درباره فیلم «خشم و هیاهو»
در ستایش شرافت
معصومه بیات: فیلم «خشم و هیاهو» میتواند «شرافت» را به تصویر بکشد و به تماشاگر گوشزد کند. چون میتواند جای خالیاش را بهدقت ترسیم کند و نشان دهد. میتواند روشن کند که دقیقا در پشت کدام پیچ است که آدمها شرافت، صداقت و انسانیتشان را جا میگذارند. در ترسیم تصویری از زندگی فردی که دیگر تواناییاش سبب شهرتش نیست، بلکه شهرتش سبب شهرت شده و همین، دست او را باز میکند تا از اقتداری که به چنگ آورده در تنها راهی که میشناسد سود ببرد. در دنیای ستارهها، انسانها دیگر انسان نیستند. ستاره هم اگر هستند، نورشان قدری نیست که جایی را روشن کند؛ تنها خودشان و محیط کوچک پیرامونشان را روشن میکند و بعد همان نور چشمشان را میزند و یک جوری بیآنکه خودشان بدانند کاری میکنند تا دوباره برگردند به سایه خودشان. جاییکه موفقیت، آدمها را توانا نمیکند تا از تواناییشان برای بزرگشدنشان کمک بگیرند، بلکه آنها یارای دیدن بزرگی خودشان را ندارند، هیچجوری با این مسئله کنار نمیآیند؛ به محض اینکه بزرگ میشوند دیگر طاقت دیدن خود را در هیأت یک انسان بزرگ، ندارند. چون آدمهای کوچکی هستند و بیشتر با کوچکیشان، انس و الفت
دارند؛ بنابراین در اولین فرصت، سوزنی به خود میزنند که از تمام هوایی که برشان داشته بود، خالی شوند و رسواییشان عالموآدم را پر کند. ستارههای اندکی را در دوردست میتوان یافت که به ستارهبودن برازنده باشند و عادت داشته باشند. «خشم و هیاهو» با لحن سرد و بیاعتنا میتواند بیشترین تأثیر را بر تماشاگر داشته باشد و برای این تأثیر و تکاندادن تماشاگر هم نیازمند به هیچ خشم و هیاهویی نیست. به قول کریستیان بوبن «راه درست نویسندگی در رسیدن به لحنی سرد و سوزنده است. نویسندگی خشن است چراکه عشق خشن است، چراکه اندیشه خشن است». برای نمونه جاییکه پسربچه برای مادرِ فرورفته در اغمایش، ترانه (بهخودیخود بیارزش) «تکونبده» را میخواند و از این صحنه ارزشمندترین سکانس سالهای اخیر سینمای ایران را میآفریند؛ این سکانس از یاد نخواهد رفت. هومن سیدی با همان ظرافتی که در همهجای فیلم حاکم است توانسته با استفاده بجا از چند کلمه، از روی خط قرمزها چنان بهنرمی و حرمت گذر کند که کسی نتواند بر او خرده بگیرد؛ حتی ممیزی هم به او کارگر نبوده و برای نخستینبار است که چنان واقعیات عریانی به تماشا گذاشته میشود. تمام فیلمنامه از این ظرافت
و دقت کمنظیر بهرهمند است. فیلمنامه در هیچ لحظهای به حال خود رها نمیشود و زیباتر آنکه سرنوشت قهرمان قصه تا به آخر، پی گرفته میشود و مثل شنیدن یک داستان کلاسیک تمامعیار مخاطب را با خود همراه میکند. نوید محمدزاده هم تبدیل به یک برگ برنده شده؛ در هر اثری که حضور دارد نهتنها تماشاگر را از دیدن یک بازی فوقالعاده خبردار میکند بلکه نوید دیدن فیلم ارزشمندی را هم با نام خود به همراه میآورد. در آخر استفاده رندانه و هوشمندانه از عبارت «داستان این فیلم کاملا تخیلی ست و هرگونه شباهت احتمالی این فیلم با افراد حقیقی، تصادفی است» جالب توجه است و بامزهتر اینکه تمام واژگان آن، همانهاست که در دهههای گذشته در آغاز رمانهای ایرانی دیده بودیم؛ این عبارت، هم از نویسنده اثر در آن ارتباط، سلب مسئولیت میکرد و هم اگر نویسنده خواهان بهدستدادن سرنخی برای جلب توجه مخاطب به مابازای داستان در زندگی واقعی بود، کنجکاوی مخاطب را تحریک میکرد تا بداند به کجای واقعیت باید نقب بزند و اتفاقا نکند فکر کند که داستان واقعا تخیلی است.
اینجا هم وقتی از سینما بیرون میآییم همه تماشاگرها بدون آنکه متوجه تصادفیبودن این شباهت بشوند، دارند راجع به فوتبالیست معروف حرف میزنند که نامش دهانبهدهان میگردد. گرچه حتی اگر به یاد فوتبالیست مورد نظر هم نیفتند آنقدر در واقعیت تاریخ صاحبان شهرت، در این سالها، اتفاقات مشابه دیدهایم که کم نبودهاند. گفتوگوی تماشاگران هم حین خارجشدن از سالن سینما تا رسیدن به بیرون سینما، نعمتی است که رایگان از آن بهرهمندی. جملههایی که خیال ندارد هیچ جای شکوتردید برای شنونده باقی گذارد. اینکه آدمها وقتی به شهرت میرسند از شهرتشان به این شکل استفاده میکنند... اینکه مخصوصا در ایران، اینکه مخصوصا مردان... اینکه بیشتر از هر جا میان اهالی هنر... اینکه بیشتر ورزش؟ اینکه باید ظرفیت داشت وگرنه... .
معصومه بیات: فیلم «خشم و هیاهو» میتواند «شرافت» را به تصویر بکشد و به تماشاگر گوشزد کند. چون میتواند جای خالیاش را بهدقت ترسیم کند و نشان دهد. میتواند روشن کند که دقیقا در پشت کدام پیچ است که آدمها شرافت، صداقت و انسانیتشان را جا میگذارند. در ترسیم تصویری از زندگی فردی که دیگر تواناییاش سبب شهرتش نیست، بلکه شهرتش سبب شهرت شده و همین، دست او را باز میکند تا از اقتداری که به چنگ آورده در تنها راهی که میشناسد سود ببرد. در دنیای ستارهها، انسانها دیگر انسان نیستند. ستاره هم اگر هستند، نورشان قدری نیست که جایی را روشن کند؛ تنها خودشان و محیط کوچک پیرامونشان را روشن میکند و بعد همان نور چشمشان را میزند و یک جوری بیآنکه خودشان بدانند کاری میکنند تا دوباره برگردند به سایه خودشان. جاییکه موفقیت، آدمها را توانا نمیکند تا از تواناییشان برای بزرگشدنشان کمک بگیرند، بلکه آنها یارای دیدن بزرگی خودشان را ندارند، هیچجوری با این مسئله کنار نمیآیند؛ به محض اینکه بزرگ میشوند دیگر طاقت دیدن خود را در هیأت یک انسان بزرگ، ندارند. چون آدمهای کوچکی هستند و بیشتر با کوچکیشان، انس و الفت
دارند؛ بنابراین در اولین فرصت، سوزنی به خود میزنند که از تمام هوایی که برشان داشته بود، خالی شوند و رسواییشان عالموآدم را پر کند. ستارههای اندکی را در دوردست میتوان یافت که به ستارهبودن برازنده باشند و عادت داشته باشند. «خشم و هیاهو» با لحن سرد و بیاعتنا میتواند بیشترین تأثیر را بر تماشاگر داشته باشد و برای این تأثیر و تکاندادن تماشاگر هم نیازمند به هیچ خشم و هیاهویی نیست. به قول کریستیان بوبن «راه درست نویسندگی در رسیدن به لحنی سرد و سوزنده است. نویسندگی خشن است چراکه عشق خشن است، چراکه اندیشه خشن است». برای نمونه جاییکه پسربچه برای مادرِ فرورفته در اغمایش، ترانه (بهخودیخود بیارزش) «تکونبده» را میخواند و از این صحنه ارزشمندترین سکانس سالهای اخیر سینمای ایران را میآفریند؛ این سکانس از یاد نخواهد رفت. هومن سیدی با همان ظرافتی که در همهجای فیلم حاکم است توانسته با استفاده بجا از چند کلمه، از روی خط قرمزها چنان بهنرمی و حرمت گذر کند که کسی نتواند بر او خرده بگیرد؛ حتی ممیزی هم به او کارگر نبوده و برای نخستینبار است که چنان واقعیات عریانی به تماشا گذاشته میشود. تمام فیلمنامه از این ظرافت
و دقت کمنظیر بهرهمند است. فیلمنامه در هیچ لحظهای به حال خود رها نمیشود و زیباتر آنکه سرنوشت قهرمان قصه تا به آخر، پی گرفته میشود و مثل شنیدن یک داستان کلاسیک تمامعیار مخاطب را با خود همراه میکند. نوید محمدزاده هم تبدیل به یک برگ برنده شده؛ در هر اثری که حضور دارد نهتنها تماشاگر را از دیدن یک بازی فوقالعاده خبردار میکند بلکه نوید دیدن فیلم ارزشمندی را هم با نام خود به همراه میآورد. در آخر استفاده رندانه و هوشمندانه از عبارت «داستان این فیلم کاملا تخیلی ست و هرگونه شباهت احتمالی این فیلم با افراد حقیقی، تصادفی است» جالب توجه است و بامزهتر اینکه تمام واژگان آن، همانهاست که در دهههای گذشته در آغاز رمانهای ایرانی دیده بودیم؛ این عبارت، هم از نویسنده اثر در آن ارتباط، سلب مسئولیت میکرد و هم اگر نویسنده خواهان بهدستدادن سرنخی برای جلب توجه مخاطب به مابازای داستان در زندگی واقعی بود، کنجکاوی مخاطب را تحریک میکرد تا بداند به کجای واقعیت باید نقب بزند و اتفاقا نکند فکر کند که داستان واقعا تخیلی است.
اینجا هم وقتی از سینما بیرون میآییم همه تماشاگرها بدون آنکه متوجه تصادفیبودن این شباهت بشوند، دارند راجع به فوتبالیست معروف حرف میزنند که نامش دهانبهدهان میگردد. گرچه حتی اگر به یاد فوتبالیست مورد نظر هم نیفتند آنقدر در واقعیت تاریخ صاحبان شهرت، در این سالها، اتفاقات مشابه دیدهایم که کم نبودهاند. گفتوگوی تماشاگران هم حین خارجشدن از سالن سینما تا رسیدن به بیرون سینما، نعمتی است که رایگان از آن بهرهمندی. جملههایی که خیال ندارد هیچ جای شکوتردید برای شنونده باقی گذارد. اینکه آدمها وقتی به شهرت میرسند از شهرتشان به این شکل استفاده میکنند... اینکه مخصوصا در ایران، اینکه مخصوصا مردان... اینکه بیشتر از هر جا میان اهالی هنر... اینکه بیشتر ورزش؟ اینکه باید ظرفیت داشت وگرنه... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.