|

دایره‌ای که بیهوده ضخیم شد

مازیار فکری‌ارشاد

صداوسیما اسیر چنبره‌ای از بن‌بست‌های خواسته و ناخواسته شده که مانع از جذب و راضی نگه‌داشتن مخاطب می‌شوند. از همان ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی و تحول بنیادین در ساختار اداره و تولید محتوا در رادیو و تلویزیون، مفاهیم و تعاریف تازه‌ای بر شمایل کلی و عمومی برنامه‌ها حاکم شد. این روند به شکلی طبیعی و بدیهی ناشی از تعاریف تازه‌ای می‌شد که آرمان‌های یک ملت انقلاب‌کرده را بازتاب می‌داد. خط‌قرمزهایی معین شد که بیشتر دایره اخلاق عرفی، شرع و سیاست را دربر می‌گرفت. اما در گذر زمان پیرایه‌هایی بر این آرمان‌های درست افزوده و دایره خط‌قرمزها روزبه‌روز وسیع‌تر شد.
زمان گذشت و زمانه عوض شد. فناوری‌های ماهواره‌ای چنان پیشرفت کرد که باوجود محدودیت، دیگر سازمان صداوسیمای ملی تنها میهمان شبانه خانه‌های مردم نبود. ابتدا تصور این بود که با ممنوعیت و جمع‌آوری می‌توان این رقیب را از میدان به‌در کرد و بر سلطه خیالی در این بازار رقابتی کاملا مبتنی‌بر چرخه عرضه و تقاضا ادامه داد. اما تجربه نشان داد که راهش این نیست. روزبه‌روز بر تعداد رقبایی که حتی 10 درصد بودجه این سازمان عریض‌وطویل را هم در اختیار نداشتند ولی به‌لحاظ جذب مخاطب در این بازی ناگزیر پیش می‌افتادند، افزوده می‌شد. زمانی تصمیم گرفته شد برای مقابله با این اوضاع نابسامان، نهضت ساخت تله‌فیلم و سریال به راه بیفتد. حتی فیلم‌سازان نامدار و معتبر سینما - که تاکنون گذرشان هم به حوالی جام‌جم نیفتاده بود- دعوت به همکاری شدند. صدها تله‌فیلم و سریال با نام‌های دهان‌پرکن تولید شدند و روی آنتن رفتند و کسی آنها را ندید؛ ندید، چون همچنان صداوسیما خط‌کشی کمّی در دست گرفته بود و کیفیت را نتوانست کنترل کند؟ شاید، ولی مشکل اصلی این هم نبود.
ظهور و بروز چندین شبکه ماهواره‌ای فارسی‌زبان، صداوسیما را به چالشی عمیق و جدی افکنده است. این شبکه‌ها با ارزش‌ها و ملاک‌های خود برنامه می‌سازند و صداوسیما اساسا با اهداف تعریف‌شده دیگری فعالیت می‌کند. در برخی موارد برای نزدیک‌شدن شکلی به برخی برنامه‌های قابل‌بازتولید با مفاهیم جاری، تلاش‌هایی صورت گرفت که از همان ابتدا هم محکوم به شکست بوده‌اند. حتی برخی مدیران رده‌های پایین به شکلی غیررسمی از تهیه‌کنندگان و برنامه‌سازان زیردست خود خواستند به‌لحاظ فرم از برنامه‌های موفق شبکه‌های ماهواره‌ای تقلید کنند. اما این تقلیدها چنان ناشیانه و فاقد انگیزه معنایی بود که گاه در افکار عمومی و بازتاب آن در شبکه‌های اجتماعی، دست انداخته شدند و دست‌مایه لطیفه‌های فوری و روزمره قرار گرفتند. بالاخره راه چاره چیست؟
بیایید ابتدا در مورد این اصل بدیهی به توافق برسیم. صداوسیمای ما، برخی جذابیت‌ها و کشش و کنش‌های مخاطب‌پسند را نمی‌تواند و نباید بازتولید کند. خط‌قرمز‌های آرمانی و انقلابی بر رادیو و تلویزیون همچنان پابرجاست. اما بحث تازه از اینجا به‌بعد آغاز می‌شود. اشاره کردم که در گذر زمان مواردي بر این اصول آرمانی و تعاریف اولیه افزوده شد. به نظر می‌رسد سازمان صداوسیما و مخاطبان و دستگاه‌های دیگر، باید روزی به این نتیجه برسند که می‌توان این خطوط قرمز عرفی را کمی به عقب راند و به مرزهای واقعی تعریف‌شده در بدو پیروزی انقلاب رساند. می‌توان برنامه‌هایی جذاب تولید کرد که نه مبانی شرع اسلام را خدشه‌دار کنند و نه به عرصه مخالفت یا معاندت با ارزش‌های انقلاب و اصول نظام بیفتند و درعین‌حال موفق به جذب مخاطب شوند. حلقه بایدهاونبایدهای فعلی رسانه ملی هرروز تنگ‌تر می‌شود. تولید فیلم، سریال یا برنامه‌ای که چندسال پیش بدون ایجاد مشکلی در تلویزیون روی آنتن می‌رفت، امروز عملا ناممکن است. عرصه چنان بر برنامه‌سازان تنگ شده که یا عطای همکاری با صداوسیما را به لقایش می‌بخشند یا به کار سردستی و بی‌انگیزه رضایت می‌دهند. حاصل این بی‌انگیزگی هم بی‌تردید در برنامه هویدا می‌شود و مخاطب را از خود دور می‌کند. تا زمانی که این خطوط قرمز اضافه برداشته نشوند، وضعیت همین است که مشاهده می‌کنیم.

صداوسیما اسیر چنبره‌ای از بن‌بست‌های خواسته و ناخواسته شده که مانع از جذب و راضی نگه‌داشتن مخاطب می‌شوند. از همان ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی و تحول بنیادین در ساختار اداره و تولید محتوا در رادیو و تلویزیون، مفاهیم و تعاریف تازه‌ای بر شمایل کلی و عمومی برنامه‌ها حاکم شد. این روند به شکلی طبیعی و بدیهی ناشی از تعاریف تازه‌ای می‌شد که آرمان‌های یک ملت انقلاب‌کرده را بازتاب می‌داد. خط‌قرمزهایی معین شد که بیشتر دایره اخلاق عرفی، شرع و سیاست را دربر می‌گرفت. اما در گذر زمان پیرایه‌هایی بر این آرمان‌های درست افزوده و دایره خط‌قرمزها روزبه‌روز وسیع‌تر شد.
زمان گذشت و زمانه عوض شد. فناوری‌های ماهواره‌ای چنان پیشرفت کرد که باوجود محدودیت، دیگر سازمان صداوسیمای ملی تنها میهمان شبانه خانه‌های مردم نبود. ابتدا تصور این بود که با ممنوعیت و جمع‌آوری می‌توان این رقیب را از میدان به‌در کرد و بر سلطه خیالی در این بازار رقابتی کاملا مبتنی‌بر چرخه عرضه و تقاضا ادامه داد. اما تجربه نشان داد که راهش این نیست. روزبه‌روز بر تعداد رقبایی که حتی 10 درصد بودجه این سازمان عریض‌وطویل را هم در اختیار نداشتند ولی به‌لحاظ جذب مخاطب در این بازی ناگزیر پیش می‌افتادند، افزوده می‌شد. زمانی تصمیم گرفته شد برای مقابله با این اوضاع نابسامان، نهضت ساخت تله‌فیلم و سریال به راه بیفتد. حتی فیلم‌سازان نامدار و معتبر سینما - که تاکنون گذرشان هم به حوالی جام‌جم نیفتاده بود- دعوت به همکاری شدند. صدها تله‌فیلم و سریال با نام‌های دهان‌پرکن تولید شدند و روی آنتن رفتند و کسی آنها را ندید؛ ندید، چون همچنان صداوسیما خط‌کشی کمّی در دست گرفته بود و کیفیت را نتوانست کنترل کند؟ شاید، ولی مشکل اصلی این هم نبود.
ظهور و بروز چندین شبکه ماهواره‌ای فارسی‌زبان، صداوسیما را به چالشی عمیق و جدی افکنده است. این شبکه‌ها با ارزش‌ها و ملاک‌های خود برنامه می‌سازند و صداوسیما اساسا با اهداف تعریف‌شده دیگری فعالیت می‌کند. در برخی موارد برای نزدیک‌شدن شکلی به برخی برنامه‌های قابل‌بازتولید با مفاهیم جاری، تلاش‌هایی صورت گرفت که از همان ابتدا هم محکوم به شکست بوده‌اند. حتی برخی مدیران رده‌های پایین به شکلی غیررسمی از تهیه‌کنندگان و برنامه‌سازان زیردست خود خواستند به‌لحاظ فرم از برنامه‌های موفق شبکه‌های ماهواره‌ای تقلید کنند. اما این تقلیدها چنان ناشیانه و فاقد انگیزه معنایی بود که گاه در افکار عمومی و بازتاب آن در شبکه‌های اجتماعی، دست انداخته شدند و دست‌مایه لطیفه‌های فوری و روزمره قرار گرفتند. بالاخره راه چاره چیست؟
بیایید ابتدا در مورد این اصل بدیهی به توافق برسیم. صداوسیمای ما، برخی جذابیت‌ها و کشش و کنش‌های مخاطب‌پسند را نمی‌تواند و نباید بازتولید کند. خط‌قرمز‌های آرمانی و انقلابی بر رادیو و تلویزیون همچنان پابرجاست. اما بحث تازه از اینجا به‌بعد آغاز می‌شود. اشاره کردم که در گذر زمان مواردي بر این اصول آرمانی و تعاریف اولیه افزوده شد. به نظر می‌رسد سازمان صداوسیما و مخاطبان و دستگاه‌های دیگر، باید روزی به این نتیجه برسند که می‌توان این خطوط قرمز عرفی را کمی به عقب راند و به مرزهای واقعی تعریف‌شده در بدو پیروزی انقلاب رساند. می‌توان برنامه‌هایی جذاب تولید کرد که نه مبانی شرع اسلام را خدشه‌دار کنند و نه به عرصه مخالفت یا معاندت با ارزش‌های انقلاب و اصول نظام بیفتند و درعین‌حال موفق به جذب مخاطب شوند. حلقه بایدهاونبایدهای فعلی رسانه ملی هرروز تنگ‌تر می‌شود. تولید فیلم، سریال یا برنامه‌ای که چندسال پیش بدون ایجاد مشکلی در تلویزیون روی آنتن می‌رفت، امروز عملا ناممکن است. عرصه چنان بر برنامه‌سازان تنگ شده که یا عطای همکاری با صداوسیما را به لقایش می‌بخشند یا به کار سردستی و بی‌انگیزه رضایت می‌دهند. حاصل این بی‌انگیزگی هم بی‌تردید در برنامه هویدا می‌شود و مخاطب را از خود دور می‌کند. تا زمانی که این خطوط قرمز اضافه برداشته نشوند، وضعیت همین است که مشاهده می‌کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.