفهان پس از تهران، تبریز و شیراز جنبه ملی می‌گیرد تا اینکه با تحولات سیاسی، تغییرات کاربری چهارباغ و البته ظهور دیجیتال... عکاسخانه‌های مشهور اصفهان یکی یکی تعطیل و عکاسان به مشاغل دیگر روی می‌آورند یا در انزوای خود به دست فراموشی سپرده می‌شوند و البته با توجه به اینکه تاریخ و تاریخ تصویری به هر طریقی شده به نسل‌های بعدی منتقل و البته ثبت می‌شود تا جایی که در این رهگذر و نزدیک به 25 سال پیش پریسا‌ دمندان که دانشجوی رشته عکاسی در تهران بود، به شهر خود اصفهان بازمی‌گردد و بدون پشتوانه مالی و معنوی غبار از عکس‌های فراموش‌شده یک شهر پاک می‌کند. بخشی از تلاش‌های او در این سال‌ها با کتاب‌های «بچه‌های اصفهان» (پناهندگان لهستانی در ایران ۱۳۲۱ - ۱۳۲۴/ پرتره‌نگاری‌های ابوالقاسم جلا در عکاسخانه شرق) و «چهره‌های اصفهان» ‏‫(سیر تحول عکاسی پرتره در اصفهان) به ثمر می‌نشیند و در ادامه و در این روزها با کتاب «امان‌الله طریقی: زندگی‌نامه و آثار نقاش پرآوازه‌ اصفهان» که از سوی نشر نظر چاپ شده، بخشی از پژوهش‌های خود را ادامه داده است. گفت‌وگویی که در ادامه می‌خوانید، درباره این کتاب و دیگر آثار پریسا دمندان و البته سیر تاریخی عکاسخانه هالیوود و مؤسس آن امان‌الله طریقی، عکاس و نقاش، است.

‌به چهارباغ می‌رسیم، سال 1324 شما و عکاسی «هالیوود»، استاد طریقی و چاپ کتاب «امان‌الله طریقی: زندگی‌نامه و آثار نقاش پرآوازه‌ اصفهان»... از این کتاب و فرایند تحقیقات و نشر آن بگویید؟
آشنایی من با استاد طریقی مربوط می‌شود به اوایل دهه 70 و تحقیق میدانی من درباره پیدایش عکاسی به‌ویژه عکاسی پرتره‌نگار در اصفهان و دیدار با بازماندگان نسل گذشته عکاسان این شهر که آن زمان هنوز در قید حیات بودند. آوازه طریقی در عکاسی سبب ملاقات با ایشان شد و شنیدن شرح‌حال و سابقه خودشان و همچنین سرنخ‌هایی که در صحبت‌هایشان پیرامون پیشینه عکاسی در اصفهان یافتم. نتیجه‌های اولیه این پژوهش در کتاب چهره‌نگاران اصفهان منتشر و به استاد طریقی تقدیم شد و با اینکه موضوع آن نسل قدیمی‌تر از ایشان بود، شرح مختصری نیز به ايشان اختصاص داده شد. پس از درگذشت استاد، ارتباط من با همسر آقای طریقی، خانم خدیجه رشتی و فرزندانشان ادامه یافت و آرزوی همیشگی خانم طریقی، انتشار کتابی درباره همسرشان، بارها مطرح شد؛ اما مشکلات زیادی بر سر راه بود. با توجه به هزینه بالای چاپ کتاب مصور، به‌نتیجه‌رسیدن این تصمیم سال‌ها به تأخیر افتاد؛ اما کار تحقیق و جمع‌آوری اطلاعات و بررسی آرشیو عکس و نقاشی این هنرمند، نوشتن متن و انتخاب تصاویر را به‌تدریج کامل کردم. از آنجا که آرشیو نگاتیوهای استاد در اصفهان نگهداری می‌شود، سفرهای زیادی لازم بود تا بتوان بخشی از این آثار را مشاهده و بررسی کرد و متأسفانه بسیاری از پرتره‌نگاری‌ها و نورپردازی‌های با‌ارزش طریقی، عکس‌های زنانه هستند و انتخاب آنها برای انتشار در کتاب ممکن نبود. در نهایت شور و عشق خانم طریقی بود که باعث شد کتاب به نشر نظر سفارش داده شود. ناچار بودیم تعداد صفحات را محدود کنیم تا پرداخت هزینه‌ها ممکن شود و این مشکل دیگری برای معرفی آثار فراوان آقای طریقی بود و ترجیح دادم کتاب را بیشتر به معرفی نقاشی‌های ایشان اختصاص دهم ودر بخش بیوگرافی، نمونه‌هایی از عکس‌هایشان را ارائه کردم. البته وقتی روی آرشیو نگاتیو یک عکاس که خودش در قید حیات نیست، کار می‌کنید، همواره نبود اطلاعات ضمیمه‌شده روی نگاتیوها، ارائه شرح عکس‌ها را با مشکل مواجه می‌کند که این کمبود در دیگر کتاب‌هایی که از مجموعه عکاسان اصفهان تهیه کرده‌ام، هم دیده می‌شود و امیدوارم به تدریج بتوانیم با تشکیل گروه‌های پژوهشی، اطلاعات بیشتری درباره موضوع عکس‌ها کسب کنیم.
‌چه چیزی طريقي را از بقیه عکاسان زمان خود مجزا می‌کند؟ نقاش‌بودن و حضورش در هنرستان هنرهای زیبا، در عکاسي‌اش چه تأثیری داشت؟
آقای طریقی، از‌جمله عکاسان اصفهانی است که از نقاشی به عکاسی روی آورد. شهرت عکاسخانه هالیوود زبانزد خاص و عام بود و مشتریان زیادی، حتی از دیگر شهرها برای گرفتن عکس پرتره‌ای از خود به آقای طریقی مراجعه می‌کردند. آشنایی با اصول نقاشی، ترکیب‌بندی، زیبایی‌شناسی تصویر و شناخت نور و ویژگی‌های آن و به‌ویژه مهارت وی در رتوش و قلم‌گیری‌های ظریف روی عکس، باعث شهرت او به عنوان یک عکاس ماهر شد. او انسانی پرشور، جست‌وجوگر و سخت‌کوش بود و به‌جز پرتره‌نگاری، در خارج از مرزهای استودیو نیز عکاسی توانمند بود و در دیگر عرصه‌ها مانند عکاسی خبری، عکاسی از مناظر طبیعی و بناهای تاریخی، عکاسی از کارخانجات و مدارس و اصناف گوناگون و عکاسی تئاتر هم فعال بود. مهارت او در رسم چهره‌نگاری‌ها و منظره‌سازی‌های رنگ و روغن، دست‌کمی از تبحرش در عکاسی نداشت و در نمایشگاه‌هایی که از نقاشی‌هايش در ایران و آمریکا برگزار شد، بارها از سوی بازدید‌کنندگان تحسین شد.
‌سال ۵۴ به همت طریقی نخستین دوره آموزش عکاسی در اصفهان بنا گذارده می‌شود. به نوعی می‌توانیم بگوییم او از نخستین پایه‌گذاران عکاسی علمی در این شهر بوده‌ است؟
آقای طریقی آموزگاری مهربان بود و سال‌ها در کنار آفرینش آثار هنری، عکاسی و نقاشی را به دیگران آموزش داد. در کتاب‌ها و مجلات عکاسی کنکاش می‌کرد و با تازه‌ترین فراورده‌های عکاسی آشنا می‌شد و به‌تدریج در شناخت ساختمان دوربین، عدسی‌ها و ساخت داروهای شیمیایی ترکیبی برای ظهور عکس تسلطی تمام پیدا کرد.
طریقی در سال ۱۳۵۴ تصمیم گرفت برای خدمت به همکارانش کلاس عکاسی دایر کند و با کوشش بسیار، موفق به اخذ موافقت‌نامه اداره کل فرهنگ و هنر استان برای تشکیل کلاس‌های عکاسی شد. بالاخره بعد از فراهم‌کردن مقدمات لازم برای برپایی کلاس‌ها، فهرستی از اسامی عکاسان اصفهانی تهیه کرده و آنها را برای گذراندن دوره عکاسی دعوت کرد. در پی این اقدام، ۲۲ نفر از عکاسان صاحب جواز با اشتیاق نزد وی آمدند و برای شرکت در کلاس ثبت‌نام کردند. در پایان دوره، در‌مجموع تمام کارآموزان با نمره خوب قبول شدند و در مراسمی در هتل عالی‌قاپوی اصفهان با حضور استادانی مانند عیسی بهادری از سوی اداره کل فرهنگ و هنر اصفهان گواهی‌نامه رسمی دریافت كردند.
‌هنوز استادانی مانند طریقی، درخشان، میناس، فرزان... در قید حیات بودند و به نوعی آخرین نسل خودشان بودند. آنها به‌راحتی اطلاعات خودشان را در اختیار شما قرار می‌دادند؟
عکاسانی مثل غلامحسین درخشان، میناس پاتکرهانیان، ابوالقاسم جلا و میرزا‌مهدی‌خان چهره‌نما، قدیمی‌تر هستند و اغلب پیش از انقلاب یا کمی پس از آن درگذشتند. نسل بعدی عکاسانی بودند که افتخار آشنایی نزدیک با آنها را داشتم، مثل امان‌الله طریقی، رضا فرزان، وافی، واهان و دیگران که متأسفانه اغلب آنها در سال‌های اخیر درگذشتند. خوشبختانه در تمام مراحل این تحقیق، ارتباط دوستانه و نزدیکی با این عزیزان و بازماندگان و خانواده آنها برقرار شد و هنوز برقرار است؛ به‌ویژه خانواده چهره‌نما، پاتکرهانیان، جلا و طریقی و دیگر دوستان که بدون پشتیبانی آنها امکان نداشت تا به اینجا پیش برود. هزاران شیشه نگاتیو و عکس که در معرض خطر نابودی و فراموشی قرار داشت، جمع‌آوری شد.
‌بخشی از هویت عکاسانه این شهر به عکاسان ارمنی باز می‌گردد. نقش ارمنی‌ها را در تاریخ عکاسی این شهر چگونه ارزیابی می‌کنید؟
چون ارمنی‌های مسیحی از قدیم در منطقه جلفای اصفهان ساکن بودند و با هندوستان که مستعمره انگلستان بود و نیز روسیه، در تماس نزدیک قرار داشتند؛ بنابراین طبیعی است که بعضی از بهترین عکاسان پیشگام این شهر، عکاسان ارمنی مثل میناس و واهان پاتکرهانیان، تونی خان و ماتوس آقاخان باشند. به علاوه اکثر اروپاییان و سیاحانی که به این شهر می‌آمدند، جلفا را به عنوان محل اقامت خود در نظر می‌گرفتند که این خود سبب آشنایی بیشتر ارمنی‌ها با عکاسی بود.
‌به نظر می‌رسد منهای عکس‌های عکاسان خارجی، بیشتر عکس‌های موجود این شهر آتلیه‌ای است. اصفهان تحولات اجتماعی کمی را از سر نگذرانده است، حضور عکس‌ها و عکاسان مستند اجتماعی در این شهر کم رنگ نیست؟
در همین مجموعه‌های عکاسان استودیویی، عکس‌های درخور‌‌توجهی با موضوع مستند وجود دارد که نمونه‌های آن را در کتاب چهره‌های اصفهان ملاحظه می‌کنید. به آنها سفارش‌هایی بیرون استودیو نیز داده می‌شد؛ اما طبیعی است که بیشتر این موضوع‌ها خانوادگی هستند. شکوفایی عکاسی خبری در شهری مثل اصفهان در دوران پهلوی رایج‌تر شد و عکاسی خبری رشد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.