|

گفت‌وگو با خواهر شهید «محمد جهان‌آرا» به مناسبت روز آزادسازی خرمشهر

مطمئنم آقامحمد به قول‌هایش عمل می‌کرد

مهسا علی‌بیگی: «فاطمه جهان‌آرا»، را بیشتر به‌خاطر برادرش، شهید محمد جهان‌آرا، می‌شناسند. اما او خود با گذشت سال‌ها از جنگ هنوز دل در گرو زادگاه آزادشده‌اش دارد و مدیر مؤسسه «بهار خرمشهر» است که در زمینه توانمندسازی زنان خرمشهری فعالیت می‌کند. به مناسبت سوم خرداد خاطرات او را از سقوط و آزادسازی خرمشهر مرور کردیم؛ مروری که در میانه‌های آن بغض گلوی جهان‌آرا را می‌گیرد، آنجا که می‌گوید: «خرمشهر آزاد شد ولی بدون محمد...».

‌از خرمشهر در روز اشغالش برایمان بگویید.
اجازه دهید از آغاز جنگ شروع کنم. 31 شهریور 1359 من هم مثل همه دانش‌آموزان منتظر بازگشایی مدارس بودم که حدود ساعت پنج عصر، متوجه صداهای وحشتناکی شدیم. البته تجربه جنگ خلق عرب را داشتیم. خلق عرب معمولا دست به بمب‌گذاری می‌زدند و صدای بمب‌گذاری برایمان آشنا بود و می‌دانستیم این صدای بمب نیست. پدرم پس از شنیدن این صداها با محمد تماس گرفت تا از جریان مطلع شود اما نتوانست او را پیدا کند و به همین دلیل ما هم مثل بقیه از طریق تلویزیون متوجه شدیم صدام علیه ایران اعلام جنگ کرده است.
‌واکنش مردم شهر چه بود؟
شهر واقعا شرایط بدی داشت. تعداد زیادی کشته و مجروح شده بودند. من بلافاصله بعد از شنیدن خبر اعلام جنگ چون در هلال‌احمر دوره امدادگری دیده بودم به بیمارستان خرمشهر رفتم. بیمارستان به معنی واقعی کلمه از تعداد زیاد مجروحان و جنازه‌ها قفل شده بود. در طول مدتی که من در بیمارستان بودم یک خمپاره هم جلو خانه ما زده شد که باعث مجروح‌شدن خواهر و مادرم و شهادت پسر همسایه‌مان شد و من در بیمارستان متوجه این اتفاق شدم. نیروهای بعثی تا صبح شهر را با خمپاره زدند. به‌طوری‌که فردا صبح وقتی به بیمارستان رفتیم برای کمک، گفتند در بهشت‌زهرا(س) بیشتر به کمک شما احتیاج است. وقتی به بهشت‌زهرا(س) رسیدیم متوجه شدیم که خیلی‌ها شهید شده‌اند و چون اصلا امکان شست‌وشوی شهدا نبود، چندنفر پشت‌سرهم زمین را می‌کندند و یک‌نفر هم تند‌تند تلقین را می‌خواند و جنازه‌ها را بدون شست‌وشو به خاک می‌سپردیم. البته در تمام مدت هم آتش خمسه‌خمسه‌ها ادامه داشت و حین به‌خاک‌سپاری شهدا تا صدای صوت را می‌شنیدیم، روی زمین می‌افتادیم و دوباره بلند می‌شدیم و کار را ادامه می‌دادیم.
‌در این مدت بسیاری به شهرهای دیگر رفتند. شما چه کردید؟
چهار، پنج ‌روز از شروع جنگ گذشته بود که آقامحمد به ما گفت اینجا برای شما امن نیست و با ما سوار مینی‌بوس شد که ما را به آبادان برساند. البته وضعیت خواهرم هم که مجروح شده بود، خیلی مساعد نبود و به همین دلیل باید از خرمشهر می‌رفتیم. به آبادان که رسیدیم متوجه شدیم آنجا هم به خاطر تعداد زیاد مجروحان بیمارستان جایی برای بستری‌کردن خواهرم ندارد و به ما گفته شد برویم اهواز. محمد هم با ما تا پل بهمن‌شیر آمد ولی آنجا از ما جدا شد.
‌این آخرین دیدار با آقامحمد بود؟
نه! محمد با وجود اینکه درگیر جنگ بود ولی بارها برای سرزدن به خواهر مجروحم، مرضیه، به بیمارستان آمد؛ هم در اهواز و هم پس از آن وقتی مرضیه را به دزفول منتقل کردند. جالب اینکه وقتی از اهواز به دزفول رفتیم، بمباران وحشتناک دزفول شروع شد. شاید برایتان قابل‌تصور نباشد ولی این بمباران به شکلی بود که با یک بمب ناگهان یک خیابان ناپدید می‌شد. یعنی یک بمب به زمین می‌خورد و بعد از اصابت بمب دیگر هیچ اثری نه از مردم و نه از خانه‌ها و نه از هیچ چیزی که قبلا در آنجا بود، باقی نمی‌ماند. اوایل آبان در دزفول بودیم که شنیدیم خرمشهر به دست عراقی‌ها افتاده. باورکردنی نبود. زمان جنگ خلق عرب شهر یک هفته تعطیل شد و ما در خانه ماندیم ولی شهر سقوط نکرد. فکر می‌کردیم این‌بار هم مثل قبل است و واقعا برایمان تکان‌دهنده بود این اتفاق.
‌واکنش جهان‌آرا به این اتفاق چه بود؟
محمد ما را دلداری می‌داد ولی خیلی از این اتفاق شرمنده بود. صداوسیما چندین مصاحبه با آقامحمد دارد که در آنها بارها از مردم به خاطر این اتفاق عذرخواهی می‌کند و می‌گوید از اینکه نتوانسته خرمشهر را حفظ کند، شرمنده است. در آنها به مردم قول می‌دهد که شهر را آزاد می‌کند و قول می‌دهد که شهر را پس می‌گیرد، آن را آباد می‌کند و نمی‌گذارد شهر با همین وضعیت باقی بماند. مطمئنم اگر آقامحمد شهید نشده بودند، به همه این قول‌ها عمل می‌کردند. متأسفانه این مصاحبه‌ها هرگز پخش نشد.
‌چرا؟
نمی‌دانم. این مصاحبه‌ها را صداوسیما انجام داده ولی نمی‌دانم چرا پخششان نمی‌کند.
‌با این توصیفات، آزادسازی خرمشهر برای مردم این شهر و شما خبر خیلی خوبی بود؟
بله، اما آقامحمد نبود! برادر دیگرمان آقامحسن هم اسیر شده بود و هیچ خبری از او نداشتیم و چون عراقی‌ها آقامحمد را می‌شناختند، آقامحسن وقتی اسیر شده بود، خودش را با اسم دیگری معرفی کرده بود و بعدا خانم معصومه آباد که از اسارت آزاد شد، به ما خبر داد محسن را دیده است. اما ما هیچ اطلاعات دیگری درباره او نداشتیم تا پس از جنگ عراق و آمریکا، بنیاد شهید به ما اعلام کرد دیگر هیچ اسیر ایرانی در عراق نیست و ما متوجه شدیم که او نیز شهید شده است.

مهسا علی‌بیگی: «فاطمه جهان‌آرا»، را بیشتر به‌خاطر برادرش، شهید محمد جهان‌آرا، می‌شناسند. اما او خود با گذشت سال‌ها از جنگ هنوز دل در گرو زادگاه آزادشده‌اش دارد و مدیر مؤسسه «بهار خرمشهر» است که در زمینه توانمندسازی زنان خرمشهری فعالیت می‌کند. به مناسبت سوم خرداد خاطرات او را از سقوط و آزادسازی خرمشهر مرور کردیم؛ مروری که در میانه‌های آن بغض گلوی جهان‌آرا را می‌گیرد، آنجا که می‌گوید: «خرمشهر آزاد شد ولی بدون محمد...».

‌از خرمشهر در روز اشغالش برایمان بگویید.
اجازه دهید از آغاز جنگ شروع کنم. 31 شهریور 1359 من هم مثل همه دانش‌آموزان منتظر بازگشایی مدارس بودم که حدود ساعت پنج عصر، متوجه صداهای وحشتناکی شدیم. البته تجربه جنگ خلق عرب را داشتیم. خلق عرب معمولا دست به بمب‌گذاری می‌زدند و صدای بمب‌گذاری برایمان آشنا بود و می‌دانستیم این صدای بمب نیست. پدرم پس از شنیدن این صداها با محمد تماس گرفت تا از جریان مطلع شود اما نتوانست او را پیدا کند و به همین دلیل ما هم مثل بقیه از طریق تلویزیون متوجه شدیم صدام علیه ایران اعلام جنگ کرده است.
‌واکنش مردم شهر چه بود؟
شهر واقعا شرایط بدی داشت. تعداد زیادی کشته و مجروح شده بودند. من بلافاصله بعد از شنیدن خبر اعلام جنگ چون در هلال‌احمر دوره امدادگری دیده بودم به بیمارستان خرمشهر رفتم. بیمارستان به معنی واقعی کلمه از تعداد زیاد مجروحان و جنازه‌ها قفل شده بود. در طول مدتی که من در بیمارستان بودم یک خمپاره هم جلو خانه ما زده شد که باعث مجروح‌شدن خواهر و مادرم و شهادت پسر همسایه‌مان شد و من در بیمارستان متوجه این اتفاق شدم. نیروهای بعثی تا صبح شهر را با خمپاره زدند. به‌طوری‌که فردا صبح وقتی به بیمارستان رفتیم برای کمک، گفتند در بهشت‌زهرا(س) بیشتر به کمک شما احتیاج است. وقتی به بهشت‌زهرا(س) رسیدیم متوجه شدیم که خیلی‌ها شهید شده‌اند و چون اصلا امکان شست‌وشوی شهدا نبود، چندنفر پشت‌سرهم زمین را می‌کندند و یک‌نفر هم تند‌تند تلقین را می‌خواند و جنازه‌ها را بدون شست‌وشو به خاک می‌سپردیم. البته در تمام مدت هم آتش خمسه‌خمسه‌ها ادامه داشت و حین به‌خاک‌سپاری شهدا تا صدای صوت را می‌شنیدیم، روی زمین می‌افتادیم و دوباره بلند می‌شدیم و کار را ادامه می‌دادیم.
‌در این مدت بسیاری به شهرهای دیگر رفتند. شما چه کردید؟
چهار، پنج ‌روز از شروع جنگ گذشته بود که آقامحمد به ما گفت اینجا برای شما امن نیست و با ما سوار مینی‌بوس شد که ما را به آبادان برساند. البته وضعیت خواهرم هم که مجروح شده بود، خیلی مساعد نبود و به همین دلیل باید از خرمشهر می‌رفتیم. به آبادان که رسیدیم متوجه شدیم آنجا هم به خاطر تعداد زیاد مجروحان بیمارستان جایی برای بستری‌کردن خواهرم ندارد و به ما گفته شد برویم اهواز. محمد هم با ما تا پل بهمن‌شیر آمد ولی آنجا از ما جدا شد.
‌این آخرین دیدار با آقامحمد بود؟
نه! محمد با وجود اینکه درگیر جنگ بود ولی بارها برای سرزدن به خواهر مجروحم، مرضیه، به بیمارستان آمد؛ هم در اهواز و هم پس از آن وقتی مرضیه را به دزفول منتقل کردند. جالب اینکه وقتی از اهواز به دزفول رفتیم، بمباران وحشتناک دزفول شروع شد. شاید برایتان قابل‌تصور نباشد ولی این بمباران به شکلی بود که با یک بمب ناگهان یک خیابان ناپدید می‌شد. یعنی یک بمب به زمین می‌خورد و بعد از اصابت بمب دیگر هیچ اثری نه از مردم و نه از خانه‌ها و نه از هیچ چیزی که قبلا در آنجا بود، باقی نمی‌ماند. اوایل آبان در دزفول بودیم که شنیدیم خرمشهر به دست عراقی‌ها افتاده. باورکردنی نبود. زمان جنگ خلق عرب شهر یک هفته تعطیل شد و ما در خانه ماندیم ولی شهر سقوط نکرد. فکر می‌کردیم این‌بار هم مثل قبل است و واقعا برایمان تکان‌دهنده بود این اتفاق.
‌واکنش جهان‌آرا به این اتفاق چه بود؟
محمد ما را دلداری می‌داد ولی خیلی از این اتفاق شرمنده بود. صداوسیما چندین مصاحبه با آقامحمد دارد که در آنها بارها از مردم به خاطر این اتفاق عذرخواهی می‌کند و می‌گوید از اینکه نتوانسته خرمشهر را حفظ کند، شرمنده است. در آنها به مردم قول می‌دهد که شهر را آزاد می‌کند و قول می‌دهد که شهر را پس می‌گیرد، آن را آباد می‌کند و نمی‌گذارد شهر با همین وضعیت باقی بماند. مطمئنم اگر آقامحمد شهید نشده بودند، به همه این قول‌ها عمل می‌کردند. متأسفانه این مصاحبه‌ها هرگز پخش نشد.
‌چرا؟
نمی‌دانم. این مصاحبه‌ها را صداوسیما انجام داده ولی نمی‌دانم چرا پخششان نمی‌کند.
‌با این توصیفات، آزادسازی خرمشهر برای مردم این شهر و شما خبر خیلی خوبی بود؟
بله، اما آقامحمد نبود! برادر دیگرمان آقامحسن هم اسیر شده بود و هیچ خبری از او نداشتیم و چون عراقی‌ها آقامحمد را می‌شناختند، آقامحسن وقتی اسیر شده بود، خودش را با اسم دیگری معرفی کرده بود و بعدا خانم معصومه آباد که از اسارت آزاد شد، به ما خبر داد محسن را دیده است. اما ما هیچ اطلاعات دیگری درباره او نداشتیم تا پس از جنگ عراق و آمریکا، بنیاد شهید به ما اعلام کرد دیگر هیچ اسیر ایرانی در عراق نیست و ما متوجه شدیم که او نیز شهید شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.