|

دفتر شعرهای قاسم هاشمی‌نژاد در یک کتاب

قصه‌خوانِ همیشه

پارسا شهری

«به آموختن خوابی که با تنم قافیه پنهان دارد/ بیداریَم را کوتاه کنم/ بودنم را گوش تا گوش می‌شنوم/ چون انزوایی که به صافی نشیند/ بیداریَم را کوتاه کنم به خوابی که پروام نیست/ طلسمی لرزان پی جواب است زیر خاک/ چه خوش می‌آرایی بساط مرا/ ای ماکوی سر به راه/ از کی‌ست که گاه می‌کاهی/ از کی‌ست که گاه می‌افزایی/ خداحافظ سؤال‌های کوچک/ تو همان آینه تبنمایی/ گوشخز به دالان اندیشناک باد است/ باران دوشینه را چه بر سر آمد/ بیداریَم را کوتاه کنم/ مگر عشق برهاند ما را/ آخرین ستاره‌چینان از راه می‌رسند/ دریای همسفر فَره‌ش را به ما داد/ به آموختن خوابی که بیدار بایدم آموخت/ بیداریَم را کوتاه کنم». 1 چند روزی از غیاب قاسم هاشمی‌نژاد نگذشته بود که مجموعه سه دفتر شعر او در یک مجلد با عنوان «بازخرید دیاران گمشده» منتشر شد. نخستین مجموعه‌شعر هاشمی‌نژاد با عنوان «پریخوانی» در سال ۱۳۵۸ منتشر شد، بعد از آن در سال ۱۳۵۹ مجموعه‌شعر «تکچهره در دو قاب» درآمد و سرانجام «گواهی عاشق اگر بپذیرند» که در سال ۱۳۷۳ منتشر شد. کتاب اول: پریخوانی، شامل سه بخش است. بخش یک، بیست شعر را دربر دارد. بخش دو، دارای هفت شعر است و بخش سه، هجده شعر دارد. هاشمی‌نژاد از نخستین دفتر شعرش نشان داد بیش از آن‌که تمایلی به چینش یا بازی با کلمات داشته باشد، در فکرِ تصویرسازی است. خودش معتقد است: «خصیصه ادبیات فارسی، چیزی که کم‌وبیش فراموش شده، تصویرسازی است. ادبیات انشانویسی نیست، کلام فقط نیست. ادبیات ساختن تصاویری‌ست که انتقال‌دهنده اندیشه و عاطفه است به کمک کلام». این پدیده‌ای است که در نظر هاشمی‌نژاد از ذات زبان فارسی برمی‌آید. سرودن شعرهای دفتر «پریخوانی» به‌گفته شاعرش یکی، دوسال بیشتر طول نکشیده است «مثل ستاره دنباله‌دار. ستاره رفته، اما دنباله‌اش کشیده شد تا مدتی.» این دفتر با شعرهای کوتاه‌ و موجز آغاز می‌شود بعد به شعرهای بلند می‌رسد. «پریخوانی» از تجربه‌ای دردناک در زندگی شاعرش می‌آید. برای یکی از عموهای هاشمی‌نژاد در جاده در زمان کودکی شاعر تصادف مهلکی پیش می‌آید، اما او در لحظه آخر خودش را از اتوبوس پرت می‌کند بیرون و اتوبوس به ته دره می‌رود. «هم خود واقعه پرت‌شدن به بیرون، و متعاقب آن اتفاق مهلک و مخوفی که ته دره می‌افتد کنار رودخانه، باعث می‌شود صدمه شدیدی به روحش وارد شود. با روح زخم‌دیده آمد آمل. وقتی آمد کاملا غیرعادی بود و هراسان، وحشت‌زده. مادربزرگم، خیرالنساء حکیم، بی‌دست‌وپا بود برای نسبت به افراد خانواده و کسانی که دوستشان می‌داشت، نمی‌توانست معالجه‌شان بکند. آن‌ موقع فضای حاکم بر باور جامعه این بود که این‌جور بیماران را جن‌زده یا گرفتار روحی می‌دانستند که به دست غیر و غریبه تسخیر شده است». و گویا کار به آینه‌بین و رمال می‌کشد و بعد از معالجات مرسوم هم نوبت به روان‌پزشکان می‌رسد و شوک الکتریکی. «بالاخره با عملیاتی که روی او صورت دادند یک شخص بی‌خاصیتی به ما تحویل داده شد - یک آدم نباتی. پریخوانی، درواقع یک‌جور توصیف شرایط عاطفی شاعر است در قبال آنچه رخ داده در زندگی این شاعر بدبخت». بعد از پریخوانی، هاشمی‌نژاد هنوز شعر می‌نوشت. آن‌طور که خودش می‌گوید، گرایش او به شعر گرایش طبیعی بود. «به دلیل اینکه تأثیر زبان در من شدید بود، تأثیر شعر در من زیاد بود.» هاشمی‌نژاد شعرهایی را که بعد از پریخوانی نوشته بود، می‌برد پیش بیژن الهی تا بخواند. «با هم نشستیم نگاه کردیم. شعرها را در دو فصل دسته‌بندی کردیم. یک دور شعرها را با هم مرور کردیم و برخی پیشنهادهای آقای الهی را که با سلیقه من منطبق بود به جان و دل پذیرفتم. عنوان تك‌چهره در دو قاب هم پیشنهاد ایشان است. ردپایی گذاشتند روی کتاب.» شعرهای «تکچهره در دو قاب» به‌نوعی تجربه فردی است که از خودش فرار کرده تا خود را بازیابد اما وارد مدنیت شهر می‌شود. خود شاعر تفاوت دو دفتر شعرش، پریخوانی و تکچهره در دو قاب را در همین تجربه می‌داند. ازاین‌رو تکچهره در دو قاب را «بازیافت چیزهای از دست‌رفته یا به حسرت‌گذشته» می‌داند. «شور عاشقانه دیگر رسوب کرده، ته‌نشین شده و آرام گرفته». بنابراین شاید شعرهای این دفتر آن شور پریخوانی را ندارند، آرام‌ترند. کتابِ دوم: تکچهره در دو قاب، دو بخش دارد، بخش یک با بیست‌و‌یک شعر و بخش دو هفده شعر. شعرهای این دفتر در هر دو بخش، شعرهایی کوتاه‌اند در یک تا دو صفحه. «مُفاجا» یکی از این شعرهاست که حال‌وهوای این مجموعه را به‌طور مختصر در خود دارد: «که/ شب برآمده بر دست/ یا/ زود/ می‌نشیند/ زنگار». کتاب سوم: گواهی عاشق اگر بپذیرند، در سال 1373 نوشته شد در سه بخش. تجربه‌ای متفاوت با دو دفتر شعر پیشین او. درواقع این دفتر بازسازی تاریخِ فرهنگ ما است در زبان شعر. داستان‌هایی از تاریخِ ما، از وقایع، مکان‌ها و آدم‌های برجسته و گاه فراموش‌شده. خودِ شاعر نیز معتقد است بنا داشته «تاریخ فرهنگ در شعر» بنویسد. هاشمی‌نژاد در این دفتر شعر در قامتِ منتقد/شاعر ظاهر می‌شود و ایده‌ای را مطرح می‌کند با عنوان «فکر شاعرانه». او معتقد است «شعر با فکر شاعرانه شکل می‌گیرد... فکر شاعرانه به درک معرفتی و فرهنگی نیاز دارد.» ابتدای این دفتر، شعری هست با عنوان «درآمد» که سبک و سیاق «گواهی عاشق اگر بپذیرند» را نشان می‌دهد: «پیِ نشستنی به انتخاب بخت/ پائیده سایه‌ها به رهگذار و در هوای ما/ -که بسته‌ایم به مرگ چنان که بسته‌ایم به سایه‌هایمان- / بال میگشاید این بازِ شوخ./ میان دو پرواز جا میکند اکنون به شانه‌ام،/ آری، خلافِ نوشته، قصه آغاز و پایان ندارد؛/ برین خاکدان هر چه بینی کهنه‌ست:/ گیرم که در غلاف تازه شعله زند آتشِ طور،/ یا که ناخواسته بر خاک پا نها آدم،/ دلواپسِ هنوز آن خیالِ سبز؛ گیرم که بی‌اعتنا به قصه‌اش/ قصه اما همیشه در کار است: به مهر، یا به کینه، یا به رشک./ گاه صدامان می‌زند در باد، گاه به نامِ سرنوشت/ تقه‌ای بر در، به هشدارمان./ چشم‌بسته اما راه میبرد ما را عشق،/ و برین بازی نگران از کمینگاه/ قصه‌خوانِ همیشه - ماه».
1. شعرِ «غزل خداحافظی» از دفتر پریخوانی

«به آموختن خوابی که با تنم قافیه پنهان دارد/ بیداریَم را کوتاه کنم/ بودنم را گوش تا گوش می‌شنوم/ چون انزوایی که به صافی نشیند/ بیداریَم را کوتاه کنم به خوابی که پروام نیست/ طلسمی لرزان پی جواب است زیر خاک/ چه خوش می‌آرایی بساط مرا/ ای ماکوی سر به راه/ از کی‌ست که گاه می‌کاهی/ از کی‌ست که گاه می‌افزایی/ خداحافظ سؤال‌های کوچک/ تو همان آینه تبنمایی/ گوشخز به دالان اندیشناک باد است/ باران دوشینه را چه بر سر آمد/ بیداریَم را کوتاه کنم/ مگر عشق برهاند ما را/ آخرین ستاره‌چینان از راه می‌رسند/ دریای همسفر فَره‌ش را به ما داد/ به آموختن خوابی که بیدار بایدم آموخت/ بیداریَم را کوتاه کنم». 1 چند روزی از غیاب قاسم هاشمی‌نژاد نگذشته بود که مجموعه سه دفتر شعر او در یک مجلد با عنوان «بازخرید دیاران گمشده» منتشر شد. نخستین مجموعه‌شعر هاشمی‌نژاد با عنوان «پریخوانی» در سال ۱۳۵۸ منتشر شد، بعد از آن در سال ۱۳۵۹ مجموعه‌شعر «تکچهره در دو قاب» درآمد و سرانجام «گواهی عاشق اگر بپذیرند» که در سال ۱۳۷۳ منتشر شد. کتاب اول: پریخوانی، شامل سه بخش است. بخش یک، بیست شعر را دربر دارد. بخش دو، دارای هفت شعر است و بخش سه، هجده شعر دارد. هاشمی‌نژاد از نخستین دفتر شعرش نشان داد بیش از آن‌که تمایلی به چینش یا بازی با کلمات داشته باشد، در فکرِ تصویرسازی است. خودش معتقد است: «خصیصه ادبیات فارسی، چیزی که کم‌وبیش فراموش شده، تصویرسازی است. ادبیات انشانویسی نیست، کلام فقط نیست. ادبیات ساختن تصاویری‌ست که انتقال‌دهنده اندیشه و عاطفه است به کمک کلام». این پدیده‌ای است که در نظر هاشمی‌نژاد از ذات زبان فارسی برمی‌آید. سرودن شعرهای دفتر «پریخوانی» به‌گفته شاعرش یکی، دوسال بیشتر طول نکشیده است «مثل ستاره دنباله‌دار. ستاره رفته، اما دنباله‌اش کشیده شد تا مدتی.» این دفتر با شعرهای کوتاه‌ و موجز آغاز می‌شود بعد به شعرهای بلند می‌رسد. «پریخوانی» از تجربه‌ای دردناک در زندگی شاعرش می‌آید. برای یکی از عموهای هاشمی‌نژاد در جاده در زمان کودکی شاعر تصادف مهلکی پیش می‌آید، اما او در لحظه آخر خودش را از اتوبوس پرت می‌کند بیرون و اتوبوس به ته دره می‌رود. «هم خود واقعه پرت‌شدن به بیرون، و متعاقب آن اتفاق مهلک و مخوفی که ته دره می‌افتد کنار رودخانه، باعث می‌شود صدمه شدیدی به روحش وارد شود. با روح زخم‌دیده آمد آمل. وقتی آمد کاملا غیرعادی بود و هراسان، وحشت‌زده. مادربزرگم، خیرالنساء حکیم، بی‌دست‌وپا بود برای نسبت به افراد خانواده و کسانی که دوستشان می‌داشت، نمی‌توانست معالجه‌شان بکند. آن‌ موقع فضای حاکم بر باور جامعه این بود که این‌جور بیماران را جن‌زده یا گرفتار روحی می‌دانستند که به دست غیر و غریبه تسخیر شده است». و گویا کار به آینه‌بین و رمال می‌کشد و بعد از معالجات مرسوم هم نوبت به روان‌پزشکان می‌رسد و شوک الکتریکی. «بالاخره با عملیاتی که روی او صورت دادند یک شخص بی‌خاصیتی به ما تحویل داده شد - یک آدم نباتی. پریخوانی، درواقع یک‌جور توصیف شرایط عاطفی شاعر است در قبال آنچه رخ داده در زندگی این شاعر بدبخت». بعد از پریخوانی، هاشمی‌نژاد هنوز شعر می‌نوشت. آن‌طور که خودش می‌گوید، گرایش او به شعر گرایش طبیعی بود. «به دلیل اینکه تأثیر زبان در من شدید بود، تأثیر شعر در من زیاد بود.» هاشمی‌نژاد شعرهایی را که بعد از پریخوانی نوشته بود، می‌برد پیش بیژن الهی تا بخواند. «با هم نشستیم نگاه کردیم. شعرها را در دو فصل دسته‌بندی کردیم. یک دور شعرها را با هم مرور کردیم و برخی پیشنهادهای آقای الهی را که با سلیقه من منطبق بود به جان و دل پذیرفتم. عنوان تك‌چهره در دو قاب هم پیشنهاد ایشان است. ردپایی گذاشتند روی کتاب.» شعرهای «تکچهره در دو قاب» به‌نوعی تجربه فردی است که از خودش فرار کرده تا خود را بازیابد اما وارد مدنیت شهر می‌شود. خود شاعر تفاوت دو دفتر شعرش، پریخوانی و تکچهره در دو قاب را در همین تجربه می‌داند. ازاین‌رو تکچهره در دو قاب را «بازیافت چیزهای از دست‌رفته یا به حسرت‌گذشته» می‌داند. «شور عاشقانه دیگر رسوب کرده، ته‌نشین شده و آرام گرفته». بنابراین شاید شعرهای این دفتر آن شور پریخوانی را ندارند، آرام‌ترند. کتابِ دوم: تکچهره در دو قاب، دو بخش دارد، بخش یک با بیست‌و‌یک شعر و بخش دو هفده شعر. شعرهای این دفتر در هر دو بخش، شعرهایی کوتاه‌اند در یک تا دو صفحه. «مُفاجا» یکی از این شعرهاست که حال‌وهوای این مجموعه را به‌طور مختصر در خود دارد: «که/ شب برآمده بر دست/ یا/ زود/ می‌نشیند/ زنگار». کتاب سوم: گواهی عاشق اگر بپذیرند، در سال 1373 نوشته شد در سه بخش. تجربه‌ای متفاوت با دو دفتر شعر پیشین او. درواقع این دفتر بازسازی تاریخِ فرهنگ ما است در زبان شعر. داستان‌هایی از تاریخِ ما، از وقایع، مکان‌ها و آدم‌های برجسته و گاه فراموش‌شده. خودِ شاعر نیز معتقد است بنا داشته «تاریخ فرهنگ در شعر» بنویسد. هاشمی‌نژاد در این دفتر شعر در قامتِ منتقد/شاعر ظاهر می‌شود و ایده‌ای را مطرح می‌کند با عنوان «فکر شاعرانه». او معتقد است «شعر با فکر شاعرانه شکل می‌گیرد... فکر شاعرانه به درک معرفتی و فرهنگی نیاز دارد.» ابتدای این دفتر، شعری هست با عنوان «درآمد» که سبک و سیاق «گواهی عاشق اگر بپذیرند» را نشان می‌دهد: «پیِ نشستنی به انتخاب بخت/ پائیده سایه‌ها به رهگذار و در هوای ما/ -که بسته‌ایم به مرگ چنان که بسته‌ایم به سایه‌هایمان- / بال میگشاید این بازِ شوخ./ میان دو پرواز جا میکند اکنون به شانه‌ام،/ آری، خلافِ نوشته، قصه آغاز و پایان ندارد؛/ برین خاکدان هر چه بینی کهنه‌ست:/ گیرم که در غلاف تازه شعله زند آتشِ طور،/ یا که ناخواسته بر خاک پا نها آدم،/ دلواپسِ هنوز آن خیالِ سبز؛ گیرم که بی‌اعتنا به قصه‌اش/ قصه اما همیشه در کار است: به مهر، یا به کینه، یا به رشک./ گاه صدامان می‌زند در باد، گاه به نامِ سرنوشت/ تقه‌ای بر در، به هشدارمان./ چشم‌بسته اما راه میبرد ما را عشق،/ و برین بازی نگران از کمینگاه/ قصه‌خوانِ همیشه - ماه».
1. شعرِ «غزل خداحافظی» از دفتر پریخوانی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.