|

یادداشت‌هایی درباره هنر معاصر

قطار سریع‌السیر شرق

علیرضا امیرحاجبی

همان‌طور که هرروزه شاهد تحولات پی‌درپی سیاسی و اقتصادی در جهان هستیم، ناظر رویدادها و اتفاقات زیستی نیز هستیم. نتیجه منطقی گزاره فوق نیز می‌تواند چنین باشد: «پس همان‌گونه که به تحولات سیاسی و اقتصادی جهان واکنش نشان می‌دهیم باید به اتفاقات زیست‌محیطی هم واکنش نشان دهیم».

اما واکنش‌ها، چه در شکل اجتماعی عام و چه به شکل فرهنگی و هنری کیفیات متفاوتی دارند. یک هنرمند چگونه می‌تواند به یک رویداد پاسخ دهد و از آن بالاتر چرا باید واکنش نشان دهد؟ توانایی‌های یک هنرمند به‌عنوان عضوی از اجتماعی که او را پرورش داده و به سطح یک نخبه ارتقایافته می‌تواند کمک بزرگی در جهت پاسخ‌دادن به یک رویداد یا مجموعه‌ای از رویدادهای مثبت یا منفی باشد. در اینجا با یک پیش‌شرط مواجه هستیم و آن لزوم آگاهی‌های چندجانبه یک هنرمند است. دیده و شنیده‌ایم که برخی با افتخار می‌گویند: «روزنامه نمی‌خوانم، رادیو و تلویزیون نگاه نمی‌کنم». دوست عزیز یا تظاهر می‌کنی به نخواندن یا اگر واقعا نمی‌خوانی در درجه اول به خودت ظلم می‌کنی که ناآگاهی از رویدادهای داخلی و جهانی چیزی است مانند بی‌سوادی. حتی اگر به فرض محال تمام رسانه‌ها به تو دروغ می‌گویند، اگر باهوش باشی می‌توانی از میان این خطوط دروغ‌آلود حقیقت را بیابی. آنچنان که جوردانو برونو در دادگاه گفت: «از میان مضامین خبیث و شر به نهایت پاکی و دانایی رسیدم».
این آگاهی است که به هنرمند امروز توان می‌دهد تا نسبت به تحولات پیرامون خود منفعل نباشد. هنر معاصر دارای ویژگی منحصربه‌فردی است و آن ارتباط مستمر با تحولات لحظه‌به‌لحظه جهانی است. هنرمند دوره باروک به‌هیچ‌عنوان تا به این حد با مسائل جهانی درگیر نبوده است؛ رسانه‌ای وجود نداشت و از سمت دیگر تعهدات اجتماعی هنرمندان تا این درجه که امروز می‌بینیم نبود. جمله معروف «جهانی فکر کن و منطقه‌ای عمل کن» از پست‌مدرنیست‌ها به همین آگاهی‌های چندجانبه اشاره می‌کند. اقدام، تنها نوشتن من و خواندن متن توسط خوانندگان این ستون نیست. اقدام یعنی از شکل روزانه و ریتمیک زندگی‌مان خارج شویم، ساعت زیستی روزانه خود را تغییر دهیم، پا به درون یا به نزدیکی موقعیت بگذاریم تا آن را احساس کنیم. این اقدام (ACT) خود را در جایگاهی بالاتر از واکنش قرار می‌دهد.
برپایی یک یا دو نمایشگاه در زمینه مسائل زیست‌محیطی به‌هیچ‌وجه کافی نیست مگر آنکه بخواهیم داستان را تنها به‌نفع خود به اتمام رسانیم و آبی برای خود خنک کنیم و نانی گرم. فعالیت در زمینه زیست‌محیطی یک پروسه است و نه یک پروژه؛ اقدامی که باید از بطن زندگی روزمره خود هنرمند بیرون بیاید؛ روش زندگی، مقدار مصرف آب، برق، کاغذ، پلاستیک و بنزین. همین مسائل روزمره می‌تواند نشان‌دهنده نوع نگاه کلان هنرمند به مسائل محیطی باشد. (معماری را می‌شناسم با ادعای تحصیل در فلان‌جا و بهمان مکان که برای طراحی یک حیاط حداقل 20 درخت تنومند و نجیب سپیدار را قطع کرد. به او گفتم که تو آرشیتکت نیستی، تو از دوزخ بیرون رانده شدی مانند ابلیس و در حال گرفتن انتقام از زمین و جانداران هستی).
سخن‌گفتن به شکل کلی و کلان بسیار ساده است و بی‌هزینه و بی‌دردسر. اما در جزئیات زندگی اقدام‌کردن استادانه است و شاهکار و هزینه‌ای باید پرداخت کنی و سختی بکشی، درد و رنج بی‌آبی را احساس کنی سپس به تبلیغ مصرف بهینه آب بپردازی دوست عزیز.
نمونه بارز این دست به اقدام‌زدن، آی‌وی‌وی، هنرمند مشهور چینی، است که با شروع رویداد غم‌انگیز مهاجرت آوارگان سوری به سمت اروپا اقدامات بسیار جالب‌توجهی را انجام داد. وی سفری چندین‌ماهه را آغاز کرد. از ایتالیا به یونان و سپس به ترکیه رفت؛ همان کشورهایی که مقصد یا ایستگاه اولیه مهاجران بودند. شهربه‌شهر. ایستگاه‌به‌ایستگاه. روستابه‌روستا. در هر شهری که رسید، کاری کرد؛ از چیدمان گرفته تا عکس و فیلم و ویدئو و پرفورمنس. جلیقه‌های نجات نارنجی‌رنگ را به ستون بناها وصل کرد. به پیانوزدن بانوی پناه‌جوی سوری زیر باران گوش داد. (گوش‌دادن خود یک اقدام است زیر باران و سرما). مانند کودک بی‌گناه کُرد که عکسش دنیا را تکان داد، بر ساحل دراز کشید، عکس گرفت، ویدئو ساخت و هرروز با مخاطبانش در شبکه اجتماعی اینستاگرام به شکل تصویری سخن گفت. نه تبلیغی کرد و نه اثری را میلیونی فروخت. به فلسطین اشغالی رفت و از موقعیت مسلمانان گزارشات تصویری کوتاه و زیبایی منتشر کرد.
دیگر از یک انسان 50، 60 ساله چه انتظاری می‌توان داشت؟ آی‌وی‌وی رسالت خود را به انجام رساند. دیگران را نسبت به داستان غم‌انگیز مهاجران شرقی به اروپا حساس کرد و دراین‌بین هزینه داد؛ هزینه مادی و روحی. بله او هم می‌توانست در کارگاه خود بنشیند و اثری خلق کند اما به دلیل سابقه ظلمی که در حقش کرده بودند ساکت نماند و اقدام کرد. من برای هیچ‌کس نسخه نمی‌پیچم و چیزی را تجویز نمی‌کنم اما این را به‌خوبی احساس می‌کنم که ارتباط کم‌رنگ هنرمندان با تحولات زیستی تبعات به‌شدت مخربی را در پی خواهد داشت. همه هنرمندان تجسمی را به اقدام فعال دعوت می‌کنم.

همان‌طور که هرروزه شاهد تحولات پی‌درپی سیاسی و اقتصادی در جهان هستیم، ناظر رویدادها و اتفاقات زیستی نیز هستیم. نتیجه منطقی گزاره فوق نیز می‌تواند چنین باشد: «پس همان‌گونه که به تحولات سیاسی و اقتصادی جهان واکنش نشان می‌دهیم باید به اتفاقات زیست‌محیطی هم واکنش نشان دهیم».

اما واکنش‌ها، چه در شکل اجتماعی عام و چه به شکل فرهنگی و هنری کیفیات متفاوتی دارند. یک هنرمند چگونه می‌تواند به یک رویداد پاسخ دهد و از آن بالاتر چرا باید واکنش نشان دهد؟ توانایی‌های یک هنرمند به‌عنوان عضوی از اجتماعی که او را پرورش داده و به سطح یک نخبه ارتقایافته می‌تواند کمک بزرگی در جهت پاسخ‌دادن به یک رویداد یا مجموعه‌ای از رویدادهای مثبت یا منفی باشد. در اینجا با یک پیش‌شرط مواجه هستیم و آن لزوم آگاهی‌های چندجانبه یک هنرمند است. دیده و شنیده‌ایم که برخی با افتخار می‌گویند: «روزنامه نمی‌خوانم، رادیو و تلویزیون نگاه نمی‌کنم». دوست عزیز یا تظاهر می‌کنی به نخواندن یا اگر واقعا نمی‌خوانی در درجه اول به خودت ظلم می‌کنی که ناآگاهی از رویدادهای داخلی و جهانی چیزی است مانند بی‌سوادی. حتی اگر به فرض محال تمام رسانه‌ها به تو دروغ می‌گویند، اگر باهوش باشی می‌توانی از میان این خطوط دروغ‌آلود حقیقت را بیابی. آنچنان که جوردانو برونو در دادگاه گفت: «از میان مضامین خبیث و شر به نهایت پاکی و دانایی رسیدم».
این آگاهی است که به هنرمند امروز توان می‌دهد تا نسبت به تحولات پیرامون خود منفعل نباشد. هنر معاصر دارای ویژگی منحصربه‌فردی است و آن ارتباط مستمر با تحولات لحظه‌به‌لحظه جهانی است. هنرمند دوره باروک به‌هیچ‌عنوان تا به این حد با مسائل جهانی درگیر نبوده است؛ رسانه‌ای وجود نداشت و از سمت دیگر تعهدات اجتماعی هنرمندان تا این درجه که امروز می‌بینیم نبود. جمله معروف «جهانی فکر کن و منطقه‌ای عمل کن» از پست‌مدرنیست‌ها به همین آگاهی‌های چندجانبه اشاره می‌کند. اقدام، تنها نوشتن من و خواندن متن توسط خوانندگان این ستون نیست. اقدام یعنی از شکل روزانه و ریتمیک زندگی‌مان خارج شویم، ساعت زیستی روزانه خود را تغییر دهیم، پا به درون یا به نزدیکی موقعیت بگذاریم تا آن را احساس کنیم. این اقدام (ACT) خود را در جایگاهی بالاتر از واکنش قرار می‌دهد.
برپایی یک یا دو نمایشگاه در زمینه مسائل زیست‌محیطی به‌هیچ‌وجه کافی نیست مگر آنکه بخواهیم داستان را تنها به‌نفع خود به اتمام رسانیم و آبی برای خود خنک کنیم و نانی گرم. فعالیت در زمینه زیست‌محیطی یک پروسه است و نه یک پروژه؛ اقدامی که باید از بطن زندگی روزمره خود هنرمند بیرون بیاید؛ روش زندگی، مقدار مصرف آب، برق، کاغذ، پلاستیک و بنزین. همین مسائل روزمره می‌تواند نشان‌دهنده نوع نگاه کلان هنرمند به مسائل محیطی باشد. (معماری را می‌شناسم با ادعای تحصیل در فلان‌جا و بهمان مکان که برای طراحی یک حیاط حداقل 20 درخت تنومند و نجیب سپیدار را قطع کرد. به او گفتم که تو آرشیتکت نیستی، تو از دوزخ بیرون رانده شدی مانند ابلیس و در حال گرفتن انتقام از زمین و جانداران هستی).
سخن‌گفتن به شکل کلی و کلان بسیار ساده است و بی‌هزینه و بی‌دردسر. اما در جزئیات زندگی اقدام‌کردن استادانه است و شاهکار و هزینه‌ای باید پرداخت کنی و سختی بکشی، درد و رنج بی‌آبی را احساس کنی سپس به تبلیغ مصرف بهینه آب بپردازی دوست عزیز.
نمونه بارز این دست به اقدام‌زدن، آی‌وی‌وی، هنرمند مشهور چینی، است که با شروع رویداد غم‌انگیز مهاجرت آوارگان سوری به سمت اروپا اقدامات بسیار جالب‌توجهی را انجام داد. وی سفری چندین‌ماهه را آغاز کرد. از ایتالیا به یونان و سپس به ترکیه رفت؛ همان کشورهایی که مقصد یا ایستگاه اولیه مهاجران بودند. شهربه‌شهر. ایستگاه‌به‌ایستگاه. روستابه‌روستا. در هر شهری که رسید، کاری کرد؛ از چیدمان گرفته تا عکس و فیلم و ویدئو و پرفورمنس. جلیقه‌های نجات نارنجی‌رنگ را به ستون بناها وصل کرد. به پیانوزدن بانوی پناه‌جوی سوری زیر باران گوش داد. (گوش‌دادن خود یک اقدام است زیر باران و سرما). مانند کودک بی‌گناه کُرد که عکسش دنیا را تکان داد، بر ساحل دراز کشید، عکس گرفت، ویدئو ساخت و هرروز با مخاطبانش در شبکه اجتماعی اینستاگرام به شکل تصویری سخن گفت. نه تبلیغی کرد و نه اثری را میلیونی فروخت. به فلسطین اشغالی رفت و از موقعیت مسلمانان گزارشات تصویری کوتاه و زیبایی منتشر کرد.
دیگر از یک انسان 50، 60 ساله چه انتظاری می‌توان داشت؟ آی‌وی‌وی رسالت خود را به انجام رساند. دیگران را نسبت به داستان غم‌انگیز مهاجران شرقی به اروپا حساس کرد و دراین‌بین هزینه داد؛ هزینه مادی و روحی. بله او هم می‌توانست در کارگاه خود بنشیند و اثری خلق کند اما به دلیل سابقه ظلمی که در حقش کرده بودند ساکت نماند و اقدام کرد. من برای هیچ‌کس نسخه نمی‌پیچم و چیزی را تجویز نمی‌کنم اما این را به‌خوبی احساس می‌کنم که ارتباط کم‌رنگ هنرمندان با تحولات زیستی تبعات به‌شدت مخربی را در پی خواهد داشت. همه هنرمندان تجسمی را به اقدام فعال دعوت می‌کنم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.