|

آزادی بیان و حیوان‌آزاری

علی‌اصغر سیدآبادی

از کتاب کودکی اسم برد و گفت: چه وضعیه؟ چرا کسی جلو اینها را نمی‌گیرد؟ حالا تو کتاب چه اتفاقی افتاده بود؟ شخصیت اصلی داستانی که دختربچه‌ای بود، خیال بافته بود اگر گربه‌اش فلان کار را بکند، آن‌قدر کتکش بزند که مجبور شود روی دست خودش یخ بگذارد. به خاطر همین یک جمله می‌گفت این مصداق حیوان‌آزاری است و نباید منتشر شود، در حالی که لزوما پیام نهایی داستان این نبود. گفتم: فرض کنید نویسنده‌ای بخواهد در مذمت حیوان‌آزاری بنویسد، آیا نباید شخصیت حیوان‌آزارش را توصیف کند؟ آیا نباید فضایی را که این اتفاق‌ها در آن رخ می‌دهد، بسازد؟ چندی قبل به فاصله کوتاهی یک کتاب کودک - از آن کتاب‌های زرد با تصویرسازی‌های کارتونی که در دکه‌های مطبوعات فروخته می‌شود- به‌عنوان مصداق حیوان‌آزاری در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شد. کمی قبل‌تر یا بعدترش هم صفحه‌ای از یک مجله عامه‌پسند به‌همین‌دلیل و به همین روش دست‌به‌دست شد. ناگهان بسیاری از کسانی که تا آن‌موقع درباره کتاب کودک هیچ حرفی نمی‌زدند، احساس وظیفه کردند درباره آن نشریه و آن کتاب هرجایی که دستشان می‌رسید، بنویسند یا ذره‌بین به‌دست در کتاب‌های دیگر هم دنبال چنین نشانه‌های حیوان‌آزاری بگردند و آن را بهانه کنند برای گفتن اینکه ما ایرانی‌ها کلا حیوان‌آزاریم و ربطش بدهند به سگ‌کشی‌های شهرداری فلان شهر و بدوبیراه‌گفتن به کتاب کودک ایران و اینکه نویسندگان کودک هم از دم حیوان‌آزار تربیت شده‌اند. در اینکه حیوان‌آزاری کار بدی است، کمترکسی شک دارد. در اینکه کتاب کودک نباید مروج خشونت و حیوان‌آزاری هم باشد، شکی نیست، اما نوع نگاه در این موج و موج‌های شبیه آن به‌گونه‌ای است که اصل آزادی بیان زیر سؤال می‌رود. این نگاه، ادبیات و داستان و هنر را در وجه ایجابی به روابط‌عمومی محیط‌زیست و انجمن حمایت از حقوق حیوانات و احتمالا سازمان آب و دیگر انجمن‌ها و نهادهای خیریه تقلیل می‌دهد و در وجه سلبی به موجود دست‌وپابسته‌ای تبدیل می‌کند که از هیچ‌چیزی نمی‌تواند بگوید و بنویسد. اگر شخصیت فیلم پزشک باشد در اولین صحنه‌ای که خطایی از او سر بزند، سروکارت با جامعه پزشکی است. اگر شخصیت رمان از یک قومیت باشد و کنشی از او سر بزند که نمی‌پسندند، سروکارت با دادگاه و قاضی است. ریشه چنین نگرانی‌هایی در تلقی از هنر و ادبیات است و یکسان‌پنداشتن آن با رسانه‌هایی مانند تلویزیون. در کتاب همه احساسات خواننده درگیر نمی‌شود. مای پدرومادر به‌راحتی می‌توانیم هرجای کتاب با چنین پدیده‌هایی روبه‌رو شدیم، درباره‌اش حرف بزنیم. فیلم و سریال تلویزیون نیست که نتوان نگهش داشت و درباره‌اش حرف زد. اصلا تأثیر کتاب آنی نیست و یک کتاب به‌تنهایی چنین تأثیری ندارد که این‌قدر ما را نگران و سرآسیمه کند. می‌توانیم حین خواندن کتاب، آن را نقد کنیم و درباره‌اش حرف بزنیم. در کنار نوشته‌های منتقدانه و خوب، متأسفانه در بیشتر مطالبی که درباره این موضوع نوشته شده بود، به جای توصیه به نقد و ارزیابی و معرفی نمونه‌های عاری از حیوان‌آزاری و تبعیض و... جلوگیری از انتشار این نوع آثار بارها توصیه شده و برای سانسور این کتاب‌ها، انواع توجیهات روشنفکرانه و اخلاق‌گرایانه ردیف شده بود.

از کتاب کودکی اسم برد و گفت: چه وضعیه؟ چرا کسی جلو اینها را نمی‌گیرد؟ حالا تو کتاب چه اتفاقی افتاده بود؟ شخصیت اصلی داستانی که دختربچه‌ای بود، خیال بافته بود اگر گربه‌اش فلان کار را بکند، آن‌قدر کتکش بزند که مجبور شود روی دست خودش یخ بگذارد. به خاطر همین یک جمله می‌گفت این مصداق حیوان‌آزاری است و نباید منتشر شود، در حالی که لزوما پیام نهایی داستان این نبود. گفتم: فرض کنید نویسنده‌ای بخواهد در مذمت حیوان‌آزاری بنویسد، آیا نباید شخصیت حیوان‌آزارش را توصیف کند؟ آیا نباید فضایی را که این اتفاق‌ها در آن رخ می‌دهد، بسازد؟ چندی قبل به فاصله کوتاهی یک کتاب کودک - از آن کتاب‌های زرد با تصویرسازی‌های کارتونی که در دکه‌های مطبوعات فروخته می‌شود- به‌عنوان مصداق حیوان‌آزاری در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شد. کمی قبل‌تر یا بعدترش هم صفحه‌ای از یک مجله عامه‌پسند به‌همین‌دلیل و به همین روش دست‌به‌دست شد. ناگهان بسیاری از کسانی که تا آن‌موقع درباره کتاب کودک هیچ حرفی نمی‌زدند، احساس وظیفه کردند درباره آن نشریه و آن کتاب هرجایی که دستشان می‌رسید، بنویسند یا ذره‌بین به‌دست در کتاب‌های دیگر هم دنبال چنین نشانه‌های حیوان‌آزاری بگردند و آن را بهانه کنند برای گفتن اینکه ما ایرانی‌ها کلا حیوان‌آزاریم و ربطش بدهند به سگ‌کشی‌های شهرداری فلان شهر و بدوبیراه‌گفتن به کتاب کودک ایران و اینکه نویسندگان کودک هم از دم حیوان‌آزار تربیت شده‌اند. در اینکه حیوان‌آزاری کار بدی است، کمترکسی شک دارد. در اینکه کتاب کودک نباید مروج خشونت و حیوان‌آزاری هم باشد، شکی نیست، اما نوع نگاه در این موج و موج‌های شبیه آن به‌گونه‌ای است که اصل آزادی بیان زیر سؤال می‌رود. این نگاه، ادبیات و داستان و هنر را در وجه ایجابی به روابط‌عمومی محیط‌زیست و انجمن حمایت از حقوق حیوانات و احتمالا سازمان آب و دیگر انجمن‌ها و نهادهای خیریه تقلیل می‌دهد و در وجه سلبی به موجود دست‌وپابسته‌ای تبدیل می‌کند که از هیچ‌چیزی نمی‌تواند بگوید و بنویسد. اگر شخصیت فیلم پزشک باشد در اولین صحنه‌ای که خطایی از او سر بزند، سروکارت با جامعه پزشکی است. اگر شخصیت رمان از یک قومیت باشد و کنشی از او سر بزند که نمی‌پسندند، سروکارت با دادگاه و قاضی است. ریشه چنین نگرانی‌هایی در تلقی از هنر و ادبیات است و یکسان‌پنداشتن آن با رسانه‌هایی مانند تلویزیون. در کتاب همه احساسات خواننده درگیر نمی‌شود. مای پدرومادر به‌راحتی می‌توانیم هرجای کتاب با چنین پدیده‌هایی روبه‌رو شدیم، درباره‌اش حرف بزنیم. فیلم و سریال تلویزیون نیست که نتوان نگهش داشت و درباره‌اش حرف زد. اصلا تأثیر کتاب آنی نیست و یک کتاب به‌تنهایی چنین تأثیری ندارد که این‌قدر ما را نگران و سرآسیمه کند. می‌توانیم حین خواندن کتاب، آن را نقد کنیم و درباره‌اش حرف بزنیم. در کنار نوشته‌های منتقدانه و خوب، متأسفانه در بیشتر مطالبی که درباره این موضوع نوشته شده بود، به جای توصیه به نقد و ارزیابی و معرفی نمونه‌های عاری از حیوان‌آزاری و تبعیض و... جلوگیری از انتشار این نوع آثار بارها توصیه شده و برای سانسور این کتاب‌ها، انواع توجیهات روشنفکرانه و اخلاق‌گرایانه ردیف شده بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.