سلوک رهروان آگاه امام منتظَر
محمدجواد لسانی . مدرس دانشگاه
فکر رهایی انسانها چه زیباست! فکر اینکه بشر بتواند سرآمدن حکومتهای جور و ستم را در سراسر گیتی شاهد شود. این تصور قشنگ از دیرباز دغدغه مکتبها و گرایشهای گوناگون در شرق و غرب عالم بوده؛ از تمدن و باورهای مردم نواحی بینالنهرین و فلسطین تا اینسو در هندوستان قدیم. جالبتر از آن اینکه دعاها و نویدها برای آمدن کسی است که در آخرالزمان پرچمدار بزرگ این حرکت عدالتخواهانه میشود. نحلههای تاریخی هرکدام به اسم یک ناجی بزرگ اشاره کردهاند؛ اما گذشته از نامهای مختلف که در کتب باستان از آنها یاد شده، ختمشدن به یک هدف مشترک است که همه آن مذاهب را در یک مسیر روشن و رهاییبخش جای داده است. به عبارت دقیقتر فریادی واحد از همه این صداها در تاریخ شنیده میشود و آن این است که جهان پس از آنکه رو به ستم و فساد رفت، منجیای خواهد آمد تا جهان تشنه نور را از وضعیت تاریک خود برهاند و گیتی را از بدیها و نابرابریها به سوی سعادت و عدالت رهنمون شود؛ بیتردید این ندای حقطلبانه در طول تاریخ بارها فریاد شده و در اوراق ملتها و مذهبها نوشته و ثبت شده است. در دین مبین اسلام، مژده پایان رنجها و استضعاف ملتها در آیات امیدبخش
الهی آمده و بهروشنی و جامعیت در نص صریح کتاب مسلمین، قرآن کریم و روایات و اخبار متواتر رهبران دینی طرح شده است. در این نوشتار سعی میشود با تأکید بر سه نکته کلیدی، به منتظران حقیقی آن منجی غایب بپردازیم و تکلیف آنها را در زمان غیبت مولایشان بررسی کنیم؛ نکته نخست تقریبا همان بود که در مقدمه مطلب بیان شد یعنی آنکه منجی عالم را تنها متعلق به خود، یعنی در محدوده تشیع و حتی اسلام، ندانیم. او دادگستر تمام اقطار جهان و به فکر آزادی تمام ملتهای جهان است؛ پس نباید این حرکت بزرگ را محلی و بومی قلمداد کنیم و ناجی را تنها متعلق به خویش بدانیم؛ شاید نامش در آیینهای زمینی و آسمانی متعدد باشد اما چهره و اراده برحق او برای ساکنان سراسر زمین آشنا و محبوب است. نکته دوم آنکه اگر ما در انتظار آن ظهور بزرگ به سر میبریم نباید فراموش کنیم که همه بودنها و شدنها در عالم هستی تنها به اذن باکفایت حضرت حقتعالی به تحقق میرسد و هیچگاه نباید از این حقیقت عظیم، غفلت کنیم. چون بنا به فرمان کتاب آسمانی که بیهیچ کموکاستی در دستان ماست، وظیفه اولین و آخرین ما بندگی خالصانه حضرت ربالعالمین است و بس؛ تمامی نیات و اعمال ما باید
توحیدی ترسیم شود؛ به معنای دقیق کلمه، فقط برای تحقق امر خدا باشد و بهخصوص در مسیر یاوری منجی عالم بشری، این مهم، میبایست اصل و جوهره حرکت ما قلمداد شود؛ بهطور مثال در آموختههای ما از آموزگار مذهب جعفری، امام صادق، درود خدا بر او باد، آمده که اگر کسی گناهی مرتکب شد خداوند هفت ساعت از شبانهروز به او مهلت دهد پس اگر از خدا (دستکم) سه بار آمرزش بطلبد و در پیشگاه پروردگارش بگوید استغفرالله الذی لا اله الا هو الحی القیوم چیزی بر او نوشته نشود؛ ۱- یعنی نباید بگذارد که زمان زیادی از لحظه ارتکاب گناه بگذرد و اولین سفارشی که به این بنده خاطی شده آن است که با خلوص نیت ذکر وحدانی بر زبان جاری کند تا آن معصیت در کارنامه او ثبت نشود؛ زیرا نظر به اینکه بنده گناهکار به سوی خالقش بازمیگردد لطف پروردگار به خواست ربوبی شامل او میشود و از این عمل در کتاب اعمالش اغماض میشود. غرض از بیان این حدیث جعفری، برای نزدیکی ذهنمان به این حقیقت است که وقتی برای خطای بندگان اینهمه سفارش به یادآوری ذکر نام خدا شده پس دیگر خودتان حساب کنید در زمانی که بخواهیم حرکتی و جنبشی دور از گناه و معصیت انجام دهیم چقدر سفارش به توحید الهی
باید شده باشد! چه آنکه مواجهه ما بندگان با خالق هستی در همه حال میبایست پیوسته باشد و اساس قدرت عالم را از او بدانیم و در همین راستاست که یک انسان دیندار، خداوند را در همه امور توانای مطلق میشناسد؛ جالب توجه اینکه در توصیههای نبوی و امامان ما وارد شده که در ماه شعبان
70 مرتبه به ذکر استغفار در هر روز از این ماه اهتمامشود...
گویا فلسفهای توحیدی در این سفارش نهفته است؛ ماهی که یادآور میلاد باسعادت منجی عالم بشری است، راهبری که درپی بازگرداندن قدرت حاکمه به ستمدیدگان و ضعیفان عالم است. قطعا انسانی که میخواهد ولیّ زمان خویش را پیروی کند لازم است تمام افکارش مخلصانه و توحیدی باشد تا کار او مورد رضایت ولیّ زمان قرار گیرد. مسلما آن حضرت از یارانی استقبال خواهد کرد که خداوند را بالاترین قدرت گیتی قلمداد کنند و منجی عالم را در حقیقت بهجای پادشاهی دنیا، فرمانبر محض خداوند در این حرکت مبارک محسوب کنند. در سخنی که به حضرت حجت علیهالسلام منتسب است فرمودهاند ما در رعایت حال شما کوتاهی نمیکنیم و یاد شما را از خاطر نبردهایم که اگر جز این بود گرفتاریها به شما روی میآورد و دشمنان، شمارا ریشهکن میکردند، پس تقوای الهی پیشه خود کنید و ما را پشتیبان باشید.۲- که این نتیجهگیری حضرت، با آوردن واژه «پس» تداعیگر این حقیقت است که رعایت حال پیروان منوط به یادآوری حق متعال است، این نکته توحیدی میتواند چراغ راه ما در کشف معیارهای آن امام همام تلقی شود. نکته سوم و پایانی که بهنوعی با دو نکته قبلی در ریشه مطلب پیوند دارد اشارهای است به یک خصلت نامناسب که در میان هواداران سرسپرده و ناآگاه به شکل خزندهای سرایت میکند و پیشوایان دینی ما درباره آن اعلام خطر کردهاند؛ ابتدا از نهجالبلاغه مولا علی علیهالسلام شروع میکنیم که در فرازی از آن فرمودند؛ دو کس بهخاطر من نابود میشوند؛ یکی آن کسی که مرا بیش از آنچه هستم ستایش کرد و در حق من زیاده رفت و غلو نمود و دوم آن کس که با من دشمنی کرد و کینهتوز شد. ۳- در این گفتار، روی بحث ما به آن دسته است که در حق امام با مدح زیاده از حد، جفا کردند، این گرایش افراطی متأسفانه پس از سپریشدن دوران امامت مولا علی علیهالسلام ادامه یافت تا جایی که امامان بعدی نیز از این زیادهروی ابراز نارضایتی کردند تا آنکه میرسیم به زمان غیبت صغرای حضرت ولیعصر که درود حقتعالی بر او باد. در کتاب معتبر «الاحتجاج» شیخ طبرسی، ایشان به دو دسته از مسلمانان که در برابر هم ایستادند، اشاره کرده است؛ گروهی که به اهل تفویض و غُلات شیعه مشهور شدند. معتقد بودند تمام امر عالم را خداوند به امام واگذار کرده و به قدرت مطلق ایشان عقیده داشتند، در توقیعات شریفی که به امام منتظر منتسب است، نایب آن حضرت، جناب محمدبنعثمان، از امامش درباره درستی اعتقاد این گروه کسب تکلیف میکند. جای تأسف است که این توقیع حضرت کمتر در محافل و مجالس مطرح شده، ایشان همچون جد بزرگوارشان حضرت علی علیهالسلام، درباره انحرافات ذهنی این افراد غالی و ستایشگران افراطی اعلام خطر کردهاند.-۴ در توقیع دیگری در پاسخ به دوستی به نام محمدبنعلی بن هلال کرخی، تعبیرات تند «جهلاء الشیعه و حمقائهم» (پیروان نادان) را به کار بردهاند و فرمودهاند که وزن و ارزش دیانت اینان از وزن بال یک پشه کمتر است! و در پایان نامه این دسته را لعن کردهاند. -۵ این موضعگیری توحیدی تنها به امام اول و آخر ما ختم نمیشود، بلکه درباره پیشوایان دیگر ما همچون امام حسین و امام رضا علیهمالسلام نیز صدق میکند که گاهی در جامعه امروزی ما حرکاتی غلوآمیز در ستودن آن حضرات مشاهده میشود. با الگوبرداری از خود پیشوایان دینی، نگاه درست باید این باشد که در جاده اعتدال گام برداریم و حدود آن بزرگان را در مجالس مدح رعایت کنیم تا خدایناکرده در کسوت ستایش غلوآمیزشان مورد لعن امامان بزرگ تشیع قرار نگیریم و سرانجام آنکه امید به این داشته باشیم که از رهروان آگاه آن امام منتظَر به شمار آییم.
فکر رهایی انسانها چه زیباست! فکر اینکه بشر بتواند سرآمدن حکومتهای جور و ستم را در سراسر گیتی شاهد شود. این تصور قشنگ از دیرباز دغدغه مکتبها و گرایشهای گوناگون در شرق و غرب عالم بوده؛ از تمدن و باورهای مردم نواحی بینالنهرین و فلسطین تا اینسو در هندوستان قدیم. جالبتر از آن اینکه دعاها و نویدها برای آمدن کسی است که در آخرالزمان پرچمدار بزرگ این حرکت عدالتخواهانه میشود. نحلههای تاریخی هرکدام به اسم یک ناجی بزرگ اشاره کردهاند؛ اما گذشته از نامهای مختلف که در کتب باستان از آنها یاد شده، ختمشدن به یک هدف مشترک است که همه آن مذاهب را در یک مسیر روشن و رهاییبخش جای داده است. به عبارت دقیقتر فریادی واحد از همه این صداها در تاریخ شنیده میشود و آن این است که جهان پس از آنکه رو به ستم و فساد رفت، منجیای خواهد آمد تا جهان تشنه نور را از وضعیت تاریک خود برهاند و گیتی را از بدیها و نابرابریها به سوی سعادت و عدالت رهنمون شود؛ بیتردید این ندای حقطلبانه در طول تاریخ بارها فریاد شده و در اوراق ملتها و مذهبها نوشته و ثبت شده است. در دین مبین اسلام، مژده پایان رنجها و استضعاف ملتها در آیات امیدبخش
الهی آمده و بهروشنی و جامعیت در نص صریح کتاب مسلمین، قرآن کریم و روایات و اخبار متواتر رهبران دینی طرح شده است. در این نوشتار سعی میشود با تأکید بر سه نکته کلیدی، به منتظران حقیقی آن منجی غایب بپردازیم و تکلیف آنها را در زمان غیبت مولایشان بررسی کنیم؛ نکته نخست تقریبا همان بود که در مقدمه مطلب بیان شد یعنی آنکه منجی عالم را تنها متعلق به خود، یعنی در محدوده تشیع و حتی اسلام، ندانیم. او دادگستر تمام اقطار جهان و به فکر آزادی تمام ملتهای جهان است؛ پس نباید این حرکت بزرگ را محلی و بومی قلمداد کنیم و ناجی را تنها متعلق به خویش بدانیم؛ شاید نامش در آیینهای زمینی و آسمانی متعدد باشد اما چهره و اراده برحق او برای ساکنان سراسر زمین آشنا و محبوب است. نکته دوم آنکه اگر ما در انتظار آن ظهور بزرگ به سر میبریم نباید فراموش کنیم که همه بودنها و شدنها در عالم هستی تنها به اذن باکفایت حضرت حقتعالی به تحقق میرسد و هیچگاه نباید از این حقیقت عظیم، غفلت کنیم. چون بنا به فرمان کتاب آسمانی که بیهیچ کموکاستی در دستان ماست، وظیفه اولین و آخرین ما بندگی خالصانه حضرت ربالعالمین است و بس؛ تمامی نیات و اعمال ما باید
توحیدی ترسیم شود؛ به معنای دقیق کلمه، فقط برای تحقق امر خدا باشد و بهخصوص در مسیر یاوری منجی عالم بشری، این مهم، میبایست اصل و جوهره حرکت ما قلمداد شود؛ بهطور مثال در آموختههای ما از آموزگار مذهب جعفری، امام صادق، درود خدا بر او باد، آمده که اگر کسی گناهی مرتکب شد خداوند هفت ساعت از شبانهروز به او مهلت دهد پس اگر از خدا (دستکم) سه بار آمرزش بطلبد و در پیشگاه پروردگارش بگوید استغفرالله الذی لا اله الا هو الحی القیوم چیزی بر او نوشته نشود؛ ۱- یعنی نباید بگذارد که زمان زیادی از لحظه ارتکاب گناه بگذرد و اولین سفارشی که به این بنده خاطی شده آن است که با خلوص نیت ذکر وحدانی بر زبان جاری کند تا آن معصیت در کارنامه او ثبت نشود؛ زیرا نظر به اینکه بنده گناهکار به سوی خالقش بازمیگردد لطف پروردگار به خواست ربوبی شامل او میشود و از این عمل در کتاب اعمالش اغماض میشود. غرض از بیان این حدیث جعفری، برای نزدیکی ذهنمان به این حقیقت است که وقتی برای خطای بندگان اینهمه سفارش به یادآوری ذکر نام خدا شده پس دیگر خودتان حساب کنید در زمانی که بخواهیم حرکتی و جنبشی دور از گناه و معصیت انجام دهیم چقدر سفارش به توحید الهی
باید شده باشد! چه آنکه مواجهه ما بندگان با خالق هستی در همه حال میبایست پیوسته باشد و اساس قدرت عالم را از او بدانیم و در همین راستاست که یک انسان دیندار، خداوند را در همه امور توانای مطلق میشناسد؛ جالب توجه اینکه در توصیههای نبوی و امامان ما وارد شده که در ماه شعبان
70 مرتبه به ذکر استغفار در هر روز از این ماه اهتمامشود...
گویا فلسفهای توحیدی در این سفارش نهفته است؛ ماهی که یادآور میلاد باسعادت منجی عالم بشری است، راهبری که درپی بازگرداندن قدرت حاکمه به ستمدیدگان و ضعیفان عالم است. قطعا انسانی که میخواهد ولیّ زمان خویش را پیروی کند لازم است تمام افکارش مخلصانه و توحیدی باشد تا کار او مورد رضایت ولیّ زمان قرار گیرد. مسلما آن حضرت از یارانی استقبال خواهد کرد که خداوند را بالاترین قدرت گیتی قلمداد کنند و منجی عالم را در حقیقت بهجای پادشاهی دنیا، فرمانبر محض خداوند در این حرکت مبارک محسوب کنند. در سخنی که به حضرت حجت علیهالسلام منتسب است فرمودهاند ما در رعایت حال شما کوتاهی نمیکنیم و یاد شما را از خاطر نبردهایم که اگر جز این بود گرفتاریها به شما روی میآورد و دشمنان، شمارا ریشهکن میکردند، پس تقوای الهی پیشه خود کنید و ما را پشتیبان باشید.۲- که این نتیجهگیری حضرت، با آوردن واژه «پس» تداعیگر این حقیقت است که رعایت حال پیروان منوط به یادآوری حق متعال است، این نکته توحیدی میتواند چراغ راه ما در کشف معیارهای آن امام همام تلقی شود. نکته سوم و پایانی که بهنوعی با دو نکته قبلی در ریشه مطلب پیوند دارد اشارهای است به یک خصلت نامناسب که در میان هواداران سرسپرده و ناآگاه به شکل خزندهای سرایت میکند و پیشوایان دینی ما درباره آن اعلام خطر کردهاند؛ ابتدا از نهجالبلاغه مولا علی علیهالسلام شروع میکنیم که در فرازی از آن فرمودند؛ دو کس بهخاطر من نابود میشوند؛ یکی آن کسی که مرا بیش از آنچه هستم ستایش کرد و در حق من زیاده رفت و غلو نمود و دوم آن کس که با من دشمنی کرد و کینهتوز شد. ۳- در این گفتار، روی بحث ما به آن دسته است که در حق امام با مدح زیاده از حد، جفا کردند، این گرایش افراطی متأسفانه پس از سپریشدن دوران امامت مولا علی علیهالسلام ادامه یافت تا جایی که امامان بعدی نیز از این زیادهروی ابراز نارضایتی کردند تا آنکه میرسیم به زمان غیبت صغرای حضرت ولیعصر که درود حقتعالی بر او باد. در کتاب معتبر «الاحتجاج» شیخ طبرسی، ایشان به دو دسته از مسلمانان که در برابر هم ایستادند، اشاره کرده است؛ گروهی که به اهل تفویض و غُلات شیعه مشهور شدند. معتقد بودند تمام امر عالم را خداوند به امام واگذار کرده و به قدرت مطلق ایشان عقیده داشتند، در توقیعات شریفی که به امام منتظر منتسب است، نایب آن حضرت، جناب محمدبنعثمان، از امامش درباره درستی اعتقاد این گروه کسب تکلیف میکند. جای تأسف است که این توقیع حضرت کمتر در محافل و مجالس مطرح شده، ایشان همچون جد بزرگوارشان حضرت علی علیهالسلام، درباره انحرافات ذهنی این افراد غالی و ستایشگران افراطی اعلام خطر کردهاند.-۴ در توقیع دیگری در پاسخ به دوستی به نام محمدبنعلی بن هلال کرخی، تعبیرات تند «جهلاء الشیعه و حمقائهم» (پیروان نادان) را به کار بردهاند و فرمودهاند که وزن و ارزش دیانت اینان از وزن بال یک پشه کمتر است! و در پایان نامه این دسته را لعن کردهاند. -۵ این موضعگیری توحیدی تنها به امام اول و آخر ما ختم نمیشود، بلکه درباره پیشوایان دیگر ما همچون امام حسین و امام رضا علیهمالسلام نیز صدق میکند که گاهی در جامعه امروزی ما حرکاتی غلوآمیز در ستودن آن حضرات مشاهده میشود. با الگوبرداری از خود پیشوایان دینی، نگاه درست باید این باشد که در جاده اعتدال گام برداریم و حدود آن بزرگان را در مجالس مدح رعایت کنیم تا خدایناکرده در کسوت ستایش غلوآمیزشان مورد لعن امامان بزرگ تشیع قرار نگیریم و سرانجام آنکه امید به این داشته باشیم که از رهروان آگاه آن امام منتظَر به شمار آییم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.