|

این است نئورئالیسم

مانی سپهری

«بر این باوریم که روزی با دنبال کردن گام‌های آرام و خسته کارگری که از سر کار به خانه بازمی‌گردد، زیباترین فیلم خود را خواهیم ساخت.» این را جوزپه دسانتیس و ماریا آلیکاتا در سال 1941 نوشته‌اند. در این نوشته، رویای نئورئالیسم آشکارا مشهود است. رویای سینمایی که در آن از شسته‌رفته‌گی و زرق و برق سینمای تحت‌حمایت حکومت فاشیستی ایتالیا خبری نیست. یک سال بعد از این نوشته، لوکینو ویسکونتی فیلم «وسوسه» را بر اساس رمان آمریکایی «پستچی همیشه دوبار زنگ می‌زند» ساخت. این فیلم، صدای ویتوریو موسولینی -پسر بنیتو موسولینی و سردبیر مجله سینما که خود ویسکونتی هم زمانی از نویسندگان آن بود- را در‌آورد و پسر موسولینی در واکنش به این فیلم، با خشم گفت: «این ایتالیا نیست!» وسوسه، قلع و قمع شد و نسخه‌ای تکه‌پاره از آن به نمایش درآمد و نئورئالیسم در همین فیلم تکه پاره شده نطفه بست؛ گرچه هنوز تا آن وقت که «نئورئالیسم» رسما به عنوان یک مکتب سینمایی اعلام موجودیت کند، زمانی باقی بود و این اتفاق در سال 1945 با نمایش فیلم «رم شهر بی‌دفاع» روبرتو روسلینی افتاد. دیگر پای کارگرها، پارتیزان‌ها، حاشیه‌نشین‌ها و ولگردها و مردم فقیر به فیلم‌ها باز شده بود و سینما از چنگ ملی‌گرایی افراطی و قلابی فاشیستی بیرون آمده بود. هم‌زمان با این رخدادها، ادبیات ایتالیا نیز دستخوش دگرگونی‌های بزرگ و بنیادینی بود. از این روست که با خواندن آثار نویسندگان ایتالیایی دهه‌های 40 و 50 میلادی مثل چه‌زاره پاوه زه، کارلو کاسولا و بپه فنولیو، یعنی همین نویسندگانی که اخیرا گزیده‌ای از قصه‌هایشان با ترجمه م. طاهر نوکنده منتشر شده، بین این قصه‌ها و سینمای نئورئالیستی پیوندی استوار می‌یابیم. تقریبا در هیچ کدام از قصه‌های نویسندگانی که نامشان آمد ردی از پیرنگ و داستان شسته‌رفته و مرتب نیست. این بی‌اعتنایی عامدانه به پیرنگ، یکی از مولفه‌های سینمای نئورئالیستی نیز بود. کارگران و پارتیزان‌های قصه‌های فنولیو، مرد و سگ در قصه‌ای به همین نام از کاسولا، و «کشتگاه ذرت» چه‌زاره پاوه زه،سخت یادآور لوکیشن‌ها و کاراکترهای فیلم‌های نئورئالیستی‌اند. در قصه‌های هر سه مجموعه «کشف جویس» کارلو کاسولا، «زن‌ستیزی» چه‌زاره پاوه زه و «اتوره سر کار می‌رود» بپه فنولیو، با شکل‌هایی از مقاومت در برابر فرهنگ و ادبیات رسمی دوران فاشیسم در ایتالیا روبه‌رو هستیم. خبری از ایتالیای باشکوه نیست. گویا ایتالیای حومه در قصه‌های این نویسندگان با همان «گام‌های آرام و خسته کارگری» که دسانتیس و آلیکاتا از آن سخن گفته بودند، به سمت ایتالیای حکومت فاشیستی پیش می‌آید تا عرصه را از آن خود کند و صدای سرکوب‌شده‌اش را بازپس گیرد. از این روست که در پشت خاموشی قصه‌های نویسندگانی چون کاسولا و پاوه زه و فنولیو، شورشی پنهان است؛ شورشی علیه فاشیسم که هرچه را که پایه‌های قدرتش را متزلزل می‌کند «غیرایتالیایی» می‌خواند و به حذفش می‌کوشد و درست در همین لحظه است که زیبایی‌شناسی و سیاست به هم پیوند می‌خورند و ادبیات و سینما سیاسی می‌شوند حتی آن هنگام که آشکارا محتوایی سیاسی را بیان نمی‌کنند. در قصه کشف جویس سفر فائوستو به حومه شهر با خانه‌های توسری‌خورده‌اش او را به میانجی عبارتی از دوبلینی‌های جویس رستگار می‌کند: این است نئورئالیسم.
«بر این باوریم که روزی با دنبال کردن گام‌های آرام و خسته کارگری که از سر کار به خانه بازمی‌گردد، زیباترین فیلم خود را خواهیم ساخت.» این را جوزپه دسانتیس و ماریا آلیکاتا در سال 1941 نوشته‌اند. در این نوشته، رویای نئورئالیسم آشکارا مشهود است. رویای سینمایی که در آن از شسته‌رفته‌گی و زرق و برق سینمای تحت‌حمایت حکومت فاشیستی ایتالیا خبری نیست. یک سال بعد از این نوشته، لوکینو ویسکونتی فیلم «وسوسه» را بر اساس رمان آمریکایی «پستچی همیشه دوبار زنگ می‌زند» ساخت. این فیلم، صدای ویتوریو موسولینی -پسر بنیتو موسولینی و سردبیر مجله سینما که خود ویسکونتی هم زمانی از نویسندگان آن بود- را در‌آورد و پسر موسولینی در واکنش به این فیلم، با خشم گفت: «این ایتالیا نیست!» وسوسه، قلع و قمع شد و نسخه‌ای تکه‌پاره از آن به نمایش درآمد و نئورئالیسم در همین فیلم تکه پاره شده نطفه بست؛ گرچه هنوز تا آن وقت که «نئورئالیسم» رسما به عنوان یک مکتب سینمایی اعلام موجودیت کند، زمانی باقی بود و این اتفاق در سال 1945 با نمایش فیلم «رم شهر بی‌دفاع» روبرتو روسلینی افتاد. دیگر پای کارگرها، پارتیزان‌ها، حاشیه‌نشین‌ها و ولگردها و مردم فقیر به فیلم‌ها باز شده بود و سینما از چنگ ملی‌گرایی افراطی و قلابی فاشیستی بیرون آمده بود. هم‌زمان با این رخدادها، ادبیات ایتالیا نیز دستخوش دگرگونی‌های بزرگ و بنیادینی بود. از این روست که با خواندن آثار نویسندگان ایتالیایی دهه‌های 40 و 50 میلادی مثل چه‌زاره پاوه زه، کارلو کاسولا و بپه فنولیو، یعنی همین نویسندگانی که اخیرا گزیده‌ای از قصه‌هایشان با ترجمه م. طاهر نوکنده منتشر شده، بین این قصه‌ها و سینمای نئورئالیستی پیوندی استوار می‌یابیم. تقریبا در هیچ کدام از قصه‌های نویسندگانی که نامشان آمد ردی از پیرنگ و داستان شسته‌رفته و مرتب نیست. این بی‌اعتنایی عامدانه به پیرنگ، یکی از مولفه‌های سینمای نئورئالیستی نیز بود. کارگران و پارتیزان‌های قصه‌های فنولیو، مرد و سگ در قصه‌ای به همین نام از کاسولا، و «کشتگاه ذرت» چه‌زاره پاوه زه،سخت یادآور لوکیشن‌ها و کاراکترهای فیلم‌های نئورئالیستی‌اند. در قصه‌های هر سه مجموعه «کشف جویس» کارلو کاسولا، «زن‌ستیزی» چه‌زاره پاوه زه و «اتوره سر کار می‌رود» بپه فنولیو، با شکل‌هایی از مقاومت در برابر فرهنگ و ادبیات رسمی دوران فاشیسم در ایتالیا روبه‌رو هستیم. خبری از ایتالیای باشکوه نیست. گویا ایتالیای حومه در قصه‌های این نویسندگان با همان «گام‌های آرام و خسته کارگری» که دسانتیس و آلیکاتا از آن سخن گفته بودند، به سمت ایتالیای حکومت فاشیستی پیش می‌آید تا عرصه را از آن خود کند و صدای سرکوب‌شده‌اش را بازپس گیرد. از این روست که در پشت خاموشی قصه‌های نویسندگانی چون کاسولا و پاوه زه و فنولیو، شورشی پنهان است؛ شورشی علیه فاشیسم که هرچه را که پایه‌های قدرتش را متزلزل می‌کند «غیرایتالیایی» می‌خواند و به حذفش می‌کوشد و درست در همین لحظه است که زیبایی‌شناسی و سیاست به هم پیوند می‌خورند و ادبیات و سینما سیاسی می‌شوند حتی آن هنگام که آشکارا محتوایی سیاسی را بیان نمی‌کنند. در قصه کشف جویس سفر فائوستو به حومه شهر با خانه‌های توسری‌خورده‌اش او را به میانجی عبارتی از دوبلینی‌های جویس رستگار می‌کند: این است نئورئالیسم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.