|

سینما؛ بیشترین میزان نظارت دولتی و صنفی

مجوز پشت مجوز

فرانک آرتا

طبق گفته برخی حقوق‌دانان، «سینما» در ایران در قیاس با سایر هنرها، رکورد مراحل مختلف اخذ مجوز را زده است. به عبارت دقیق‌تر میزان نظارت مستقیم دولتی و صنفی بر فرایند تولید فیلم تا عرضه اثر، بیش از سایر کالاهای فرهنگی مثل موسیقی و کتاب و... است. در نهایت فیلم آماده‌شده، بعد از گذر سلامت از نگاه تیزبین کارشناسان و مسئولان خبره در امر ممیزی، موفق می‌شود به نمایش عمومی درآید، اما همین هم پایان کار نیست! بنا بر تجربیات عینی، نمایش یک فیلم در سالن‌های سینما هم چندان پشتوانه محکمی برای راحت جولان‌دادن این کالای فرهنگی محسوب نمی‌شود؛ چراکه ناگهان طبق قانونی نانوشته یا تفسیر دگرگونه از قانون، از سوی شخصیت حقیقی و حقوقی، به‌راحتی در مرحله اکران عمومی و حتی در مرحله ورود به عرصه نمایش خانگی دچار بحران می‌شود و باید این بار فرایندهای دیگری را برای ادامه حیات فرهنگی خود پیگیری کند؛ درحالی‌که به طور مثال در کتاب بعد از بازبینی و صدور مجوز انتشار، کسی دیگر به فرایندهای بعد از آن کاری ندارد یا در حیطه موسیقی زمانی که مجوز برای آلبومی صادر می‌شود، کارهای بعدی در اختیار خود صاحب اثر است.
اما جدیدترین نوع اعمال قانون در دنیای سینما این روزها محل توجه مسئولان واقع شده است. بعد از اصلاحیه‌خوردن به موسیقی با‌کلام تیتراژ فیلم «بارکد»، به خوانندگی یاس، بعضی دلواپسان معترض شدند که چرا موسیقی برخی از فیلم‌ها همچنان فاقد مجوزند و خواستار اعمال این ماده قانونی شدند.
شکل بیرونی این نکته، اعتراض خبرنگاری در جلسه مطبوعاتی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، به دکتر علی جنتی بود که با اشاره مستقیم به زیرزمینی‌بودن خواننده تیتراژ فیلم تحسین‌شده «فروشنده»، خواستار ممیزی آن فیلم شد. وزیر هم پاسخ داد: «فیلم فروشنده مشکل محتوایی ندارد. اما به موردی که شما به آن اشاره کردید، توجه نکردم». اخیرا هم حبیب ایل‌بیگی در گفت‌وگویی با «ایلنا» بر مجوزداربودن موسیقی‌های باکلام در فیلم‌ها تأکید کرد و اخد مجوز را به دفتر موسیقی معاونت هنری ارجاع داد.
معاون ارزشیابی و نظارت سازمان سینمایی، درباره لزوم دریافت مجوز جداگانه برای ترانه‌ها و قطعاتی که در عنوان‌بندی یا میانه فیلم‌های سینمایی پخش می‌شود، گفت: «فیلم سینمایی و قطعه ترانه یا آلبوم موسیقی دو اثر جداگانه هستند».
او ادامه داد: «امروز یک آلبوم موسیقی از یک خواننده منتشر می‌شود و بعد این آلبوم تبدیل به آلبومی تصویری و کلیپ می‌شود یا کنسرت آن در شبکه نمایش خانگی به‌صورت تصویری توزیع می‌شود. زمانی که این آلبوم در قالب آلبوم موسیقی عرضه می‌شود باید از دفتر موسیقی وزارت ارشاد مجوز بگیرد و زمانی که قرار است به شکل تصویری یا نماهنگ ارائه شود از سازمان سینمایی مجوز می‌گیرد». ایل‌بیگی گفت: «زمانی که فیلم‌سازی ‌برای موسیقی فیلم خود از یک قطعه آهنگ یا ترانه‌ای استفاده می‌کند که جداگانه ساخته شده و خواننده و ترانه‌سرای آن هم مشخص است؛ طبق رویه موجود باید برای این اثر مجوزهای لازم اخذ شود».
معاون ارزشیابی و نظارت سازمان سینمایی تأکید کرد: «فیلم‌ساز باید برای استفاده از اثری که مجوز دارد، از صاحب اثر و سازندگان آن اجازه بگیرد و اگر اثر مجوز ندارد، باید ابتدا از دفتر موسیقی مجوز لازم را بگیرد سپس می‌تواند از آن اثر در فیلم خود استفاده کند». این مدیر دولتی در پایان خاطرنشان کرد: «این روند بعد از نمایش فیلم نیز وجود دارد و اگر موسیقی متن یک فیلم بخواهد بعد از نمایش به‌صورت جداگانه منتشر و عرضه شود، باید از دفتر موسیقی وزارت ارشاد مجوز جداگانه بگیرد.
فرزاد طالبی، مدیر دفتر موسیقی معاونت هنری، در گفت‌وگوی اختصاصی با «شرق»، اصل دریافت مجوز را تأیید و عنوان کرد: «قانونِ اخذ مجوز برای موسیقی باکلام در فیلم‌ها، متعلق به الان نیست و قبلا هم وجود داشته است. ما هم اخیرا با سازمان سینمایی صحبت کردیم و قرار شده در این موارد همکاری‌های لازم را داشته باشیم». البته اصلاحیه‌خوردن به موسیقی فیلم‌های ایرانی سابقه دارد و فقط به زمان حال مربوط نمی‌شود. نمونه عینی آن فیلم «سنتوری»، به کارگردانی داریوش مهرجویی بود که به دلیل حضور محسن چاووشی که درآن زمان مجوز نداشت، همان مسئولان وزارت ارشاد که مجوز داده بودند، اکران فیلم را متوقف کردند. اما نسخه غیرقانونی آن از بازار سر درآورد. مهرجویی در مصاحبه‌ای عنوان کرد که نسخه‌ای که غیرقانونی منتشر شده، با نسخه نهایی که آماده پخش بود متفاوت است و خرید آن «شرعا حرام» است. سازندگان فیلم شکایت کردند. در انتها دیوان عدالت اداری حکم به نفع فیلم صادر کرد و درخواست لغو ممنوعیت اکران فیلم و تصدیق خسارات وارده، اجازه اکران‌شدن یا نشدن را حق وزارت ارشاد دانست؛ به‌این‌ترتیب، امکان اکران این فیلم با توجه به مخالفت وزارت ارشاد منتفی شد. پس از کشمکش‌های فراوان، فرامرز فرازمند، تهیه‌کننده فیلم در مرداد 1389 به دلیل سکته قلبی نابهنگام درگذشت. مهرجویی علت مرگ آن را «دق‌کردن برای ماجراهای سنتوری» اعلام کرد.

طبق گفته برخی حقوق‌دانان، «سینما» در ایران در قیاس با سایر هنرها، رکورد مراحل مختلف اخذ مجوز را زده است. به عبارت دقیق‌تر میزان نظارت مستقیم دولتی و صنفی بر فرایند تولید فیلم تا عرضه اثر، بیش از سایر کالاهای فرهنگی مثل موسیقی و کتاب و... است. در نهایت فیلم آماده‌شده، بعد از گذر سلامت از نگاه تیزبین کارشناسان و مسئولان خبره در امر ممیزی، موفق می‌شود به نمایش عمومی درآید، اما همین هم پایان کار نیست! بنا بر تجربیات عینی، نمایش یک فیلم در سالن‌های سینما هم چندان پشتوانه محکمی برای راحت جولان‌دادن این کالای فرهنگی محسوب نمی‌شود؛ چراکه ناگهان طبق قانونی نانوشته یا تفسیر دگرگونه از قانون، از سوی شخصیت حقیقی و حقوقی، به‌راحتی در مرحله اکران عمومی و حتی در مرحله ورود به عرصه نمایش خانگی دچار بحران می‌شود و باید این بار فرایندهای دیگری را برای ادامه حیات فرهنگی خود پیگیری کند؛ درحالی‌که به طور مثال در کتاب بعد از بازبینی و صدور مجوز انتشار، کسی دیگر به فرایندهای بعد از آن کاری ندارد یا در حیطه موسیقی زمانی که مجوز برای آلبومی صادر می‌شود، کارهای بعدی در اختیار خود صاحب اثر است.
اما جدیدترین نوع اعمال قانون در دنیای سینما این روزها محل توجه مسئولان واقع شده است. بعد از اصلاحیه‌خوردن به موسیقی با‌کلام تیتراژ فیلم «بارکد»، به خوانندگی یاس، بعضی دلواپسان معترض شدند که چرا موسیقی برخی از فیلم‌ها همچنان فاقد مجوزند و خواستار اعمال این ماده قانونی شدند.
شکل بیرونی این نکته، اعتراض خبرنگاری در جلسه مطبوعاتی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، به دکتر علی جنتی بود که با اشاره مستقیم به زیرزمینی‌بودن خواننده تیتراژ فیلم تحسین‌شده «فروشنده»، خواستار ممیزی آن فیلم شد. وزیر هم پاسخ داد: «فیلم فروشنده مشکل محتوایی ندارد. اما به موردی که شما به آن اشاره کردید، توجه نکردم». اخیرا هم حبیب ایل‌بیگی در گفت‌وگویی با «ایلنا» بر مجوزداربودن موسیقی‌های باکلام در فیلم‌ها تأکید کرد و اخد مجوز را به دفتر موسیقی معاونت هنری ارجاع داد.
معاون ارزشیابی و نظارت سازمان سینمایی، درباره لزوم دریافت مجوز جداگانه برای ترانه‌ها و قطعاتی که در عنوان‌بندی یا میانه فیلم‌های سینمایی پخش می‌شود، گفت: «فیلم سینمایی و قطعه ترانه یا آلبوم موسیقی دو اثر جداگانه هستند».
او ادامه داد: «امروز یک آلبوم موسیقی از یک خواننده منتشر می‌شود و بعد این آلبوم تبدیل به آلبومی تصویری و کلیپ می‌شود یا کنسرت آن در شبکه نمایش خانگی به‌صورت تصویری توزیع می‌شود. زمانی که این آلبوم در قالب آلبوم موسیقی عرضه می‌شود باید از دفتر موسیقی وزارت ارشاد مجوز بگیرد و زمانی که قرار است به شکل تصویری یا نماهنگ ارائه شود از سازمان سینمایی مجوز می‌گیرد». ایل‌بیگی گفت: «زمانی که فیلم‌سازی ‌برای موسیقی فیلم خود از یک قطعه آهنگ یا ترانه‌ای استفاده می‌کند که جداگانه ساخته شده و خواننده و ترانه‌سرای آن هم مشخص است؛ طبق رویه موجود باید برای این اثر مجوزهای لازم اخذ شود».
معاون ارزشیابی و نظارت سازمان سینمایی تأکید کرد: «فیلم‌ساز باید برای استفاده از اثری که مجوز دارد، از صاحب اثر و سازندگان آن اجازه بگیرد و اگر اثر مجوز ندارد، باید ابتدا از دفتر موسیقی مجوز لازم را بگیرد سپس می‌تواند از آن اثر در فیلم خود استفاده کند». این مدیر دولتی در پایان خاطرنشان کرد: «این روند بعد از نمایش فیلم نیز وجود دارد و اگر موسیقی متن یک فیلم بخواهد بعد از نمایش به‌صورت جداگانه منتشر و عرضه شود، باید از دفتر موسیقی وزارت ارشاد مجوز جداگانه بگیرد.
فرزاد طالبی، مدیر دفتر موسیقی معاونت هنری، در گفت‌وگوی اختصاصی با «شرق»، اصل دریافت مجوز را تأیید و عنوان کرد: «قانونِ اخذ مجوز برای موسیقی باکلام در فیلم‌ها، متعلق به الان نیست و قبلا هم وجود داشته است. ما هم اخیرا با سازمان سینمایی صحبت کردیم و قرار شده در این موارد همکاری‌های لازم را داشته باشیم». البته اصلاحیه‌خوردن به موسیقی فیلم‌های ایرانی سابقه دارد و فقط به زمان حال مربوط نمی‌شود. نمونه عینی آن فیلم «سنتوری»، به کارگردانی داریوش مهرجویی بود که به دلیل حضور محسن چاووشی که درآن زمان مجوز نداشت، همان مسئولان وزارت ارشاد که مجوز داده بودند، اکران فیلم را متوقف کردند. اما نسخه غیرقانونی آن از بازار سر درآورد. مهرجویی در مصاحبه‌ای عنوان کرد که نسخه‌ای که غیرقانونی منتشر شده، با نسخه نهایی که آماده پخش بود متفاوت است و خرید آن «شرعا حرام» است. سازندگان فیلم شکایت کردند. در انتها دیوان عدالت اداری حکم به نفع فیلم صادر کرد و درخواست لغو ممنوعیت اکران فیلم و تصدیق خسارات وارده، اجازه اکران‌شدن یا نشدن را حق وزارت ارشاد دانست؛ به‌این‌ترتیب، امکان اکران این فیلم با توجه به مخالفت وزارت ارشاد منتفی شد. پس از کشمکش‌های فراوان، فرامرز فرازمند، تهیه‌کننده فیلم در مرداد 1389 به دلیل سکته قلبی نابهنگام درگذشت. مهرجویی علت مرگ آن را «دق‌کردن برای ماجراهای سنتوری» اعلام کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.