کتاب سینمای کیارستمی درباره چیست؟
در پاسخ یک پرسش
روبرت صافاریان
میپرسید کتاب سینمای کیارستمی درباره چیست. خُب درباره فیلمهای کیارستمی، یکی از مهمترین هنرمندان معاصر کشورمان؛ مردی که نزدیک به پنج دهه فیلم ساخته است. اما مگر میشود درباره محصولات ذهن آدمی در طول فعالیت هنری درازمدتش کتابی نوشت که در ضمن کتابی درباره خود او هم نباشد؟ و مگر آثار هنرمند مهمترین سندهایی نیستند که از خود درباره زندگیاش و احساساتش و تحول اندیشههایش در طول زندگی خود بهجا میگذارد؟ بنابراین، این کتاب درباره کیارستمی هم هست، اما بدون پژوهش درباره دادههای زندگینامهای او. سندهای من برای نزدیکشدن به این زندگی فیلمها (و مصاحبهها و شعرهای) عباس کیارستمی بودهاند. به عبارت دیگر این کتاب درباره کیارستمیای است که از روی فیلمهایش استخراج شده است. من به طور غریزی بر این باورم که این کیارستمی استخراجشده از روی فیلمها باید دستکم خیلی نزدیک باشد به آدم واقعی. ولی نزدیک یا دور، واقعی یا تخیلی، این آن کیارستمیای است که خواهد ماند.
چندینسال کنکاش در فیلمهای کیارستمی و اندیشیدن درباره ارتباط این فیلمها با دورهای که در آن ساخته شدهاند و سن و سال فیلمساز در آن دوره، مرا به نتایجی رساند که در برخی موارد با باورهای رایج درباره سینما یا سبک کیارستمی تفاوت جدی دارند. اینجا هم مانند هر زندگینامهای با این تناقض بنیادین روبهرو هستیم که هم کیارستمی واحدی داریم که از «نان و کوچه» تا «مثل یک عاشق» قابلشناسایی است و هم کیارستمیهایی که دورهبهدوره، بسته به اینکه در کجای زندگیشان و در کجای جهان ایستادهاند، با هم فرق میکنند. باری، بهاختصار به چند نمونه از مسائلی که در کتاب مورد بحث قرار گرفتهاند اشاره میکنم:
- برخلاف باور رایج، کیارستمی در نخستین دوره فیلمسازی خود، یعنی دوره پیش از انقلاب، سبک سینمایی خیلی مشخصی نداشته است که تنها بر برداشتهای بلند، پرهیز از فصلهای مونتاژی و نگاهی مستندگونه باشد. فیلمهای او پر از نمونههایی هستند که این باور را نقض میکنند. او نگاهی تیزبینانه و میلی به واقعنمایی داشته، اما این میل عمومی در قالب استفاده از تکنیکهای سینمایی خاصی تبلور پیدا نکرده است.
- اگر بتوان برای دورهای از سینمای ایران که به موجنو مشهور است، دو جریان فرعی قائل شد، یکی سینماگران رئالیستترند که توجه به مسائل اجتماعی و ترسیم زندگی مردمان عادی در کارهایشان برجستهتر است (امیر نادری، مسعود کیمیایی و...) و دیگر فیلمسازانی که بیشتر به خاطر نوآوری سبکیشان مهمند (پرویز کیمیاوی، سهراب شهیدثالث، آربی اُوانسیان و...)، کیارستمی به جریان اول نزدیکتر است یا دستکم میان این دو قرار گرفته است. برخلاف باور رایج، اهمیت او بهخاطر آوانگاردیسم و نوآوری سبکیاش نیست.
- در تمام سالهای پیش از انقلاب، کیارستمی علاقهای به مستندسازی نشان نداده است (تنها یک فیلم مستند معمولی درباره روز معلم ساخته است). او خیلی کمتر از آنکه مشهور است، متمایل به رئالیسم و مستند بوده است. ساخت فیلم «گزارش» با بازیگرها و کادر حرفهای از همین امر حکایت میکند. (در این کتاب بخش مهمی به گزارش اختصاص داده شده است؛ فیلمی که هم از نظر تواناییهای فیلمسازی و هم شکلگیری مضامین و سبک سینمایی خودویژه، اگر ادامه مییافت، ما امروز با کیارستمی کاملا متفاوتی سروکار میداشتیم).
- فیلمهای آموزشی برای فیلمساز ما همواره امری جدی بوده است که بخش خوشبین شخصیتش در آنها نمود یافته است. در این فیلمها شاهد اهمیتی هستیم که فیلمساز به تدبیر و بهکارگیری عقل میدهد و نتایج خوبی که این تدبیر میتواند به بار بیاورد.
- از «فیلم در فیلم» (پشت صحنه فیلمسازی بهعنوان موضوع فیلم)، طبیعت، شعر (و سینمای شاعرانه) و مضمون «زندگی ادامه دارد»، در سینمای دوره اول کارنامه کیارستمی، هیچ خبری نیست.
- در فاصله گزارش تا «خانه دوست کجاست»، یعنی تقریبا یک دهه اول انقلاب، سه موضوع دغدغهاش بوده است: همبستگی و ارزش آن (فیلم مستند قضیه شکل اول... شکل دوم طرح این پرسش است که آیا همبستگی همواره و فارغ از اهدافش امری مثبت است یا خیر. در همسرایان همبستگی دختربچهها درمجموع مثبت ارزیابی شده است)، ضرورت نظم اجتماعی در مقابل هیجانزدگی (نگاه منفی کیارستمی به برخورد شهروندان به طرح ترافیک در فیلم مستند همشهری و ناتوانی گروه فیلمسازی از یافتن نظم در شهر در فیلم آموزشی با ترتیب یا بدون ترتیب) و نخستین نشانههای پختگی ناشی از بالارفتن سن و گذراندن دوره هیجان انقلابی (همسرایان). برخلاف برخی نظرهای رایج، کیارستمی نهتنها از فضای انقلابی جامعه جدا نبوده، بلکه از منظر خاص خود به مشاهده این فضا پرداخته است.
- مقایسه فیلم «خانه دوست کجاست» با فیلم «مسافر» ما را با دو نگاه کاملا متضاد به زندگی و جهان روبهرو میکند. جالب این است که طرح روایی دو فیلم خیلی به هم نزدیک است. در هر دو کودکی را داریم که برای رسیدن به هدفش سخت مبارزه میکند. اما در اولی با قاسم روبهرو هستیم که برای تماشای فوتبال تیم دلخواهش که یک هدف خودخواهانه است، دست به هر کار خلافی میزند و یک ضدقهرمان تمامعیار است و در دومی با احمد که انگیزهاش کمک به دیگری است و برای این هدف اخلاقی سخت تلاش میکند. در اولی حاصل تلاشهای قاسم شکست و ناکامی است، اما ایثار احمد ثمرهای مثبت به بار میآورد. اولی فیلمی است تلخ، دومی فیلمی شیرین - دستکم در انتها. در فاصله دو فیلم بر عباس کیارستمی چه گذشته است؟
- من باور دارم که فیلمهای دهه 70 شمسی و اوج موفقیتهای جشنوارهای او کمتر از همه به شخصیت بنیادین او نزدیکاند. به جای قائلشدن به سهگانه کوکر، از چهارگانه «زندگی ادامه دارد» (زندگی و دیگر هیچ، زیر درختان زیتون، طعم گیلاس، باد ما را خواهد برد) سخن گفتهام. گسست حیرتآوری بین این چهار فیلم وجود دارد که در آنها تم زندگی ادامه دارد دنبال میشود با فیلمهای دوره نخست و دوره سوم کیارستمی (دورهای که با فیلم ده شروع میشود). آیا این نگاه خوشبینانه به زندگی در این چهارگانه محصول تقاضای جشنوارهای است یا نتیجه یک دوره خوشبینی میانسالی؟
- سینمای دیجیتال در کار کیارستمی امری است عرضی و نه آنقدر مهم که خود میگوید یا تصور میکند. درست به همین سبب او به سینمایی بازمیگردد که از لحاظ دکوپاژ و استفاده از بازیگر حرفهای از نظر سبک و شیوه تولید خیلی نزدیکتر است به یک سینمای متعارف.
- کپی برابر اصل گفتوگویی است با خود و بهخصوص با گزارش. در این فیلمهای اخیر کیارستمی که سبکی متعارفتر دارند نیز، تمها و دغدغههای کیارستمی ادامه پیدا میکنند.
- از گزارش به بعد کیارستمی به قول خودش از هیچ زنی کلوزآپ نگرفت. در شیرین، گویا برای جبران همین امر است که با صدها تصویر درشت از چهره بازیگران زن حرفهای سینما ما را کلوزآپباران میکند. دغدغه کیارستمی با زنان و با بازیگران از ابتدا تا امروز ادامه یافته است.
کلام آخر اینکه من هرچند عباس کیارستمی را یکی از بزرگترین هنرمندان معاصر ایران میدانم، اما فَن او نیستم (از سِن فَن بودنمان گذشته) به این معنی که همه فیلمهایش را بپسندم و با همه دیدگاههایش موافق باشم. در این کتاب، نظرم درباره بسیاری از فیلمهای مهم او - ازجمله کلوزآپ نمای نزدیک - به شدت انتقادی است. از این منظر، خواننده فارغ از اینکه با دیدگاههای ارائهشده در این کتاب موافق باشد یا نه، میتواند مطمئن باشد با کاری روبهرو است که دست کم، اُریژینال است.
میپرسید کتاب سینمای کیارستمی درباره چیست. خُب درباره فیلمهای کیارستمی، یکی از مهمترین هنرمندان معاصر کشورمان؛ مردی که نزدیک به پنج دهه فیلم ساخته است. اما مگر میشود درباره محصولات ذهن آدمی در طول فعالیت هنری درازمدتش کتابی نوشت که در ضمن کتابی درباره خود او هم نباشد؟ و مگر آثار هنرمند مهمترین سندهایی نیستند که از خود درباره زندگیاش و احساساتش و تحول اندیشههایش در طول زندگی خود بهجا میگذارد؟ بنابراین، این کتاب درباره کیارستمی هم هست، اما بدون پژوهش درباره دادههای زندگینامهای او. سندهای من برای نزدیکشدن به این زندگی فیلمها (و مصاحبهها و شعرهای) عباس کیارستمی بودهاند. به عبارت دیگر این کتاب درباره کیارستمیای است که از روی فیلمهایش استخراج شده است. من به طور غریزی بر این باورم که این کیارستمی استخراجشده از روی فیلمها باید دستکم خیلی نزدیک باشد به آدم واقعی. ولی نزدیک یا دور، واقعی یا تخیلی، این آن کیارستمیای است که خواهد ماند.
چندینسال کنکاش در فیلمهای کیارستمی و اندیشیدن درباره ارتباط این فیلمها با دورهای که در آن ساخته شدهاند و سن و سال فیلمساز در آن دوره، مرا به نتایجی رساند که در برخی موارد با باورهای رایج درباره سینما یا سبک کیارستمی تفاوت جدی دارند. اینجا هم مانند هر زندگینامهای با این تناقض بنیادین روبهرو هستیم که هم کیارستمی واحدی داریم که از «نان و کوچه» تا «مثل یک عاشق» قابلشناسایی است و هم کیارستمیهایی که دورهبهدوره، بسته به اینکه در کجای زندگیشان و در کجای جهان ایستادهاند، با هم فرق میکنند. باری، بهاختصار به چند نمونه از مسائلی که در کتاب مورد بحث قرار گرفتهاند اشاره میکنم:
- برخلاف باور رایج، کیارستمی در نخستین دوره فیلمسازی خود، یعنی دوره پیش از انقلاب، سبک سینمایی خیلی مشخصی نداشته است که تنها بر برداشتهای بلند، پرهیز از فصلهای مونتاژی و نگاهی مستندگونه باشد. فیلمهای او پر از نمونههایی هستند که این باور را نقض میکنند. او نگاهی تیزبینانه و میلی به واقعنمایی داشته، اما این میل عمومی در قالب استفاده از تکنیکهای سینمایی خاصی تبلور پیدا نکرده است.
- اگر بتوان برای دورهای از سینمای ایران که به موجنو مشهور است، دو جریان فرعی قائل شد، یکی سینماگران رئالیستترند که توجه به مسائل اجتماعی و ترسیم زندگی مردمان عادی در کارهایشان برجستهتر است (امیر نادری، مسعود کیمیایی و...) و دیگر فیلمسازانی که بیشتر به خاطر نوآوری سبکیشان مهمند (پرویز کیمیاوی، سهراب شهیدثالث، آربی اُوانسیان و...)، کیارستمی به جریان اول نزدیکتر است یا دستکم میان این دو قرار گرفته است. برخلاف باور رایج، اهمیت او بهخاطر آوانگاردیسم و نوآوری سبکیاش نیست.
- در تمام سالهای پیش از انقلاب، کیارستمی علاقهای به مستندسازی نشان نداده است (تنها یک فیلم مستند معمولی درباره روز معلم ساخته است). او خیلی کمتر از آنکه مشهور است، متمایل به رئالیسم و مستند بوده است. ساخت فیلم «گزارش» با بازیگرها و کادر حرفهای از همین امر حکایت میکند. (در این کتاب بخش مهمی به گزارش اختصاص داده شده است؛ فیلمی که هم از نظر تواناییهای فیلمسازی و هم شکلگیری مضامین و سبک سینمایی خودویژه، اگر ادامه مییافت، ما امروز با کیارستمی کاملا متفاوتی سروکار میداشتیم).
- فیلمهای آموزشی برای فیلمساز ما همواره امری جدی بوده است که بخش خوشبین شخصیتش در آنها نمود یافته است. در این فیلمها شاهد اهمیتی هستیم که فیلمساز به تدبیر و بهکارگیری عقل میدهد و نتایج خوبی که این تدبیر میتواند به بار بیاورد.
- از «فیلم در فیلم» (پشت صحنه فیلمسازی بهعنوان موضوع فیلم)، طبیعت، شعر (و سینمای شاعرانه) و مضمون «زندگی ادامه دارد»، در سینمای دوره اول کارنامه کیارستمی، هیچ خبری نیست.
- در فاصله گزارش تا «خانه دوست کجاست»، یعنی تقریبا یک دهه اول انقلاب، سه موضوع دغدغهاش بوده است: همبستگی و ارزش آن (فیلم مستند قضیه شکل اول... شکل دوم طرح این پرسش است که آیا همبستگی همواره و فارغ از اهدافش امری مثبت است یا خیر. در همسرایان همبستگی دختربچهها درمجموع مثبت ارزیابی شده است)، ضرورت نظم اجتماعی در مقابل هیجانزدگی (نگاه منفی کیارستمی به برخورد شهروندان به طرح ترافیک در فیلم مستند همشهری و ناتوانی گروه فیلمسازی از یافتن نظم در شهر در فیلم آموزشی با ترتیب یا بدون ترتیب) و نخستین نشانههای پختگی ناشی از بالارفتن سن و گذراندن دوره هیجان انقلابی (همسرایان). برخلاف برخی نظرهای رایج، کیارستمی نهتنها از فضای انقلابی جامعه جدا نبوده، بلکه از منظر خاص خود به مشاهده این فضا پرداخته است.
- مقایسه فیلم «خانه دوست کجاست» با فیلم «مسافر» ما را با دو نگاه کاملا متضاد به زندگی و جهان روبهرو میکند. جالب این است که طرح روایی دو فیلم خیلی به هم نزدیک است. در هر دو کودکی را داریم که برای رسیدن به هدفش سخت مبارزه میکند. اما در اولی با قاسم روبهرو هستیم که برای تماشای فوتبال تیم دلخواهش که یک هدف خودخواهانه است، دست به هر کار خلافی میزند و یک ضدقهرمان تمامعیار است و در دومی با احمد که انگیزهاش کمک به دیگری است و برای این هدف اخلاقی سخت تلاش میکند. در اولی حاصل تلاشهای قاسم شکست و ناکامی است، اما ایثار احمد ثمرهای مثبت به بار میآورد. اولی فیلمی است تلخ، دومی فیلمی شیرین - دستکم در انتها. در فاصله دو فیلم بر عباس کیارستمی چه گذشته است؟
- من باور دارم که فیلمهای دهه 70 شمسی و اوج موفقیتهای جشنوارهای او کمتر از همه به شخصیت بنیادین او نزدیکاند. به جای قائلشدن به سهگانه کوکر، از چهارگانه «زندگی ادامه دارد» (زندگی و دیگر هیچ، زیر درختان زیتون، طعم گیلاس، باد ما را خواهد برد) سخن گفتهام. گسست حیرتآوری بین این چهار فیلم وجود دارد که در آنها تم زندگی ادامه دارد دنبال میشود با فیلمهای دوره نخست و دوره سوم کیارستمی (دورهای که با فیلم ده شروع میشود). آیا این نگاه خوشبینانه به زندگی در این چهارگانه محصول تقاضای جشنوارهای است یا نتیجه یک دوره خوشبینی میانسالی؟
- سینمای دیجیتال در کار کیارستمی امری است عرضی و نه آنقدر مهم که خود میگوید یا تصور میکند. درست به همین سبب او به سینمایی بازمیگردد که از لحاظ دکوپاژ و استفاده از بازیگر حرفهای از نظر سبک و شیوه تولید خیلی نزدیکتر است به یک سینمای متعارف.
- کپی برابر اصل گفتوگویی است با خود و بهخصوص با گزارش. در این فیلمهای اخیر کیارستمی که سبکی متعارفتر دارند نیز، تمها و دغدغههای کیارستمی ادامه پیدا میکنند.
- از گزارش به بعد کیارستمی به قول خودش از هیچ زنی کلوزآپ نگرفت. در شیرین، گویا برای جبران همین امر است که با صدها تصویر درشت از چهره بازیگران زن حرفهای سینما ما را کلوزآپباران میکند. دغدغه کیارستمی با زنان و با بازیگران از ابتدا تا امروز ادامه یافته است.
کلام آخر اینکه من هرچند عباس کیارستمی را یکی از بزرگترین هنرمندان معاصر ایران میدانم، اما فَن او نیستم (از سِن فَن بودنمان گذشته) به این معنی که همه فیلمهایش را بپسندم و با همه دیدگاههایش موافق باشم. در این کتاب، نظرم درباره بسیاری از فیلمهای مهم او - ازجمله کلوزآپ نمای نزدیک - به شدت انتقادی است. از این منظر، خواننده فارغ از اینکه با دیدگاههای ارائهشده در این کتاب موافق باشد یا نه، میتواند مطمئن باشد با کاری روبهرو است که دست کم، اُریژینال است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.