گنبد فیروزهای خاطرهانگیز
علی ایوبی
فرقی نمیکند از زیر پل همیشه شلوغ سیدخندان به سمت تجریش بروی یا از متروي شریعتی که پیاده شدی، سرپایینی خیابان معروف تهران را انتخاب کنی؛ شاید هم درآمدت آنقدر خوب باشد که برای خرید لباس، خیابان میرداماد را انتخاب کرده باشی، هرکدام از این راهها در نهایت تو را ميهمان تماشای گنبد زیبای حسینیه ارشاد میکنند. حسینیهای که «محمد همایون»، «ناصر میناچی» و «عبدالحسین علیآبادی»، دادستان وقت تهران، در سال 1345، در خیابانی طولانی که تهران را به شمیران متصل میکرد در زمین باغی به وسعت دو هزار متر بنا کردند تا امروز از معروفترین و شاخصترین مراکز اسلامی تهران و ایران باشد. معماری حسینیه و کاشیکاری آن را هم به «حاجعلی برگیجانی» سپردند تا ساختمان این حسینیه با دیگر مکانهای مذهبی متفاوت باشد، کاشیکاری آن نیز اثر دستان هنرمند «حاجاکبر زحمتکش» و «ابراهیم فلاح» است تا سنت و مدرنیته همنشین شوند. قبل از ساخت ساختمان حسینیه، برنامههای سخنرانی آن در دو چادر در محلی نزدیک آن که اکنون مسجد قبا قرار دارد برگزار میشد. ناصر میناچی، اساسنامه و آییننامه حسینیه ارشاد را که از آن بهعنوان یک «مؤسسه آموزشی و تحقیقاتی خیریه مذهبی» نام برده بود، تهیه و تکمیل میکند. او در کتاب خاطرات خود آورده است: «من با دقت در روح وقفنامه حاجحسنآقای ملکخراسانی که به نحوی تنظیم شده بود که حتی رضاشاه هم نتوانست اوقاف ملک را غصب کند، سعی کردم اساسنامهای برای ارشاد بنویسم که هیچ حکومت، فرد یا سازمانی نتواند به آن دستاندازی کند». دولت موقت بازرگان که تشکیل میشود، میناچی را بهعنوان وزیر «اطلاعات و جهانگردی انتخاب میکنند. او نیز بهدلیل علاقهای که به حسینه ارشاد داشت نام این وزارتخانه را به وزارت «ارشاد ملی» تغییر داد: «نمیتوانم بگویم علاقه به حسینیه ارشاد و همین نام ارشاد در این انتخاب بیتأثیر بوده است، خب من از اول به این نام علاقه داشتم، آنموقع هم فکر میکردم این نام برازنده وزارتخانه است». از پلههای حسینیه ارشاد که بالا بروی، سالنی با ظرفیت هزار نفری در مقابلت ظاهر میشود که با شیبی مناسب ساخته شده است. روبهروی آن محرابی زیبا و چشمنواز قرار دارد و سالن را صندلیهای چوبی پر کردهاند، بههمراه تریبونی قدیمی و خاطرهانگیز که شخصیتهای بزرگی را در پشت خود دیده است. روی تریبون نوشته شده: «چو قرآن بخوانند دیگر خموش، به آیات قرآن فرادار گوش». تریبونی که بهجای منبرهای سنتی نشسته بود و سخنران آن برخلاف جلسات سنتی مذهبی به سؤالهاي مستمعین خود پاسخ میداد. «محمدعلی نجفی»، کارگردان سینما که قبل از انقلاب تئاتر «سربداران» را روی سن حسینیه ارشاد برده بود، طراح نشان هلالی حسینیه ارشاد را «میرحسین موسوی» معرفی کرده است. تالاری با ظرفیت 500 نفر نیز در طبقه دوم و سالنی به همین وسعت در زیرزمین حسینیه است که کلاسهای مذهبی و فرهنگی در آن برگزار میشود. سال 59 و در اوایل انقلاب بود که هیأت امنا تصمیم گرفت باقیمانده باغ کنار حسینیه را هم بخرد و مسجد حسینیه را بنا کند. در همان سال کتابخانه حسینیه را هم بنا به وصیت علی شریعتی افتتاح کردند، بعدها آن را توسعه دادند و تمام سطح زیر حیاط را به کتابخانه اضافه کردند. حسینه ارشاد خاطرات زیادی را در حدود 50 سال عمر خود به چشم دیده است؛ از سخنرانی شخصیتهای مانند «محمدتقی شریعتی»، «فخرالدین حجازی»، «محمدتقی جعفری» و «آیتالله مطهری» که از ابتدای تأسیس آن حضور داشت تا معروفترین و محبوبترینشان «دکتر علی شریعتی»؛ شریعتی از آبان 1347 سخنرانی در حسینه ارشاد را شروع کرد و با سبک ویژه و قدرت بیان خود سخنران محبوب حسینیه شد. او از سال 50 تا 51، 70 بار در حسینیه ارشاد سخنرانی کرد. حسینیه ارشاد سالهای سال شاهد برگزاری شبهای احیا در ماه رمضان و زیارت عاشورا در ماه محرم بوده است. اینجا خاطرات سیاسی زیادی را هم به خود دیده؛ در اوایل انقلاب برگزاری جلسات تدوین پیشنویس قانون اساسی در حسینیه ارشاد برگزار شد و سالهاست که شخصیتهای سیاسی و معروف هنگام انتخابات رأی خود را در صندوق این حسینیه میاندازند. ارشاد یکبار در سال 1351 به دستور ساواک تعطیل شد. بعد از آن هم دوباره ناصر میناچی مدیریت آن را برعهده گرفت و تا سال 92 که در 82 سالگی درگذشت کرد، بهجز زمانی که در دولت موقت مهدی بازرگان بود، مدیریت حسینیه ارشاد را بر عهده داشت. او در این مدت توانست طرح حریم حسینیه ارشاد تهران را با شماره ۱۰۸۵۷ در فهرست آثار ملی ایران ثبت کند. میناچی که حقوقدان و از جمله تهیهکنندگان پیشنویس قانون اساسی جمهوری اسلامی بود، وصیت کرد جنازهاش را در حسینیه ارشاد به خاک بسپارند؛ اما با آنکه در سال 84 شهرداری با درخواست او موافقت کرده بود، در نهایت اجازه دفن او در حسینیه داده نشد. حسینیه ارشاد، از مؤثرترین و محبوبترین مراکز مذهبی و دینی شهر تهران، هنوز پا برجاست و همچنان جلسات مذهبی خود را برگزار میکند، هرچند ترکهای گنبد زیبای فیروزهای آن، در کنار برج 11 طبقهای که در همسایگیاش سر به آسمان کشیده، مجتمعي تجاری که حالا بیشتر از حسینیه خودنمایی میکند و مغازههای پرنور لوسترفروشی، خیلی به چشم نمیآید.
فرقی نمیکند از زیر پل همیشه شلوغ سیدخندان به سمت تجریش بروی یا از متروي شریعتی که پیاده شدی، سرپایینی خیابان معروف تهران را انتخاب کنی؛ شاید هم درآمدت آنقدر خوب باشد که برای خرید لباس، خیابان میرداماد را انتخاب کرده باشی، هرکدام از این راهها در نهایت تو را ميهمان تماشای گنبد زیبای حسینیه ارشاد میکنند. حسینیهای که «محمد همایون»، «ناصر میناچی» و «عبدالحسین علیآبادی»، دادستان وقت تهران، در سال 1345، در خیابانی طولانی که تهران را به شمیران متصل میکرد در زمین باغی به وسعت دو هزار متر بنا کردند تا امروز از معروفترین و شاخصترین مراکز اسلامی تهران و ایران باشد. معماری حسینیه و کاشیکاری آن را هم به «حاجعلی برگیجانی» سپردند تا ساختمان این حسینیه با دیگر مکانهای مذهبی متفاوت باشد، کاشیکاری آن نیز اثر دستان هنرمند «حاجاکبر زحمتکش» و «ابراهیم فلاح» است تا سنت و مدرنیته همنشین شوند. قبل از ساخت ساختمان حسینیه، برنامههای سخنرانی آن در دو چادر در محلی نزدیک آن که اکنون مسجد قبا قرار دارد برگزار میشد. ناصر میناچی، اساسنامه و آییننامه حسینیه ارشاد را که از آن بهعنوان یک «مؤسسه آموزشی و تحقیقاتی خیریه مذهبی» نام برده بود، تهیه و تکمیل میکند. او در کتاب خاطرات خود آورده است: «من با دقت در روح وقفنامه حاجحسنآقای ملکخراسانی که به نحوی تنظیم شده بود که حتی رضاشاه هم نتوانست اوقاف ملک را غصب کند، سعی کردم اساسنامهای برای ارشاد بنویسم که هیچ حکومت، فرد یا سازمانی نتواند به آن دستاندازی کند». دولت موقت بازرگان که تشکیل میشود، میناچی را بهعنوان وزیر «اطلاعات و جهانگردی انتخاب میکنند. او نیز بهدلیل علاقهای که به حسینه ارشاد داشت نام این وزارتخانه را به وزارت «ارشاد ملی» تغییر داد: «نمیتوانم بگویم علاقه به حسینیه ارشاد و همین نام ارشاد در این انتخاب بیتأثیر بوده است، خب من از اول به این نام علاقه داشتم، آنموقع هم فکر میکردم این نام برازنده وزارتخانه است». از پلههای حسینیه ارشاد که بالا بروی، سالنی با ظرفیت هزار نفری در مقابلت ظاهر میشود که با شیبی مناسب ساخته شده است. روبهروی آن محرابی زیبا و چشمنواز قرار دارد و سالن را صندلیهای چوبی پر کردهاند، بههمراه تریبونی قدیمی و خاطرهانگیز که شخصیتهای بزرگی را در پشت خود دیده است. روی تریبون نوشته شده: «چو قرآن بخوانند دیگر خموش، به آیات قرآن فرادار گوش». تریبونی که بهجای منبرهای سنتی نشسته بود و سخنران آن برخلاف جلسات سنتی مذهبی به سؤالهاي مستمعین خود پاسخ میداد. «محمدعلی نجفی»، کارگردان سینما که قبل از انقلاب تئاتر «سربداران» را روی سن حسینیه ارشاد برده بود، طراح نشان هلالی حسینیه ارشاد را «میرحسین موسوی» معرفی کرده است. تالاری با ظرفیت 500 نفر نیز در طبقه دوم و سالنی به همین وسعت در زیرزمین حسینیه است که کلاسهای مذهبی و فرهنگی در آن برگزار میشود. سال 59 و در اوایل انقلاب بود که هیأت امنا تصمیم گرفت باقیمانده باغ کنار حسینیه را هم بخرد و مسجد حسینیه را بنا کند. در همان سال کتابخانه حسینیه را هم بنا به وصیت علی شریعتی افتتاح کردند، بعدها آن را توسعه دادند و تمام سطح زیر حیاط را به کتابخانه اضافه کردند. حسینه ارشاد خاطرات زیادی را در حدود 50 سال عمر خود به چشم دیده است؛ از سخنرانی شخصیتهای مانند «محمدتقی شریعتی»، «فخرالدین حجازی»، «محمدتقی جعفری» و «آیتالله مطهری» که از ابتدای تأسیس آن حضور داشت تا معروفترین و محبوبترینشان «دکتر علی شریعتی»؛ شریعتی از آبان 1347 سخنرانی در حسینه ارشاد را شروع کرد و با سبک ویژه و قدرت بیان خود سخنران محبوب حسینیه شد. او از سال 50 تا 51، 70 بار در حسینیه ارشاد سخنرانی کرد. حسینیه ارشاد سالهای سال شاهد برگزاری شبهای احیا در ماه رمضان و زیارت عاشورا در ماه محرم بوده است. اینجا خاطرات سیاسی زیادی را هم به خود دیده؛ در اوایل انقلاب برگزاری جلسات تدوین پیشنویس قانون اساسی در حسینیه ارشاد برگزار شد و سالهاست که شخصیتهای سیاسی و معروف هنگام انتخابات رأی خود را در صندوق این حسینیه میاندازند. ارشاد یکبار در سال 1351 به دستور ساواک تعطیل شد. بعد از آن هم دوباره ناصر میناچی مدیریت آن را برعهده گرفت و تا سال 92 که در 82 سالگی درگذشت کرد، بهجز زمانی که در دولت موقت مهدی بازرگان بود، مدیریت حسینیه ارشاد را بر عهده داشت. او در این مدت توانست طرح حریم حسینیه ارشاد تهران را با شماره ۱۰۸۵۷ در فهرست آثار ملی ایران ثبت کند. میناچی که حقوقدان و از جمله تهیهکنندگان پیشنویس قانون اساسی جمهوری اسلامی بود، وصیت کرد جنازهاش را در حسینیه ارشاد به خاک بسپارند؛ اما با آنکه در سال 84 شهرداری با درخواست او موافقت کرده بود، در نهایت اجازه دفن او در حسینیه داده نشد. حسینیه ارشاد، از مؤثرترین و محبوبترین مراکز مذهبی و دینی شهر تهران، هنوز پا برجاست و همچنان جلسات مذهبی خود را برگزار میکند، هرچند ترکهای گنبد زیبای فیروزهای آن، در کنار برج 11 طبقهای که در همسایگیاش سر به آسمان کشیده، مجتمعي تجاری که حالا بیشتر از حسینیه خودنمایی میکند و مغازههای پرنور لوسترفروشی، خیلی به چشم نمیآید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.