|

نگاهی به «چکامه‌های روشنایی» اثر علی اتحاد

از سمت تاریکی به‌ سوی تاریکی

علیرضا امیرحاجبی

درباره رمز و راز بسیار گفته‌اند. آن‌قدر گفته‌اند که گویا دیگر رازی وجود ندارد. آیا در دورانی این‌چنین شفاف/ ناشفاف انسان نیازمند بازخوانی مفهوم راز و رمز است؟ نمی‌توانیم به‌ درستی و کامل به این پرسش پاسخ دهیم. شاید هم نیازی نباشد که برای هر پرسش پاسخی داشته باشیم. راز در هسته ابتدایی خود با قدرت در پیوند است. چیزی به راز تبدیل می‌شود که بتواند سازنده راز را از دیگران قدرتمندتر کند. راز نوعی اقتصاد است. اقتصادی در زمینه دانایی. رمزگان‌هایی نیز دارد که برای نخبگان برتر یک جامعه قابل‌خواندن است. راز شکسته می‌شود و گاه پس از رمزگشایی متوجه می‌شویم که چیزی جز پوچی در آن نبوده. اما این تلاش برای رمزشکنی یک راز خود روند گاه طولانی را می‌طلبد. گاه نیز رمزگشایی حساس و حیاتی می‌شود.

مانند رمزگشایی دستگاه تایپ مشهور نازی‌ها توسط گروهی نخبه در بریتانیا که باعث شد بسیاری از حملات نیروهای متحد خنثی شود. ما هر روز و هر ساعت با رمزگذاری‌های مختلف روبه‌رو می‌شویم. رمزهای عددی، رمزهای غیر‌عددی که به رمزهای عددی تبدیل می‌شود. ویروس‌های مهاجم به رایانه‌ها هم با پنهان‌‌شدن پشت یک عبارت ساده رمزگان خود را در همان عبارت مخفی می‌کنند. پس شاید بتوان گفت که برنامه‌نویسان و هکرها حکیمان معاصر هستند که رمزهای متفاوتی را با یک هدف تولید می‌کنند: «کسب قدرت و اعتبار». گاه این رمزگذاری‌ها برای قدرت‌گیری در برابر قدرتی دیگر است که نمونه‌های فراوانی را می‌توان در عرفان‌های باستانی نیز مشاهده کرد. رمزگان با نمادسازی و ساختارهای عمودی و افقی آیین‌ها نیز در ارتباط قرار می‌گیرد. هرچه این رمزگذاری‌ها تفاسیر و راه‌حل‌های متکثری داشته باشد به ‌نفع رمزگذار و رازورمز است. این مرحله و رتبه بعدی رمزگذاری است. مثل آیین تشرف دیونیزوسی که پس از مرحله قدرت‌گیری رمزگذار به ‌سمت اجرا (پرفورمنس) حرکت می‌کند. اما در هر آیین رمزگذاری‌شده نقطه مرکزی همان مسئله قدرت است. اگر دو نفر به زبانی ناآشنا چیزی به هم بگویند که دیگران متوجه آن نشوند، دانایی‌شان در یک سیکل بسته دوَران می‌کند و تبدیل به قدرت می‌شود. حال همین مکالمه دونفری را به سطح و عمق آیین منتقل و تجسم کنید قدرت درونی آیین را.
در رتبه و سطحی دیگر هنرمندان و نویسندگانی نیز هستند که تلاش می‌کنند تا با بهره‌گیری از نمادسازی‌ها و رمزگان دست به تولید نوعی هیجان ژرف بزنند. این هیجان در بخش‌هایی پایدار و در بخش‌هایی زودگذر و میراست. نیت این گروه از نخبگان در هسته مرکزی خود واجد همان خصوصیت خواست قدرت است اما در وجهی دیگر. شاید این قدرت آن‌چنان برای دیگران مضر و سرکوبگر به‌ نظر نیاید. قدرت نرم و گاه مفیدی است که جایگاهی رفیع به خالقش هدیه می‌دهد بدون آن‌که به مخاطب و مصرف‌کننده تولید ضرر یا آسیبی وارد شود. در ادبیات و در پی آن در تئاتر و سینما از این‌ دست کارخانه و کارگاه‌های تولید رمز و راز بسیار وجود دارد. کارگاه‌هایی که دانش را به ‌شکلی اقتصادی (قطره‌ای و تحت‌فشار رمزگان) به مغز مخاطب می‌رسانند تا آن مغز آبی بخورد و تر و تازه شود. هر راز آن زمان که به عرصه خواندن بیاید عاقبت گشوده می‌شود. راز در ذات خود دعوتی است برای خوانده و گشوده‌شدن.
«چکامه‌های روشنایی» اثر علی اتحاد نیز در تلاش است نوعی راز را ارائه دهد. رازی که به ‌دست خود مؤلف از همان ابتدا گشوده می‌شود. اتحاد بیشتر با تقدیس راز سروکار دارد تا با پیچیدگی‌های محتوایی و روش‌شناسی رازگشایی. فرم ظاهری نمایشنامه او رازگونه است اما به‌راحتی می‌توان با یک ماشین هوشمند ترجمه رمزهای آن را شکست و نور درون ساختار را دید. روایت اتحاد از مانی، نقاش نامدار پارسی در نمایش‌نامه «چکامه‌های روشنایی»، سفری بازگشت‌پذیر و گردشی جاویدان را به خواننده ارائه می‌دهد. با نثری کم‌وبیش پیچیده که خود نمایانگر همان داستان تولید رمزگان است که بدان اشاره کردم. رمزهای مولف تاریک و رعب‌آور نیست. بلکه به ‌دلیل معاصربودن مولف و متن حتی برای خواننده سرگرم‌کننده نیز می‌شود. گاه ریاضی‌گون و گاه فلسفی، گاه عرفانی و گاه معمارانه. دعوتی است به گشایش کتاب یک سفر که شاخ‌و‌برگ‌های بسیار دارد. سفری به ماوراء ساده و سرراست. به ‌شرط آنکه شاخ‌و‌برگ‌های تزئینی‌اش زده شود. وظیفه این ساده‌کردن به‌ عهده مخاطب است تا در این روند به لذت حذف تزئینات بپردازد. تلاش مولف در زمینه نشان دادن شخصیت مانی نقاش و این سفر چند مرحله و عرفانی، زیبا و ستودنی است. انتخاب شخصیتی چون مانی دغدغه‌های شخصی و حرفه اتحاد را نیز نشان می‌دهد. روایتی که بیشتر به سمت نوعی هستی‌شناسی معاصر نظر دارد تا مسائل انتقادی و اجتماعی.

درباره رمز و راز بسیار گفته‌اند. آن‌قدر گفته‌اند که گویا دیگر رازی وجود ندارد. آیا در دورانی این‌چنین شفاف/ ناشفاف انسان نیازمند بازخوانی مفهوم راز و رمز است؟ نمی‌توانیم به‌ درستی و کامل به این پرسش پاسخ دهیم. شاید هم نیازی نباشد که برای هر پرسش پاسخی داشته باشیم. راز در هسته ابتدایی خود با قدرت در پیوند است. چیزی به راز تبدیل می‌شود که بتواند سازنده راز را از دیگران قدرتمندتر کند. راز نوعی اقتصاد است. اقتصادی در زمینه دانایی. رمزگان‌هایی نیز دارد که برای نخبگان برتر یک جامعه قابل‌خواندن است. راز شکسته می‌شود و گاه پس از رمزگشایی متوجه می‌شویم که چیزی جز پوچی در آن نبوده. اما این تلاش برای رمزشکنی یک راز خود روند گاه طولانی را می‌طلبد. گاه نیز رمزگشایی حساس و حیاتی می‌شود.

مانند رمزگشایی دستگاه تایپ مشهور نازی‌ها توسط گروهی نخبه در بریتانیا که باعث شد بسیاری از حملات نیروهای متحد خنثی شود. ما هر روز و هر ساعت با رمزگذاری‌های مختلف روبه‌رو می‌شویم. رمزهای عددی، رمزهای غیر‌عددی که به رمزهای عددی تبدیل می‌شود. ویروس‌های مهاجم به رایانه‌ها هم با پنهان‌‌شدن پشت یک عبارت ساده رمزگان خود را در همان عبارت مخفی می‌کنند. پس شاید بتوان گفت که برنامه‌نویسان و هکرها حکیمان معاصر هستند که رمزهای متفاوتی را با یک هدف تولید می‌کنند: «کسب قدرت و اعتبار». گاه این رمزگذاری‌ها برای قدرت‌گیری در برابر قدرتی دیگر است که نمونه‌های فراوانی را می‌توان در عرفان‌های باستانی نیز مشاهده کرد. رمزگان با نمادسازی و ساختارهای عمودی و افقی آیین‌ها نیز در ارتباط قرار می‌گیرد. هرچه این رمزگذاری‌ها تفاسیر و راه‌حل‌های متکثری داشته باشد به ‌نفع رمزگذار و رازورمز است. این مرحله و رتبه بعدی رمزگذاری است. مثل آیین تشرف دیونیزوسی که پس از مرحله قدرت‌گیری رمزگذار به ‌سمت اجرا (پرفورمنس) حرکت می‌کند. اما در هر آیین رمزگذاری‌شده نقطه مرکزی همان مسئله قدرت است. اگر دو نفر به زبانی ناآشنا چیزی به هم بگویند که دیگران متوجه آن نشوند، دانایی‌شان در یک سیکل بسته دوَران می‌کند و تبدیل به قدرت می‌شود. حال همین مکالمه دونفری را به سطح و عمق آیین منتقل و تجسم کنید قدرت درونی آیین را.
در رتبه و سطحی دیگر هنرمندان و نویسندگانی نیز هستند که تلاش می‌کنند تا با بهره‌گیری از نمادسازی‌ها و رمزگان دست به تولید نوعی هیجان ژرف بزنند. این هیجان در بخش‌هایی پایدار و در بخش‌هایی زودگذر و میراست. نیت این گروه از نخبگان در هسته مرکزی خود واجد همان خصوصیت خواست قدرت است اما در وجهی دیگر. شاید این قدرت آن‌چنان برای دیگران مضر و سرکوبگر به‌ نظر نیاید. قدرت نرم و گاه مفیدی است که جایگاهی رفیع به خالقش هدیه می‌دهد بدون آن‌که به مخاطب و مصرف‌کننده تولید ضرر یا آسیبی وارد شود. در ادبیات و در پی آن در تئاتر و سینما از این‌ دست کارخانه و کارگاه‌های تولید رمز و راز بسیار وجود دارد. کارگاه‌هایی که دانش را به ‌شکلی اقتصادی (قطره‌ای و تحت‌فشار رمزگان) به مغز مخاطب می‌رسانند تا آن مغز آبی بخورد و تر و تازه شود. هر راز آن زمان که به عرصه خواندن بیاید عاقبت گشوده می‌شود. راز در ذات خود دعوتی است برای خوانده و گشوده‌شدن.
«چکامه‌های روشنایی» اثر علی اتحاد نیز در تلاش است نوعی راز را ارائه دهد. رازی که به ‌دست خود مؤلف از همان ابتدا گشوده می‌شود. اتحاد بیشتر با تقدیس راز سروکار دارد تا با پیچیدگی‌های محتوایی و روش‌شناسی رازگشایی. فرم ظاهری نمایشنامه او رازگونه است اما به‌راحتی می‌توان با یک ماشین هوشمند ترجمه رمزهای آن را شکست و نور درون ساختار را دید. روایت اتحاد از مانی، نقاش نامدار پارسی در نمایش‌نامه «چکامه‌های روشنایی»، سفری بازگشت‌پذیر و گردشی جاویدان را به خواننده ارائه می‌دهد. با نثری کم‌وبیش پیچیده که خود نمایانگر همان داستان تولید رمزگان است که بدان اشاره کردم. رمزهای مولف تاریک و رعب‌آور نیست. بلکه به ‌دلیل معاصربودن مولف و متن حتی برای خواننده سرگرم‌کننده نیز می‌شود. گاه ریاضی‌گون و گاه فلسفی، گاه عرفانی و گاه معمارانه. دعوتی است به گشایش کتاب یک سفر که شاخ‌و‌برگ‌های بسیار دارد. سفری به ماوراء ساده و سرراست. به ‌شرط آنکه شاخ‌و‌برگ‌های تزئینی‌اش زده شود. وظیفه این ساده‌کردن به‌ عهده مخاطب است تا در این روند به لذت حذف تزئینات بپردازد. تلاش مولف در زمینه نشان دادن شخصیت مانی نقاش و این سفر چند مرحله و عرفانی، زیبا و ستودنی است. انتخاب شخصیتی چون مانی دغدغه‌های شخصی و حرفه اتحاد را نیز نشان می‌دهد. روایتی که بیشتر به سمت نوعی هستی‌شناسی معاصر نظر دارد تا مسائل انتقادی و اجتماعی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.