|

خروج بریتانیا و خاورمیانه

محمد خواجوئی: خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا بسیار شوک‌آور بود و پیش‌بینی می‌شود که این رخداد، تأثیرات گسترده‌ای در حوزه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی و حتی اجتماعی در این کشور داشته باشد؛ اما برای کشورهای خاورمیانه مهم‌ترین پرسش آن است که آیا خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا بر سیاست این کشور در قبال خاورمیانه هم تأثیر خواهد داشت یا خیر؟ به طور کلی در میان کشورهای عضو اتحادیه اروپا، بریتانیا پیشروتر از سایر کشورها در قبال تحولات خاورمیانه بود و تلاش بسیاری برای نقش‌آفرینی در رخدادها و روندهای خرد و کلان در این منطقه داشته است. شاید اصلی‌ترین دلیل این مسئله به سابقه حضور تاریخی و استعماری این کشور در خاورمیانه برمی‌گردد. اوج نقش‌آفرینی بریتانیا در منطقه در جریان فروپاشی امپراتوری عثمانی پس از جنگ جهانی اول برمی‌گردد که این کشور در کنار فرانسه نقشه جدید خاورمیانه را ترسیم کردند و قیمومیت بسیاری از کشورهای تازه‌تأسیسی را که از دل امپراتوری عثمانی بیرون آمده‌ بودند، برعهده گرفتند.
این سخن که مرزهای کنونی خاورمیانه به‌ویژه حاصل برنامه‌ها و طرح‌ریزی‌های استعماری بوده و جنبه تصنعی داشته است، گزاف نیست. اوج تأثیرگذاری سیاست بریتانیا در آن دوره در خاورمیانه، تولد رژیم اسرائیل از دل سرزمین‌های فلسطینی بود که انگلیس قیمومیت آن را برعهده داشت؛ اقدامی که شاید به جرئت می‌توان گفت پایه‌گذار اصلی‌ترین بحران در خاورمیانه در بیش از هفت دهه اخیر بوده است؛ اما با آغاز دهه 1970 میلادی و تلاش آمریکا برای ورود به خاورمیانه عملا بریتانیا حضور مستقیم‌ خود را در خاورمیانه رها کرد و پس از آن تلاش کرد تا از راه تماس و ارتباط نزدیک چندوجهی با دولت‌های منطقه، همچنان نفوذ خود را حفظ کند؛ اما مشخصه اصلی سیاست خاورمیانه‌ای بریتانیا در سال‌های اخیر حرکت در چارچوب سیاست‌های آمریکا به‌عنوان اصلی‌ترین بازیگر فرامنطقه‌ای در خاورمیانه است. به عبارت دیگر، دولت‌های مختلفی که در بریتانیا سر کار بوده‌اند، فارغ از اینکه از دو حزب اصلی کارگر یا محافظه‌کار برآمده باشند، در زمینه خاورمیانه عمدتا در راستای برنامه‌های آمریکا حرکت کرده‌اند. در‌این‌میان بریتانیا نسبت به اتحادیه اروپا در قبال خاورمیانه نگاهی اغلب کارکردی داشته است؛ به‌گونه‌ای که تلاش می‌کرد تا از سازو‌کارهای موجود در این اتحادیه برای اعمال قدرت کم‌هزینه‌تر بهره ببرد. از سوی دیگر پیش‌بینی می‌شود با خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا، رویکردهای فراآتلانتیکی و نزدیکی این کشور به آمریکا بیشتر شود؛ حتی در زمان عضویت بریتانیا در اتحادیه اروپا هم بسیاری نسبت به حرکت‌های تک‌روانه این کشور انتقاد می‌کردند و معتقد بودند بریتانیایی‌ها بیش از آنکه به اروپا و روندهای وحدت‌گرایانه در این قاره چشم بدوزند، بیشتر به سمت فراآتلانتیک و آمریکا میل دارند؛ گویی بریتانیا خود را تافته جدابافته از اروپا می‌دانست؛ بنابراین به نظر می‌رسد خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا تأثیری در ماهیت و رویکرد کلان این کشور در قبال خاورمیانه نداشته باشد و همچنان سیاست‌های این کشور در چارچوب و تکمیل‌کننده سیاست واشنگتن باشد؛ اما نکته اینجاست که بریتانیا با ازدست‌دادن حضور خود در اتحادیه اروپا، یکی از مهم‌ترین ابزارهای نهادی تأثیرگذاری‌اش در مناسبات بین‌المللی، از‌جمله در قبال خاورمیانه را از دست خواهد داد؛ از‌این‌رو پیش‌بینی می‌شود اگر ماهیت سیاست خاورمیانه‌ای بریتانیا پس از رخداد اخیر تغییر نکند، بدون‌شک سطح اثرگذاری آن بر مناسبات منطقه کاهش پیدا خواهد کرد و این کشور احتمالا بیش‌از‌پیش به سمت آمریکا گرایش پیدا خواهد کرد.

محمد خواجوئی: خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا بسیار شوک‌آور بود و پیش‌بینی می‌شود که این رخداد، تأثیرات گسترده‌ای در حوزه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی و حتی اجتماعی در این کشور داشته باشد؛ اما برای کشورهای خاورمیانه مهم‌ترین پرسش آن است که آیا خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا بر سیاست این کشور در قبال خاورمیانه هم تأثیر خواهد داشت یا خیر؟ به طور کلی در میان کشورهای عضو اتحادیه اروپا، بریتانیا پیشروتر از سایر کشورها در قبال تحولات خاورمیانه بود و تلاش بسیاری برای نقش‌آفرینی در رخدادها و روندهای خرد و کلان در این منطقه داشته است. شاید اصلی‌ترین دلیل این مسئله به سابقه حضور تاریخی و استعماری این کشور در خاورمیانه برمی‌گردد. اوج نقش‌آفرینی بریتانیا در منطقه در جریان فروپاشی امپراتوری عثمانی پس از جنگ جهانی اول برمی‌گردد که این کشور در کنار فرانسه نقشه جدید خاورمیانه را ترسیم کردند و قیمومیت بسیاری از کشورهای تازه‌تأسیسی را که از دل امپراتوری عثمانی بیرون آمده‌ بودند، برعهده گرفتند.
این سخن که مرزهای کنونی خاورمیانه به‌ویژه حاصل برنامه‌ها و طرح‌ریزی‌های استعماری بوده و جنبه تصنعی داشته است، گزاف نیست. اوج تأثیرگذاری سیاست بریتانیا در آن دوره در خاورمیانه، تولد رژیم اسرائیل از دل سرزمین‌های فلسطینی بود که انگلیس قیمومیت آن را برعهده داشت؛ اقدامی که شاید به جرئت می‌توان گفت پایه‌گذار اصلی‌ترین بحران در خاورمیانه در بیش از هفت دهه اخیر بوده است؛ اما با آغاز دهه 1970 میلادی و تلاش آمریکا برای ورود به خاورمیانه عملا بریتانیا حضور مستقیم‌ خود را در خاورمیانه رها کرد و پس از آن تلاش کرد تا از راه تماس و ارتباط نزدیک چندوجهی با دولت‌های منطقه، همچنان نفوذ خود را حفظ کند؛ اما مشخصه اصلی سیاست خاورمیانه‌ای بریتانیا در سال‌های اخیر حرکت در چارچوب سیاست‌های آمریکا به‌عنوان اصلی‌ترین بازیگر فرامنطقه‌ای در خاورمیانه است. به عبارت دیگر، دولت‌های مختلفی که در بریتانیا سر کار بوده‌اند، فارغ از اینکه از دو حزب اصلی کارگر یا محافظه‌کار برآمده باشند، در زمینه خاورمیانه عمدتا در راستای برنامه‌های آمریکا حرکت کرده‌اند. در‌این‌میان بریتانیا نسبت به اتحادیه اروپا در قبال خاورمیانه نگاهی اغلب کارکردی داشته است؛ به‌گونه‌ای که تلاش می‌کرد تا از سازو‌کارهای موجود در این اتحادیه برای اعمال قدرت کم‌هزینه‌تر بهره ببرد. از سوی دیگر پیش‌بینی می‌شود با خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا، رویکردهای فراآتلانتیکی و نزدیکی این کشور به آمریکا بیشتر شود؛ حتی در زمان عضویت بریتانیا در اتحادیه اروپا هم بسیاری نسبت به حرکت‌های تک‌روانه این کشور انتقاد می‌کردند و معتقد بودند بریتانیایی‌ها بیش از آنکه به اروپا و روندهای وحدت‌گرایانه در این قاره چشم بدوزند، بیشتر به سمت فراآتلانتیک و آمریکا میل دارند؛ گویی بریتانیا خود را تافته جدابافته از اروپا می‌دانست؛ بنابراین به نظر می‌رسد خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا تأثیری در ماهیت و رویکرد کلان این کشور در قبال خاورمیانه نداشته باشد و همچنان سیاست‌های این کشور در چارچوب و تکمیل‌کننده سیاست واشنگتن باشد؛ اما نکته اینجاست که بریتانیا با ازدست‌دادن حضور خود در اتحادیه اروپا، یکی از مهم‌ترین ابزارهای نهادی تأثیرگذاری‌اش در مناسبات بین‌المللی، از‌جمله در قبال خاورمیانه را از دست خواهد داد؛ از‌این‌رو پیش‌بینی می‌شود اگر ماهیت سیاست خاورمیانه‌ای بریتانیا پس از رخداد اخیر تغییر نکند، بدون‌شک سطح اثرگذاری آن بر مناسبات منطقه کاهش پیدا خواهد کرد و این کشور احتمالا بیش‌از‌پیش به سمت آمریکا گرایش پیدا خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.