مقصود فراستخواه:
مسئولیت اجتماعی علم و مسئله آپاراتوس
ابتدا مفروضات پیشین خود را توضیح میدهم. دانشگاهها، نهادهایی اجتماعی و فرهنگی از نوع دانشی هستند و فلسفه وجودی آنها تولید خیر عمومی و رفاه اجتماعی از طریق علمآموزی و علمورزی است. با ادغام دانشگاه در منطق دولتی و اقتصادی، هم هویت ذاتی فرهنگی و اجتماعی و علمی دانشگاه و هم سرشت ساختی و کارکردی آن مخدوش میشود و به تحلیل میرود. سعی میکنم مفروضات خود را درباب دانشگاه با مقایسه چهار موجودیت، بیان کنم. هر موجودیتی برای خود تکنیکی دارد و برای اعمال هر موجودیت، میتوانیم ملاک مشروعیت در نظر بگیریم. تکنیک موجودیت دولت قدرت است و مشروعیتش قانونیشدن قدرت، توافقیشدن قدرت و منطقهایشدن قدرت. تکنیک موجودیت بازار منفعت است و مشروعیتش رقابت، رفاه اجتماعی و کیفیت زندگی. تکنیک موجودیت جامعه «خود» است و مشروعیتش کنش متقابل نمادین، کردارهای اجتماعی، حوزه عمومی، نهادهای مدنی و مشارکت. تکنیک موجودیت دانشگاه علمآموزی و علمورزی است و مشروعیتش مسئولیت اجتماعی دانش، تأثیر دانش در تحول اجتماعی، سهم دانشگاه در توسعه و رفاه بشر، پایداری زیستبوم، فهم سفارشهای خاموش اجتماعی و پیجویی رهایی انسانی... .
دو سنت مهم در دانشگاه غیرقابل تفکیکاند: سنت عقلگرایی و تعمیمهای تا حد امکان عینی و جهانروا و سنت انسانگرایی و تعهدات فرهنگی و اجتماعی محلی و ملی و جهانی. با این مفروضات، رسالت مرکزی دانشگاه اجتماعیسازی علم است؛ نه تجاریسازی علم. نقد و روشنگری اجتماعی است نه سرمایهداری دانشگاهی، کارآفرینی اجتماعی است تا کارآفرینی اقتصادی.
بزرگترین دامی که با غلبه اقتصاد نئوکلاسیک در راه آموزشعالی و دانشگاهها گسترده شده است، سایهاندازشدن ملاکهای صرفا اقتصادی و مدیریت نوین دولتی بر آموزش عالی و دانشگاههاست که نتیجهاش مکدونالدیشدن دانشگاه و تبدیل مضحکهآمیز آن به سوپرمارکتی با انواع کالاهای فروختنی و استحاله آن به مک یونیورسیتی است: با فستفودهایی فاقد عمق پرسشگری و ظرافت و اصالت علمآموزی و اکتشاف و تولید معنا.
مسئولیت دانشگاه عبارت است از: آزادسازی و عمومیسازی دانش و اثربخشی اجتماعی آن، دموکراتیزهکردن علم بهعنوان یک دارایی مهم عمومی، رهایی دانش از انحصار گروههای خاص، دموکراتیزم دانش به معنای مرکززدایی از دانش، دسترسی و بهرهمندی همه ذینفعان اجتماعی از آن و تأثیر اجتماعی دانش در رفاه اجتماعی، کمک به عدالتشناختی. ما باید علوم اجتماعی روشنگر و تحولخواه و انتقادی داشته باشیم نه علوم اجتماعی ابزاری. فهم مسیر تاریخی دانشگاه در ایران برای فهم وضع کنونی لازم است. در هشت دهه فعالیت دانشگاه در ایران، شش سرمشق متفاوت بر آن سایه انداخته است: از دهه اول تا دهه ۳۰ مدرنیزاسیون دولتی، نخبهگرایی دانشگاهی با الگوی ناپلئونی فرانسه، در دهه ۴۰ و ۵۰ تکنوکراسی دولتی، الگوی آنگلوساکسونی، در آستانه انقلاب سیاستزدگی و دیگریشدن دولت، در دهه ۶۰ ایدئولوژی اسلامی دربرابر ایدئولوژی غربیسازی و نوسازی، در دهه ۷۰ تودهگرایی دولتی و سیطره کمیت و در دهه ۸۰ پولیشدن آشکار و نهان دولتی دانشگاه. هریک از سرمشقها بهنوعی دانشگاه و آموزش عالی را از مسئولیت اجتماعی خود بازداشته است. سرمشق مدرنیزاسیون دولتی و نخبهگرایی و الگوی ناپلئونی
فرانسه با پداگوژی برج عاجی به بیگانگی با متن جامعه منجر شده. تکنوکراسی دولتی و الگوی آنگلوساکسونی با عقلانیت ابزاری باعث تقلیلیافتن به ماشینی برای تولید و عرضه نیروی انسانی متخصص به بوروکراسی نفتی دولت شده. سیاستزدگی و دیگریشدن دولت، با پارادایم غالب چپ که تأثیر اجتماعی آن ادغامشدن در سیاست است. ایدئولوژی با پارادایم انقلاب فرهنگی باعث ادغامشدن علم در الهیات ادغامشدن دانشگاه در دولت (استعاره بازو به جای چشم و مغز)، ناکارکردی و دفورماسیون دانشگاه، استحاله علم به ناعلم شده. سرمشق تودهگرایی دولتی و سیطره کمیت با پارادایم تقاضای اجتماعی بازار انحصاری. برنده ظاهری این پارادایم، گروههای حاشیهای «جغرافیایی، درآمدی و جنسیتی» بودند که عکسالعملهایی را نیز در پدرسالاری برانگیخت در قالب سیاستهای تکجنسیتیکردن، آموزش عالی انبوه و مدرکگرایی هم به افت کیفیت انجامید و هم به مسئولیتهای اجتماعی دانشگاه لطمه زد. سرمشق پولگرایی آشکار و نهان دولتی با پارادایم بنگاهداری و درآمدزایی. دغدغه کسب درآمد و تأمین مخارج، مسئولیتهای اجتماعی دانشگاه و تصویر اجتماعی و سرمایه اجتماعی آن را مخدوش کرد.
جمعیت حدودا پنجمیلیونی دانشجویی با ۱۵۰ هزار عضو هیأتعلمی و کارکنان (بسیار بیش از جمعیت کشورهایی مثل کویت و قطر و بحرین!) و صدها مرکز آموزش عالی (حدود دوهزارو 800 واحد و مؤسسه!) با پراکنش بیحدوحصر و نامنظم و خارج از اندازه در سرزمینی با پراکندگیهای اقلیمی و تنوعات فراوان به تعدادی دستگاهها و نهادها و سازمانهای دولتی موازی سپرده شدهاند که نه در درون این سازمانها کارآمدیهای کافی وجود دارد و نه در میان این دستگاهها، همگرایی قانونمندی به چشم میخورد.
در وضعیت کنونی، قلمروهای پراکنده دانشگاهی ما به یک دیوانسالاری دولتی ناکارآمد واگرا گره زده شده است. این در حالی است که خود دولت نیز به مکانی برای تداول پرتنش تئوکراسی و تکنوکراسی تحویل یافته است. دانشگاه در چنبرهای گرفتار است که میتوان آن را چنین تعبیر کرد: سیکل معیوب تمامدولتی/ بیدولتی، هزینههای تمرکز را میپردازیم و گرفتار هرجومرج ویرانگر نیز هستیم. درحالیکه جریان اصلی پیچوتابهای قدرت و منفعت همچنان خود را بازتولید میکند، با جهازات و آپاراتوسهایی که در واقع شکلبندی بیرونی گفتمانهای دولت و بازارهای انحصاری هستند. این هژمون و آپارتوس با ما چه میکند؟ نظام دانش خود را بازنمایی و نگهداری میکند که در آن، دانشگاهی و دانشجو سوژهای سربهزیر خواسته میشود. آپاراتوس، حتی تمایل به انحلال سوژه و تمایززدایی از دانشگاهیان و دانشجویان (به معنای بوردیویی) کلمه دارد.
آپاراتوس دولت و بازار، سوژههای سربهزیر دانشگاهی میخواهد. دانشجو برای تعویق خدمت سربازی و اخذ مدرک بیاید، از این ستون به آن ستون فرج است. استاد برای ارتقا درس بدهد و سرگرم تکثیر مقاله و نمایشگر رزومهای خود بشود. رئیس دانشگاه از یک سو در کریدورهای دولتی و حاشیههای جناحی لابی کند و از سوی دیگر با توسل به بازارهای انحصاری، بنگاهداری کند. کارفرما و استخدامکننده نیز به غربال دانشآموختگان بپردازد. در این میان انجمنهای علمی دانشجویی نیز یا به یک فوقبرنامه سازمانی در دانشگاه تحویل مییابند یا حاشیهای بر متن سیاسی دانشجویی میشوند یا به دفاتر کاریابی و کارگشایی فروکاسته میشوند. دو راه برونشو به نظر میرسد: اول اینکه دولت، علم را به خود اهالی علم تحویل دهد و دانشگاه را به خود مناطق سرزمینی و شبکه دانشگاهها و دانشگاهیان و ذینفعان اجتماعی آنها واگذار کند. دوم قلمروهای دانشگاهی نیز با رهاسازی خود از بوروکراسی دولتی و تکنوکراسی بازار برای بازیابی هویت آکادمیک و اجتماعی و فرهنگی خود تکاپو کنند.
هویتیابی دانشگاهی از طریق سیستمهای رسمی دانشگاه و به دست هیأتعلمی در مکانهای سازمانی چندان سهل یا حتی ممکن نیست. اما از طریق اجتماع علمی و مکان سوم علم میتوان به آن امید اجتماعی بست. مکان اول: مثل درسخواندن دانشجو در خانه، مطالعه و تحقیق شخصی هیأتعلمی. مکان دوم: شرکت در امتحان، گذراندن واحدها، فعالیت حرفهای رسمی اعضای هیأتعلمی. مکان سوم: عضویت در انجمنها، تعاملات اجتماعی، حوزه عمومی علم، ژورنالیسم علمی، ترویج علم، عمومیسازی علم، پیجویی مسئولیتهای اجتماعی علم.
مسئله ساختار فضا در نظریهپردازی فضای اجتماعی و قدرت نمادین بوردیو، مسئله تمایززدایی و حل آن با تمایزیابی در نظریهپردازی بوردیو، مسئله سیستم با راهحل زیستجهان در نظریهپردازی هابرماس، مسئله آپاراتوس با راهحل خودمختاری نسبی سوژه در نظریهپردازی آلتوسر و مسئله اخلاق با راهحل اخلاقیات در نظریهپردازی فوکو حل میشود. من به تفکیک فوکویی در اخلاق قائل هستم: اخلاق (morality) و اخلاقیات (Ethics). اخلاق همان اخلاق رسمی است، آنچه از جامعه و نهادها و گفتمانها به ما میرسد. اما اخلاقیات، نوعی ادراک اخلاقی، تجربه اخلاقی و عمل اخلاقی شخصی است. کردار آزادانه و خودآگاه شخصی ما و تکنولوژی نفس است. اینکه چگونه آزادانه و با خودآگاهی در حیطه امکانها دلخواهانه رفتار نکنیم بلکه دست به انتخابهای اخلاقی بزنیم. چرا تجربه اخلاقی و تجربه اجتماعی علم برای دانشجویان ما مهم است؟ برای مسئله شکست در تاریخ معاصر ما باید شکست اخلاق، شکست عمل اجتماعی، شکست نهادها، شکست بازار، شکست دولت و شکست دانشگاه را بررسی کنیم. یکی از مهمترین ظرفیتهای مکان سوم علمورزی دانشجویی تفکیک میان تحصیل رسمی
(education) با درگیری شخصی (engagement) است. کاه (Kuh) و آستین (Astin) و کواتس (Coates) و... درباره Student Engagement in Campus بررسی کردهاند. مشغله دانشجویی شناختی، عاطفی و عملی است. گوهر آن، پراکتیس علم و بلکه پراکسیس علم، حس کنشگری چالشآمیز و تعاملی و تجربه عمل علمورزی دانشجویی و زندگی دانشجویی است.
ابتدا مفروضات پیشین خود را توضیح میدهم. دانشگاهها، نهادهایی اجتماعی و فرهنگی از نوع دانشی هستند و فلسفه وجودی آنها تولید خیر عمومی و رفاه اجتماعی از طریق علمآموزی و علمورزی است. با ادغام دانشگاه در منطق دولتی و اقتصادی، هم هویت ذاتی فرهنگی و اجتماعی و علمی دانشگاه و هم سرشت ساختی و کارکردی آن مخدوش میشود و به تحلیل میرود. سعی میکنم مفروضات خود را درباب دانشگاه با مقایسه چهار موجودیت، بیان کنم. هر موجودیتی برای خود تکنیکی دارد و برای اعمال هر موجودیت، میتوانیم ملاک مشروعیت در نظر بگیریم. تکنیک موجودیت دولت قدرت است و مشروعیتش قانونیشدن قدرت، توافقیشدن قدرت و منطقهایشدن قدرت. تکنیک موجودیت بازار منفعت است و مشروعیتش رقابت، رفاه اجتماعی و کیفیت زندگی. تکنیک موجودیت جامعه «خود» است و مشروعیتش کنش متقابل نمادین، کردارهای اجتماعی، حوزه عمومی، نهادهای مدنی و مشارکت. تکنیک موجودیت دانشگاه علمآموزی و علمورزی است و مشروعیتش مسئولیت اجتماعی دانش، تأثیر دانش در تحول اجتماعی، سهم دانشگاه در توسعه و رفاه بشر، پایداری زیستبوم، فهم سفارشهای خاموش اجتماعی و پیجویی رهایی انسانی... .
دو سنت مهم در دانشگاه غیرقابل تفکیکاند: سنت عقلگرایی و تعمیمهای تا حد امکان عینی و جهانروا و سنت انسانگرایی و تعهدات فرهنگی و اجتماعی محلی و ملی و جهانی. با این مفروضات، رسالت مرکزی دانشگاه اجتماعیسازی علم است؛ نه تجاریسازی علم. نقد و روشنگری اجتماعی است نه سرمایهداری دانشگاهی، کارآفرینی اجتماعی است تا کارآفرینی اقتصادی.
بزرگترین دامی که با غلبه اقتصاد نئوکلاسیک در راه آموزشعالی و دانشگاهها گسترده شده است، سایهاندازشدن ملاکهای صرفا اقتصادی و مدیریت نوین دولتی بر آموزش عالی و دانشگاههاست که نتیجهاش مکدونالدیشدن دانشگاه و تبدیل مضحکهآمیز آن به سوپرمارکتی با انواع کالاهای فروختنی و استحاله آن به مک یونیورسیتی است: با فستفودهایی فاقد عمق پرسشگری و ظرافت و اصالت علمآموزی و اکتشاف و تولید معنا.
مسئولیت دانشگاه عبارت است از: آزادسازی و عمومیسازی دانش و اثربخشی اجتماعی آن، دموکراتیزهکردن علم بهعنوان یک دارایی مهم عمومی، رهایی دانش از انحصار گروههای خاص، دموکراتیزم دانش به معنای مرکززدایی از دانش، دسترسی و بهرهمندی همه ذینفعان اجتماعی از آن و تأثیر اجتماعی دانش در رفاه اجتماعی، کمک به عدالتشناختی. ما باید علوم اجتماعی روشنگر و تحولخواه و انتقادی داشته باشیم نه علوم اجتماعی ابزاری. فهم مسیر تاریخی دانشگاه در ایران برای فهم وضع کنونی لازم است. در هشت دهه فعالیت دانشگاه در ایران، شش سرمشق متفاوت بر آن سایه انداخته است: از دهه اول تا دهه ۳۰ مدرنیزاسیون دولتی، نخبهگرایی دانشگاهی با الگوی ناپلئونی فرانسه، در دهه ۴۰ و ۵۰ تکنوکراسی دولتی، الگوی آنگلوساکسونی، در آستانه انقلاب سیاستزدگی و دیگریشدن دولت، در دهه ۶۰ ایدئولوژی اسلامی دربرابر ایدئولوژی غربیسازی و نوسازی، در دهه ۷۰ تودهگرایی دولتی و سیطره کمیت و در دهه ۸۰ پولیشدن آشکار و نهان دولتی دانشگاه. هریک از سرمشقها بهنوعی دانشگاه و آموزش عالی را از مسئولیت اجتماعی خود بازداشته است. سرمشق مدرنیزاسیون دولتی و نخبهگرایی و الگوی ناپلئونی
فرانسه با پداگوژی برج عاجی به بیگانگی با متن جامعه منجر شده. تکنوکراسی دولتی و الگوی آنگلوساکسونی با عقلانیت ابزاری باعث تقلیلیافتن به ماشینی برای تولید و عرضه نیروی انسانی متخصص به بوروکراسی نفتی دولت شده. سیاستزدگی و دیگریشدن دولت، با پارادایم غالب چپ که تأثیر اجتماعی آن ادغامشدن در سیاست است. ایدئولوژی با پارادایم انقلاب فرهنگی باعث ادغامشدن علم در الهیات ادغامشدن دانشگاه در دولت (استعاره بازو به جای چشم و مغز)، ناکارکردی و دفورماسیون دانشگاه، استحاله علم به ناعلم شده. سرمشق تودهگرایی دولتی و سیطره کمیت با پارادایم تقاضای اجتماعی بازار انحصاری. برنده ظاهری این پارادایم، گروههای حاشیهای «جغرافیایی، درآمدی و جنسیتی» بودند که عکسالعملهایی را نیز در پدرسالاری برانگیخت در قالب سیاستهای تکجنسیتیکردن، آموزش عالی انبوه و مدرکگرایی هم به افت کیفیت انجامید و هم به مسئولیتهای اجتماعی دانشگاه لطمه زد. سرمشق پولگرایی آشکار و نهان دولتی با پارادایم بنگاهداری و درآمدزایی. دغدغه کسب درآمد و تأمین مخارج، مسئولیتهای اجتماعی دانشگاه و تصویر اجتماعی و سرمایه اجتماعی آن را مخدوش کرد.
جمعیت حدودا پنجمیلیونی دانشجویی با ۱۵۰ هزار عضو هیأتعلمی و کارکنان (بسیار بیش از جمعیت کشورهایی مثل کویت و قطر و بحرین!) و صدها مرکز آموزش عالی (حدود دوهزارو 800 واحد و مؤسسه!) با پراکنش بیحدوحصر و نامنظم و خارج از اندازه در سرزمینی با پراکندگیهای اقلیمی و تنوعات فراوان به تعدادی دستگاهها و نهادها و سازمانهای دولتی موازی سپرده شدهاند که نه در درون این سازمانها کارآمدیهای کافی وجود دارد و نه در میان این دستگاهها، همگرایی قانونمندی به چشم میخورد.
در وضعیت کنونی، قلمروهای پراکنده دانشگاهی ما به یک دیوانسالاری دولتی ناکارآمد واگرا گره زده شده است. این در حالی است که خود دولت نیز به مکانی برای تداول پرتنش تئوکراسی و تکنوکراسی تحویل یافته است. دانشگاه در چنبرهای گرفتار است که میتوان آن را چنین تعبیر کرد: سیکل معیوب تمامدولتی/ بیدولتی، هزینههای تمرکز را میپردازیم و گرفتار هرجومرج ویرانگر نیز هستیم. درحالیکه جریان اصلی پیچوتابهای قدرت و منفعت همچنان خود را بازتولید میکند، با جهازات و آپاراتوسهایی که در واقع شکلبندی بیرونی گفتمانهای دولت و بازارهای انحصاری هستند. این هژمون و آپارتوس با ما چه میکند؟ نظام دانش خود را بازنمایی و نگهداری میکند که در آن، دانشگاهی و دانشجو سوژهای سربهزیر خواسته میشود. آپاراتوس، حتی تمایل به انحلال سوژه و تمایززدایی از دانشگاهیان و دانشجویان (به معنای بوردیویی) کلمه دارد.
آپاراتوس دولت و بازار، سوژههای سربهزیر دانشگاهی میخواهد. دانشجو برای تعویق خدمت سربازی و اخذ مدرک بیاید، از این ستون به آن ستون فرج است. استاد برای ارتقا درس بدهد و سرگرم تکثیر مقاله و نمایشگر رزومهای خود بشود. رئیس دانشگاه از یک سو در کریدورهای دولتی و حاشیههای جناحی لابی کند و از سوی دیگر با توسل به بازارهای انحصاری، بنگاهداری کند. کارفرما و استخدامکننده نیز به غربال دانشآموختگان بپردازد. در این میان انجمنهای علمی دانشجویی نیز یا به یک فوقبرنامه سازمانی در دانشگاه تحویل مییابند یا حاشیهای بر متن سیاسی دانشجویی میشوند یا به دفاتر کاریابی و کارگشایی فروکاسته میشوند. دو راه برونشو به نظر میرسد: اول اینکه دولت، علم را به خود اهالی علم تحویل دهد و دانشگاه را به خود مناطق سرزمینی و شبکه دانشگاهها و دانشگاهیان و ذینفعان اجتماعی آنها واگذار کند. دوم قلمروهای دانشگاهی نیز با رهاسازی خود از بوروکراسی دولتی و تکنوکراسی بازار برای بازیابی هویت آکادمیک و اجتماعی و فرهنگی خود تکاپو کنند.
هویتیابی دانشگاهی از طریق سیستمهای رسمی دانشگاه و به دست هیأتعلمی در مکانهای سازمانی چندان سهل یا حتی ممکن نیست. اما از طریق اجتماع علمی و مکان سوم علم میتوان به آن امید اجتماعی بست. مکان اول: مثل درسخواندن دانشجو در خانه، مطالعه و تحقیق شخصی هیأتعلمی. مکان دوم: شرکت در امتحان، گذراندن واحدها، فعالیت حرفهای رسمی اعضای هیأتعلمی. مکان سوم: عضویت در انجمنها، تعاملات اجتماعی، حوزه عمومی علم، ژورنالیسم علمی، ترویج علم، عمومیسازی علم، پیجویی مسئولیتهای اجتماعی علم.
مسئله ساختار فضا در نظریهپردازی فضای اجتماعی و قدرت نمادین بوردیو، مسئله تمایززدایی و حل آن با تمایزیابی در نظریهپردازی بوردیو، مسئله سیستم با راهحل زیستجهان در نظریهپردازی هابرماس، مسئله آپاراتوس با راهحل خودمختاری نسبی سوژه در نظریهپردازی آلتوسر و مسئله اخلاق با راهحل اخلاقیات در نظریهپردازی فوکو حل میشود. من به تفکیک فوکویی در اخلاق قائل هستم: اخلاق (morality) و اخلاقیات (Ethics). اخلاق همان اخلاق رسمی است، آنچه از جامعه و نهادها و گفتمانها به ما میرسد. اما اخلاقیات، نوعی ادراک اخلاقی، تجربه اخلاقی و عمل اخلاقی شخصی است. کردار آزادانه و خودآگاه شخصی ما و تکنولوژی نفس است. اینکه چگونه آزادانه و با خودآگاهی در حیطه امکانها دلخواهانه رفتار نکنیم بلکه دست به انتخابهای اخلاقی بزنیم. چرا تجربه اخلاقی و تجربه اجتماعی علم برای دانشجویان ما مهم است؟ برای مسئله شکست در تاریخ معاصر ما باید شکست اخلاق، شکست عمل اجتماعی، شکست نهادها، شکست بازار، شکست دولت و شکست دانشگاه را بررسی کنیم. یکی از مهمترین ظرفیتهای مکان سوم علمورزی دانشجویی تفکیک میان تحصیل رسمی
(education) با درگیری شخصی (engagement) است. کاه (Kuh) و آستین (Astin) و کواتس (Coates) و... درباره Student Engagement in Campus بررسی کردهاند. مشغله دانشجویی شناختی، عاطفی و عملی است. گوهر آن، پراکتیس علم و بلکه پراکسیس علم، حس کنشگری چالشآمیز و تعاملی و تجربه عمل علمورزی دانشجویی و زندگی دانشجویی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.