|

نگاهی به پخته‌خوری در نشر موسیقی

بیگانه با جهان

سیامک قلی‌زاده

در سال‌های گذشته از مشکلات نشر و ناشران موسیقی در ایران سخن‌های زیادی گفته شده است. از جلسه‌های صنفی و گفتمان «ضرب اصول» گرفته تا کنفرانس «تد»؛ درباره سختی‌ها، مشکلات، موفقیت‌ها و راهکارهای بهبود نشر در ایران بسیار گفته و شنیده شده است. سال گذشته هم «رامین صدیقی»، مدیر نشر «هرمس»، توانست جایزه فستیوال مستقل و معتبر«وومکس» را دریافت کند که موفقیت بزرگی برای این نشر به حساب می‌آید. فراموش نکنیم این جایزه به نشر هرمسی رسیده که در سال گذشته تنها چهار آلبوم منتشر کرده است؛ یعنی کمتر از یک‌صدم آلبوم‌های بازار. درواقع معیارهایی برای چنین جوایزی وجود دارد که ارتباطی به مشکلات و نواقص سیستم نشر داخلی هر کشور ندارد. ازهمین‌رو، این جایزه برای تلاش‌های یک شخص اهدا شده و کلیت وضع نشر در ایران را (که اتفاقا هرمس هم جزئی از آن است) دربر نمی‌گیرد.
سیستم تولید و انتشار موسیقی ایران در هیچ‌یک از مراحلش، با آنچه در جهان رخ می‌دهد، نزدیکی و تطبیقی ندارد. در درجه نخست موسیقی ایران با عنصری به‌عنوان تهیه‌کننده (استثنا در هر پدیده‌ای وجود دارد) بیگانه است. زمانی که نام تهیه‌کننده مطرح می‌شود، شمایل شخصی که پول دارد و باید سر کیسه را شل کند به ذهن می‌رسد. دراین‌میان اما مهم‌تر از اینکه یک تهیه‌کننده وظیفه دارد همه هزینه‌های تولید اثر از نوازندگان و ترانه‌سرا گرفته تا ضبط و میکس نهایی را پرداخت کند، باید توان جهت‌دهی درست و دیدگاه هنری مختص به خود را هم داشته باشد. درواقع یک تهیه‌کننده همه موارد مرتبط با موسیقی را می‌شناسد؛ هم از نظر فنی، هم بازار موسیقی. در بسیاری از فیلم‌های مستند که روند ساخته‌شدن آلبوم‌های مشهور را نشان می‌دهند، تهیه‌کننده در کنار گروه حضور پررنگی دارد تا جایی که درباره اشکالات نوازندگی اعضای گروه هم اظهارنظر می‌کند. همین تهیه‌کننده‌ها هستند که با شناخت دقیق از بازار و مخاطبان موسیقی گروه‌ها را هدایت می‌کنند تا آثارشان بهتر و بیشتر شنیده شود. واضح است که تهیه‌کننده موسیقی پاپ و جَز متفاوت عمل می‌کنند؛ چراکه نسبت به کارشان شناخت دارند و با پیشینه و حتی خواسته‌های متفاوتی وارد این کار شده‌اند. بنابراین از یک گروه آوانگارد یا جَز توقع درآمد یک راک‌استار را ندارند و درنتیجه چنین عنصری فقط به فکر درآمدزایی نیست.
در موسیقی ایران اما تهیه‌کننده موسیقی با چنین مفهومی وجود ندارد. اصولا فردی که با نام تهیه‌کننده شناخته می‌شود، حتی حاضر به پرداخت تمام هزینه‌های تولید آلبوم نیست. توقعِ داشتن تخصص در زمینه موسیقی و دید هنری هم بسیار دور از ذهن است. چنین وظایفی را اشخاص یا گروه‌های موسیقی خود برعهده می‌گیرند. هنر خودشان را تولید می‌کنند و تهیه‌کننده خودشان هستند. پس از این مرحله، موزیسین‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند؛ «درآمدزاها» و «دیگران». هر دو دسته به ناشر نیاز دارند. البته باز هم ناشر به معنای اصلی و آنچه در جهان مرسوم است در ایران وجود خارجی ندارد. چراکه وظیفه ناشر، پیگیری درآمدها و حقوق آثار برمبنای «کپی‌رایت» است که ایران هرگز حاضر نشده به کنوانسیون جهانی این قانون بپیوندد. آنچه در جهان با عنوان «رکوردلیبل» شناخته می‌شود مفهوم نزدیک‌تری با ناشر در ایران دارد. خلاصه اینکه این ناشران سراغ دسته نخست می‌روند و گروه دوم، دنبال ناشرها. نهایت کاری که بیشتر این شرکت‌ها ممکن است برای موزیسین‌ها انجام دهند، کارهای مربوط به دریافت مجوز و هزینه تکثیر آلبوم است. البته دسته دوم اصولا مجبورند هزینه چاپ، تکثیر و پخش را هم خودشان پرداخت کنند. در نهایت این ناشران چه کمکی به موسیقی و هنر کردند؟ محصول حاضروآماده به دستشان می‌رسد که با هزار منت و دردسر برای موزیسین، علامت شرکت یا همان انتشاراتشان را پشت آلبوم می‌زنند.
در چنین شرایطی آن دسته از موزیسین‌ها که درآمدشان قطعی است و البته حال‌وحوصله کارهای اداری یک نشر را دارند راه دیگری را انتخاب می‌کنند. آنها دوست ندارند سود کاری که تمام‌قد خودشان انجام داده‌اند را با دیگری شریک شوند. پس برای خود، نشر دست‌وپا می‌کنند و به‌نوعی ناشر اختصاصی خودشان می‌شوند. معروف‌ترین آنها «محمدرضا شجریان» که خیلی زود این هوشمندی را به خرج داد و آثارش را از سوی انتشارات خودش یعنی «دل‌آواز» منتشر کرد. دو آلبوم پرفروش که در سال گذشته وارد بازار شدند هم، چنین سرگذشتی داشتند. کریستف رضاعی آلبوم «در دنیای تو ساعت چند است؟» را با لیبل نشر خودش یعنی «میم» منتشر کرد. همچنین علیرضا قربانی به مناسبت انتشار آلبوم «دخت پری‌وار» به جمع ناشران پیوست و نشر «آهنگ اشتیاق» را معرفی کرد.
با توجه به آسان‌شدن انتشار آلبوم و هزینه‌های نه‌چندان بالا، احتمالا در آینده تعداد نشرهای «خودانتشار» روزبه‌روز بیشتر و به ازای هر موزیسین که آثارش پرفروش است یک نشر هم متولد می‌شود. گروه موزیسین‌های جوان هم که برای پخش‌کردن اثرشان به ناشر و شرکت پخش نیاز دارند شاید مجبور به پرداخت مبلغی مازاد به ناشران شوند، چه اینکه در شرایط فعلی هم‌ چنین اتفاقاتی رخ می‌دهد. البته بی‌شک صدای تعداد زیادی موزیسین هم پشت در خانه‌هایشان می‌ماند و به گوش کسی نمی‌رسد؛ چراکه توان مالی انتشار آلبوم را ندارند.

در سال‌های گذشته از مشکلات نشر و ناشران موسیقی در ایران سخن‌های زیادی گفته شده است. از جلسه‌های صنفی و گفتمان «ضرب اصول» گرفته تا کنفرانس «تد»؛ درباره سختی‌ها، مشکلات، موفقیت‌ها و راهکارهای بهبود نشر در ایران بسیار گفته و شنیده شده است. سال گذشته هم «رامین صدیقی»، مدیر نشر «هرمس»، توانست جایزه فستیوال مستقل و معتبر«وومکس» را دریافت کند که موفقیت بزرگی برای این نشر به حساب می‌آید. فراموش نکنیم این جایزه به نشر هرمسی رسیده که در سال گذشته تنها چهار آلبوم منتشر کرده است؛ یعنی کمتر از یک‌صدم آلبوم‌های بازار. درواقع معیارهایی برای چنین جوایزی وجود دارد که ارتباطی به مشکلات و نواقص سیستم نشر داخلی هر کشور ندارد. ازهمین‌رو، این جایزه برای تلاش‌های یک شخص اهدا شده و کلیت وضع نشر در ایران را (که اتفاقا هرمس هم جزئی از آن است) دربر نمی‌گیرد.
سیستم تولید و انتشار موسیقی ایران در هیچ‌یک از مراحلش، با آنچه در جهان رخ می‌دهد، نزدیکی و تطبیقی ندارد. در درجه نخست موسیقی ایران با عنصری به‌عنوان تهیه‌کننده (استثنا در هر پدیده‌ای وجود دارد) بیگانه است. زمانی که نام تهیه‌کننده مطرح می‌شود، شمایل شخصی که پول دارد و باید سر کیسه را شل کند به ذهن می‌رسد. دراین‌میان اما مهم‌تر از اینکه یک تهیه‌کننده وظیفه دارد همه هزینه‌های تولید اثر از نوازندگان و ترانه‌سرا گرفته تا ضبط و میکس نهایی را پرداخت کند، باید توان جهت‌دهی درست و دیدگاه هنری مختص به خود را هم داشته باشد. درواقع یک تهیه‌کننده همه موارد مرتبط با موسیقی را می‌شناسد؛ هم از نظر فنی، هم بازار موسیقی. در بسیاری از فیلم‌های مستند که روند ساخته‌شدن آلبوم‌های مشهور را نشان می‌دهند، تهیه‌کننده در کنار گروه حضور پررنگی دارد تا جایی که درباره اشکالات نوازندگی اعضای گروه هم اظهارنظر می‌کند. همین تهیه‌کننده‌ها هستند که با شناخت دقیق از بازار و مخاطبان موسیقی گروه‌ها را هدایت می‌کنند تا آثارشان بهتر و بیشتر شنیده شود. واضح است که تهیه‌کننده موسیقی پاپ و جَز متفاوت عمل می‌کنند؛ چراکه نسبت به کارشان شناخت دارند و با پیشینه و حتی خواسته‌های متفاوتی وارد این کار شده‌اند. بنابراین از یک گروه آوانگارد یا جَز توقع درآمد یک راک‌استار را ندارند و درنتیجه چنین عنصری فقط به فکر درآمدزایی نیست.
در موسیقی ایران اما تهیه‌کننده موسیقی با چنین مفهومی وجود ندارد. اصولا فردی که با نام تهیه‌کننده شناخته می‌شود، حتی حاضر به پرداخت تمام هزینه‌های تولید آلبوم نیست. توقعِ داشتن تخصص در زمینه موسیقی و دید هنری هم بسیار دور از ذهن است. چنین وظایفی را اشخاص یا گروه‌های موسیقی خود برعهده می‌گیرند. هنر خودشان را تولید می‌کنند و تهیه‌کننده خودشان هستند. پس از این مرحله، موزیسین‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند؛ «درآمدزاها» و «دیگران». هر دو دسته به ناشر نیاز دارند. البته باز هم ناشر به معنای اصلی و آنچه در جهان مرسوم است در ایران وجود خارجی ندارد. چراکه وظیفه ناشر، پیگیری درآمدها و حقوق آثار برمبنای «کپی‌رایت» است که ایران هرگز حاضر نشده به کنوانسیون جهانی این قانون بپیوندد. آنچه در جهان با عنوان «رکوردلیبل» شناخته می‌شود مفهوم نزدیک‌تری با ناشر در ایران دارد. خلاصه اینکه این ناشران سراغ دسته نخست می‌روند و گروه دوم، دنبال ناشرها. نهایت کاری که بیشتر این شرکت‌ها ممکن است برای موزیسین‌ها انجام دهند، کارهای مربوط به دریافت مجوز و هزینه تکثیر آلبوم است. البته دسته دوم اصولا مجبورند هزینه چاپ، تکثیر و پخش را هم خودشان پرداخت کنند. در نهایت این ناشران چه کمکی به موسیقی و هنر کردند؟ محصول حاضروآماده به دستشان می‌رسد که با هزار منت و دردسر برای موزیسین، علامت شرکت یا همان انتشاراتشان را پشت آلبوم می‌زنند.
در چنین شرایطی آن دسته از موزیسین‌ها که درآمدشان قطعی است و البته حال‌وحوصله کارهای اداری یک نشر را دارند راه دیگری را انتخاب می‌کنند. آنها دوست ندارند سود کاری که تمام‌قد خودشان انجام داده‌اند را با دیگری شریک شوند. پس برای خود، نشر دست‌وپا می‌کنند و به‌نوعی ناشر اختصاصی خودشان می‌شوند. معروف‌ترین آنها «محمدرضا شجریان» که خیلی زود این هوشمندی را به خرج داد و آثارش را از سوی انتشارات خودش یعنی «دل‌آواز» منتشر کرد. دو آلبوم پرفروش که در سال گذشته وارد بازار شدند هم، چنین سرگذشتی داشتند. کریستف رضاعی آلبوم «در دنیای تو ساعت چند است؟» را با لیبل نشر خودش یعنی «میم» منتشر کرد. همچنین علیرضا قربانی به مناسبت انتشار آلبوم «دخت پری‌وار» به جمع ناشران پیوست و نشر «آهنگ اشتیاق» را معرفی کرد.
با توجه به آسان‌شدن انتشار آلبوم و هزینه‌های نه‌چندان بالا، احتمالا در آینده تعداد نشرهای «خودانتشار» روزبه‌روز بیشتر و به ازای هر موزیسین که آثارش پرفروش است یک نشر هم متولد می‌شود. گروه موزیسین‌های جوان هم که برای پخش‌کردن اثرشان به ناشر و شرکت پخش نیاز دارند شاید مجبور به پرداخت مبلغی مازاد به ناشران شوند، چه اینکه در شرایط فعلی هم‌ چنین اتفاقاتی رخ می‌دهد. البته بی‌شک صدای تعداد زیادی موزیسین هم پشت در خانه‌هایشان می‌ماند و به گوش کسی نمی‌رسد؛ چراکه توان مالی انتشار آلبوم را ندارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.