سرزمین همیشه پاک
نسیم آصفزاده
«غروب است/ با دستهای خالی در جیب پالتو/ برمیگردند از خیابانها/ ناامیدان/ غروب است در خیابانها/ سنگینی غم و اندوه شانههایشان را خمانده است،/ همراه با خیال و اندیشیدن به خود میگویند زندگی چیست؟ از چه رو میزییم؟/ برمیگردند/ ناامیدان/ غروب است در خیابانها/ روحشان را در کالسکهی یک کودک/ چشمها دوخته به افقهای غروبکردهی دوردست/ و قلبشان نیز در شهر زیباییها به جا مانده/ برمیگردند/ ناامیدان/ غروب است در خیابانها/ که عشق پاکشان/ چون چند قطره سپید لزج بود/ کنار وهمی دراز کشیده چون رودبار فروریخت، چکید.../ دستهایشان در جیب پالتو/ برمیگردند/ ناامیدان». این شعری است از فرهاد پیربال با عنوان «ناامیدان» که بهتازگی در مجموعهای با عنوان «عاشقانههای جنگ و صلح» با ترجمه مریوان حلبچهای توسط نشر نیماژ منتشر شده است. این دفتر که گزیدهای است از اشعار پیربال، شعرهایی کوتاه و بلند از پیربال را دربرگرفته و در آغاز کتاب نیز مقدمه یا مانیفستی با عنوان «فرهنگ تهی از نوگرایی» آمده که متفاوت از مقدمههای مرسوم آثاری اینچنین است. پیربال در این متن، با بهرهگیری از طنز به ارائه نظراتش در باب نوگرایی و هنر و
ادبیات پرداخته است.
در شعرهای پیربال، مثل شعر بسیاری دیگر از شاعران کرد همنسل او، وطن و حس غربت جایگاهی ویژه دارد: «ای باران سرزمینم/ در این غربت/ اگر مردم و نتوانستم/ بازگردم و دوباره با تو بگویم/ مرا ببخش/ ای نرگس کاکل زرد سرزمینم/ در این غربت/ اگر مردم و نتوانستم/ بازگردم و برای آخرینبار/ در برابرت خم شوم/ مرا ببخش.../ مرا ببخش ای پارچه خیس از اشک/ کشیدهشده بر جنازه میهن مقتول».
اگرچه غمها و شکستها و حسرتهای سرزمین پیربال در شعرهای او جا خوش کردهاند، اما شعر او در مرزهایی وسیعتر شکل میگیرد؛ در گسترهای که گاه به اندازه تمام جهان است و گاه هیچ جایی از این جهان نیست: «روی پل ریالتو ایستاده بودم/ گوش میدادم: آن سوتر کنار ساحل دریای زاتر/ چند کشتی/ صندوق اسلحه و فشنگ بار میزدند/ کنار جزیرهی بورانوش نیز/ چند کشتی بزرگ دیگر/ صندوق شیشههای رنگارنگ را/ تنها/ و سیر سیر، از ته دل/ میخواستم/ همراه یکی از آن کشتیها بروم/ و هرگز به هیچجا برنگردم.»
نوگرایی و تمایل به مدرنیسم و آزمودن فرمهای جدید در ادبیات، چیزی است که در آثار پیربال و برخی دیگر از شاعران و نویسندگان معاصر کرد دیده میشود. در متن ابتدایی همین کتاب، پیربال درباره سه ویژگی یک اثر نوگرا نوشته: «(باید) نگاهی بسیار ویژه و منحصربهفرد در یک اثر نوگرا وجود داشته باشد. نگاهی ویرانکننده، مخالف ذوق و سلیقههای رایج، متخاصم با پدیدهها و دیدگاههای کهنه.» جز این، «فرمی عجیب، اجرائی شگفتانگیز و تکنیکی حیرتآور داشته باشد» و نیز «یک اثر مدرن و نوگرا میبایست نامتعارف و استثنایی باشد و جریانهای ادبی و مکتبهای هنری منسوخ مربوط به نویسندگان و هنرمندان چهل سال به بالا را تهدید کند.» چنین است که پیربال در بسیاری از اشعارش، اثری متفاوت از آنچه تاکنون موجود بوده آفریده و بازیهای زبانی در برخی از شعرهای همین مجموعه «عاشقانههای جنگ و صلح» دیده میشود. او در بخش پایانی مقدمهاش، درباره ساختارشکنی و خطاب به مخاطبان جوانش نوشته: «اگر شما هم میخواهید هرکدام نگاهی ویژه و منحصربهفرد و صدای فردی خودتان را داشته باشید، رک و راست میگویم: از من تقلید نکنید بروید به گروهبان و معاونها و درجهدارها و
پادشاهان و بزرگان شعر امروز کردی بگویید: شما عریانید! به منزل دیگری بروید و نامزدی دیگر پیدا کنید و یا اصلا زنهایتان را طلاق بدهید! بروید هر کاری دوست دارید انجام بدهید و بگویید و بشنوید و بو کنید و لمس کنید: غیر از آن چیزهایی که اکنون انجام میدهید و میگویید و میشنوید و بو میکنید و لمس میکنید.» پیربال خود در شعرهایش کوشیده تا فضاهایی جدید خلق کند و راههای نرفته را بیازماید. شاعرانی مثل پیربال، هم ظرفیتهای موجود در شعر کردی را بهخوبی میشناسند و هم با شعر مدرن جهان آشنایی دارند. پیربال مشخصا با آثار شاعران و نویسندگان ایرانی نیز آشناست. نویسندگان و شاعرانی چون پیربال یا بختیار علی، برآنند تا در قالب فرمهای تازه ادبی به بازنمایی هویتی نو برای مردم کرد بپردازند. فرهاد پیربال در فرمهای مختلف ادبی به نوشتن پرداخته و در کارنامه او داستان، شعر و نمایشنامه و پژوهشهای ادبی و تاریخی دیده میشود. او به عنوان مترجم نیز به فعالیت پرداخته و آثاری از ادبیات مدرن غرب را ترجمه کرده است و آثاری که او ترجمه کرده نشان میدهد که تا چهحد با ادبیات مدرن غرب آشناست. سالها پیش منوچهر آتشی در یادداشتی که البته بعد
از مرگش منتشر شد، درباره شیرکو بیکس نوشته بود: « زبان! زبان برای شیرکو یعنی چه؟ بیتردید یعنی وطن. شیرکو کجای دیگر منزل و مأوا دارد؟ آپارتمانی در سوئد، مهمانخانهای در سلیمانیه یا ...در کلمهها. شیرکو بیتردید فقط در کلمهها وطن دارد. وطنی که چاکچاک شده و هر لختهاش رو به سمتی افتاده. چگونه میتوان بر آن گام نهاد یا لختی کنار بخاری یا کولر آرمید؟ صداهای مشکوک، حرکتهای مشکوک و حتی درزدنهای مشکوک نمیگذارند. باید با کولهپشتی شعرهایت - با کلمهها- همیشه در حرکت باشی. این کلمهها، نه نمادند نه سمبل و نه کنایه. عینیت محضند...» آنچه آتشی درباره شیرکو بیکس نوشته بود را بهنوعی میتوان به اشعار فرهاد پیربال هم تعمیم داد. بخشی از مقدمه یا مانیفست پیربال که در ابتدای «عاشقانههای جنگ و صلح» منتشر شده یادآور نوشته آتشی است. پیربال در اینجا، خود را تنها در برابر «کلمه» مسئول میداند، آنهم در جهانی که همهچیزش با جنگ و فساد و سلطه سرمایه درآمیخته: «در جامعه ما جنگ و فحشا و رسانهها و تریاک و چیزهای بیمعنی یک میلیونبار بیشتر از نوآوری و خلاقیت پول خرجشان میشود. من نیز به این فکر میکنم اگر وقت زیادی
میداشتم، میرفتم و در این زمینه کار میکردم و مثل فرعونهایی که با درآمد تجارت فاحشهها، هرمهای زیبا و بلند مصر را بنا نهادند، من نیز در شهر ویرانم زیباترین برجها و تندیسها و موزه و آرشیوها و شهربازیها را بسازم. چراکه به نظر میرسد در اروپا هم زیباترین و بهترین پیشرفتها و پیروزیهای بشر بر پایه دزدی و کارهای غیراخلاقی و جنگ و تجارت نامشروع بنیاد نهاده شدهاند. در طول تاریخ هم، مردان بسیار نامی در هر مرحله همینکار را انجام دادهاند. فرعونها، پادشاهان سلاطین، رئیسجمهورها، وزیران و... اما من از یک طرف وقت و حوصله انجام چنین کاری را ندارم. و از طرف دیگر خودم را فقط مسئول کلمه میدانم، تنها با کلمه میتوانم کاری انجام بدهم.»
«غروب است/ با دستهای خالی در جیب پالتو/ برمیگردند از خیابانها/ ناامیدان/ غروب است در خیابانها/ سنگینی غم و اندوه شانههایشان را خمانده است،/ همراه با خیال و اندیشیدن به خود میگویند زندگی چیست؟ از چه رو میزییم؟/ برمیگردند/ ناامیدان/ غروب است در خیابانها/ روحشان را در کالسکهی یک کودک/ چشمها دوخته به افقهای غروبکردهی دوردست/ و قلبشان نیز در شهر زیباییها به جا مانده/ برمیگردند/ ناامیدان/ غروب است در خیابانها/ که عشق پاکشان/ چون چند قطره سپید لزج بود/ کنار وهمی دراز کشیده چون رودبار فروریخت، چکید.../ دستهایشان در جیب پالتو/ برمیگردند/ ناامیدان». این شعری است از فرهاد پیربال با عنوان «ناامیدان» که بهتازگی در مجموعهای با عنوان «عاشقانههای جنگ و صلح» با ترجمه مریوان حلبچهای توسط نشر نیماژ منتشر شده است. این دفتر که گزیدهای است از اشعار پیربال، شعرهایی کوتاه و بلند از پیربال را دربرگرفته و در آغاز کتاب نیز مقدمه یا مانیفستی با عنوان «فرهنگ تهی از نوگرایی» آمده که متفاوت از مقدمههای مرسوم آثاری اینچنین است. پیربال در این متن، با بهرهگیری از طنز به ارائه نظراتش در باب نوگرایی و هنر و
ادبیات پرداخته است.
در شعرهای پیربال، مثل شعر بسیاری دیگر از شاعران کرد همنسل او، وطن و حس غربت جایگاهی ویژه دارد: «ای باران سرزمینم/ در این غربت/ اگر مردم و نتوانستم/ بازگردم و دوباره با تو بگویم/ مرا ببخش/ ای نرگس کاکل زرد سرزمینم/ در این غربت/ اگر مردم و نتوانستم/ بازگردم و برای آخرینبار/ در برابرت خم شوم/ مرا ببخش.../ مرا ببخش ای پارچه خیس از اشک/ کشیدهشده بر جنازه میهن مقتول».
اگرچه غمها و شکستها و حسرتهای سرزمین پیربال در شعرهای او جا خوش کردهاند، اما شعر او در مرزهایی وسیعتر شکل میگیرد؛ در گسترهای که گاه به اندازه تمام جهان است و گاه هیچ جایی از این جهان نیست: «روی پل ریالتو ایستاده بودم/ گوش میدادم: آن سوتر کنار ساحل دریای زاتر/ چند کشتی/ صندوق اسلحه و فشنگ بار میزدند/ کنار جزیرهی بورانوش نیز/ چند کشتی بزرگ دیگر/ صندوق شیشههای رنگارنگ را/ تنها/ و سیر سیر، از ته دل/ میخواستم/ همراه یکی از آن کشتیها بروم/ و هرگز به هیچجا برنگردم.»
نوگرایی و تمایل به مدرنیسم و آزمودن فرمهای جدید در ادبیات، چیزی است که در آثار پیربال و برخی دیگر از شاعران و نویسندگان معاصر کرد دیده میشود. در متن ابتدایی همین کتاب، پیربال درباره سه ویژگی یک اثر نوگرا نوشته: «(باید) نگاهی بسیار ویژه و منحصربهفرد در یک اثر نوگرا وجود داشته باشد. نگاهی ویرانکننده، مخالف ذوق و سلیقههای رایج، متخاصم با پدیدهها و دیدگاههای کهنه.» جز این، «فرمی عجیب، اجرائی شگفتانگیز و تکنیکی حیرتآور داشته باشد» و نیز «یک اثر مدرن و نوگرا میبایست نامتعارف و استثنایی باشد و جریانهای ادبی و مکتبهای هنری منسوخ مربوط به نویسندگان و هنرمندان چهل سال به بالا را تهدید کند.» چنین است که پیربال در بسیاری از اشعارش، اثری متفاوت از آنچه تاکنون موجود بوده آفریده و بازیهای زبانی در برخی از شعرهای همین مجموعه «عاشقانههای جنگ و صلح» دیده میشود. او در بخش پایانی مقدمهاش، درباره ساختارشکنی و خطاب به مخاطبان جوانش نوشته: «اگر شما هم میخواهید هرکدام نگاهی ویژه و منحصربهفرد و صدای فردی خودتان را داشته باشید، رک و راست میگویم: از من تقلید نکنید بروید به گروهبان و معاونها و درجهدارها و
پادشاهان و بزرگان شعر امروز کردی بگویید: شما عریانید! به منزل دیگری بروید و نامزدی دیگر پیدا کنید و یا اصلا زنهایتان را طلاق بدهید! بروید هر کاری دوست دارید انجام بدهید و بگویید و بشنوید و بو کنید و لمس کنید: غیر از آن چیزهایی که اکنون انجام میدهید و میگویید و میشنوید و بو میکنید و لمس میکنید.» پیربال خود در شعرهایش کوشیده تا فضاهایی جدید خلق کند و راههای نرفته را بیازماید. شاعرانی مثل پیربال، هم ظرفیتهای موجود در شعر کردی را بهخوبی میشناسند و هم با شعر مدرن جهان آشنایی دارند. پیربال مشخصا با آثار شاعران و نویسندگان ایرانی نیز آشناست. نویسندگان و شاعرانی چون پیربال یا بختیار علی، برآنند تا در قالب فرمهای تازه ادبی به بازنمایی هویتی نو برای مردم کرد بپردازند. فرهاد پیربال در فرمهای مختلف ادبی به نوشتن پرداخته و در کارنامه او داستان، شعر و نمایشنامه و پژوهشهای ادبی و تاریخی دیده میشود. او به عنوان مترجم نیز به فعالیت پرداخته و آثاری از ادبیات مدرن غرب را ترجمه کرده است و آثاری که او ترجمه کرده نشان میدهد که تا چهحد با ادبیات مدرن غرب آشناست. سالها پیش منوچهر آتشی در یادداشتی که البته بعد
از مرگش منتشر شد، درباره شیرکو بیکس نوشته بود: « زبان! زبان برای شیرکو یعنی چه؟ بیتردید یعنی وطن. شیرکو کجای دیگر منزل و مأوا دارد؟ آپارتمانی در سوئد، مهمانخانهای در سلیمانیه یا ...در کلمهها. شیرکو بیتردید فقط در کلمهها وطن دارد. وطنی که چاکچاک شده و هر لختهاش رو به سمتی افتاده. چگونه میتوان بر آن گام نهاد یا لختی کنار بخاری یا کولر آرمید؟ صداهای مشکوک، حرکتهای مشکوک و حتی درزدنهای مشکوک نمیگذارند. باید با کولهپشتی شعرهایت - با کلمهها- همیشه در حرکت باشی. این کلمهها، نه نمادند نه سمبل و نه کنایه. عینیت محضند...» آنچه آتشی درباره شیرکو بیکس نوشته بود را بهنوعی میتوان به اشعار فرهاد پیربال هم تعمیم داد. بخشی از مقدمه یا مانیفست پیربال که در ابتدای «عاشقانههای جنگ و صلح» منتشر شده یادآور نوشته آتشی است. پیربال در اینجا، خود را تنها در برابر «کلمه» مسئول میداند، آنهم در جهانی که همهچیزش با جنگ و فساد و سلطه سرمایه درآمیخته: «در جامعه ما جنگ و فحشا و رسانهها و تریاک و چیزهای بیمعنی یک میلیونبار بیشتر از نوآوری و خلاقیت پول خرجشان میشود. من نیز به این فکر میکنم اگر وقت زیادی
میداشتم، میرفتم و در این زمینه کار میکردم و مثل فرعونهایی که با درآمد تجارت فاحشهها، هرمهای زیبا و بلند مصر را بنا نهادند، من نیز در شهر ویرانم زیباترین برجها و تندیسها و موزه و آرشیوها و شهربازیها را بسازم. چراکه به نظر میرسد در اروپا هم زیباترین و بهترین پیشرفتها و پیروزیهای بشر بر پایه دزدی و کارهای غیراخلاقی و جنگ و تجارت نامشروع بنیاد نهاده شدهاند. در طول تاریخ هم، مردان بسیار نامی در هر مرحله همینکار را انجام دادهاند. فرعونها، پادشاهان سلاطین، رئیسجمهورها، وزیران و... اما من از یک طرف وقت و حوصله انجام چنین کاری را ندارم. و از طرف دیگر خودم را فقط مسئول کلمه میدانم، تنها با کلمه میتوانم کاری انجام بدهم.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.