روايت مترجم: محمود حدادی
قامت لرزان کتاب
تا به دهههای سی و چهل، سالانه عناوین اندکی به بازار کتاب درمیآمد، چندان که هر کتاب بدون نیاز به معرفی، دیده میشد و جای خاص خود را میان خوانندگان پیدا میکرد، حتی بین خوانندگانی که با هم آشنا بودند یا علاقه مشترک داشتند، دستبهدست میشد و نوعی نقش رسانه دوم مییافت. تیراژ هم که خودبهخود بالاتر بود، آن هم با وجود درصد پایین جمعیت شهرنشین و مکتب و مدرسهدیده. هنوز هم سنت ازبرکردن و بهخاطرسپردن از بین نرفته بود و خاصه دیوانهای شعر در حافظهها هم جا میگرفت و بیش از تیراژ چاپیاش استقبال مییافت و نقل میشد. (تا قبل از اختراع تلویزیون اساسا گوش بیش از چشم به انسانها بهره هنری میرساند).کتاب هم مقولتا وزین چاپ میشد و به نوعی زینت خانه به حساب میآمد. بهطور نمونه چاپ اول آثار صادق هدایت گاه جلدهایی قطورتر از صفحات خود کتاب داشت. اما در این میان بر تنوع رشتههای علمی، بر تنوع شغلها، نگاهها و سلایق اضافه شده است. در نتیجه تولید انواع کتاب هم بالاتر رفته است. این امر البته توجیهی بر پایینآمدن تیراژ نیست. اما تا این حد مایه دلخوشی است که در مقابل افت تیراژ، در عوض تنوع کتاب، منطبق با خواستهای گوناگون مخاطب، افزایش یافته است. منتها در این وضع تازه، هر کتابی که منتشر میشود، در میان خیل عناوین توی ویترین، تا حدی گمنام میماند. در این میان مجلهای هم نیست که در نقد کتاب و معرفی آن مرجعیت عام داشته باشد. تنوع بالای عنوان، در مقابل روند معکوس افت تیراژ یک خطر بالقوه دربر دارد، و آن افت کیفیت ترجمه است. چون دستمزد کار مترجم را مستقیم پایین میآورد و از طرفی هم راه رسیدن او را به شهرتی که ضامن فروش آثارش باشد، در این بازار پرازدحام درازتر میکند. این تنگناها باعث میشود کمتر مترجمی به این حرفه پایبندی نشان دهد و در این راه پیگیر بماند، آن هم جایی که میدانیم مهارتیافتن در کار ترجمه، و رسیدن به کمال و کیفیت در این راه، تمرین و ممارست طلب میکند. شاید به همین دلیل است اگر میبینیم هرباره به تعداد مترجمان تفننی اضافه میشود. چنین مترجمی مقولتا کمتر فرصت شکوفایی مییابد و کمتر به اوج کیفیت و توان خود دست پیدا میکند. معلوم است که متاع نازیبا به همان نسبت مشتری کمتری خواهد داشت. اما محرومشدن کشور از مترجمان و ویراستاران مقتدر و حرفهای باز به سهم خود شاید یک عامل از عوامل افت تیراژ باشد. بلکه باید گفت اساسا صنعت در روند تکاملی خود به راهی میرود که در نهایت کتاب هویت فیزیکیش را از دست میدهد. مثلا کتاب جیبی از یک طرف خوب است، چون کتاب را ارزان به دست خواننده میرساند، از طرف دیگر از قداست کتاب میکاهد و آن را به کالای یکبارمصرف بدل میکند. جایی که خانهها با ایوان و حوض و باغچهشان تبدیل به آپارتمانهای پایین هفتادمتری میشوند، برای قفسه کتاب هم دیگر جایی نمیماند. در گام بعدی دیجیتالشدن متن، هویت و وزانت جسمانی را از کتاب میگیرد. از صفحه کامپیوتر به لپتاپ، از صفحه لپتاپ به تلفن همراه، متن دیجیتالی پیوسته بیشتر جا باز میکند و به همان میزان هم کتاب بیش از پیش به دنیای مجازی رانده میشود. رقیب عمده کتاب امروزه همین فناوری دیجیتالی است. این فناوری است که آینده را تعیین میکند. میماند این پرسش که کتاب تا کجا میتواند با حفظ هویت مستقل خود این امکان نوین را به خدمت خودش بگیرد. چاپ کتاب، یعنی تولید صنعتی آن، در کشوری مثل آلمان سابقهای پانصدساله دارد. در نتیجه در برابر رسانههای جدید مقاومت بیشتری از خود نشان میدهد. اما این سابقه در ایران به صد سال هم نمیرسد و طبیعی است که در چنین شرایطی میزان مقاومت کتاب در مواجهه با رسانههای جدید کمتر است. همچنان که تنگناهای مادی، شرایط رشد مترجمان حرفهای را از میان میبرند، عواملی مشابه باعث میشود ناشر هم در عرصه نشر پایداری زیادی نشان ندهد. کمتر ناشری هست در ایران که این شغل را از پدرانش به ارث برده باشد و در حوزهای از فرهنگ وارث یک سنت باشد. برعکس بسیاری ناشر جوان میبینیم که تازه به این حرفه فرهنگی رو آوردهاند و در کار خود اقتدار چندانی ندارند. در نتیجه آسانتر به گرایشهای بازار تن درمیدهند و در راه تثبیت مالی خود بیشتر به مزه دهن بازار نگاه میکنند. ضمن اینکه دخالت دولت در امر ادبیات، کاری که بروز عینی آن در حمایتهای هنگفت اما تبعیضآمیز، و همچنین اعمال ممیزی است، کتاب را در مقام زاییده هنر، ناچار به موجودی زیردست بدل میکند و در درازمدت راه شکفتن مستقل را از آن میگیرد. اینها شاید گوشهای از مسائل عینی و ذهنیای باشد که در عمل زمین را از زیر پای کتاب خالی میکند و نمودار عاجلش هم سقوط تیراژها به مرزهایی است که هرچهبیشتر رنگ قرمز به خودش میگیرد.
تا به دهههای سی و چهل، سالانه عناوین اندکی به بازار کتاب درمیآمد، چندان که هر کتاب بدون نیاز به معرفی، دیده میشد و جای خاص خود را میان خوانندگان پیدا میکرد، حتی بین خوانندگانی که با هم آشنا بودند یا علاقه مشترک داشتند، دستبهدست میشد و نوعی نقش رسانه دوم مییافت. تیراژ هم که خودبهخود بالاتر بود، آن هم با وجود درصد پایین جمعیت شهرنشین و مکتب و مدرسهدیده. هنوز هم سنت ازبرکردن و بهخاطرسپردن از بین نرفته بود و خاصه دیوانهای شعر در حافظهها هم جا میگرفت و بیش از تیراژ چاپیاش استقبال مییافت و نقل میشد. (تا قبل از اختراع تلویزیون اساسا گوش بیش از چشم به انسانها بهره هنری میرساند).کتاب هم مقولتا وزین چاپ میشد و به نوعی زینت خانه به حساب میآمد. بهطور نمونه چاپ اول آثار صادق هدایت گاه جلدهایی قطورتر از صفحات خود کتاب داشت. اما در این میان بر تنوع رشتههای علمی، بر تنوع شغلها، نگاهها و سلایق اضافه شده است. در نتیجه تولید انواع کتاب هم بالاتر رفته است. این امر البته توجیهی بر پایینآمدن تیراژ نیست. اما تا این حد مایه دلخوشی است که در مقابل افت تیراژ، در عوض تنوع کتاب، منطبق با خواستهای گوناگون مخاطب، افزایش یافته است. منتها در این وضع تازه، هر کتابی که منتشر میشود، در میان خیل عناوین توی ویترین، تا حدی گمنام میماند. در این میان مجلهای هم نیست که در نقد کتاب و معرفی آن مرجعیت عام داشته باشد. تنوع بالای عنوان، در مقابل روند معکوس افت تیراژ یک خطر بالقوه دربر دارد، و آن افت کیفیت ترجمه است. چون دستمزد کار مترجم را مستقیم پایین میآورد و از طرفی هم راه رسیدن او را به شهرتی که ضامن فروش آثارش باشد، در این بازار پرازدحام درازتر میکند. این تنگناها باعث میشود کمتر مترجمی به این حرفه پایبندی نشان دهد و در این راه پیگیر بماند، آن هم جایی که میدانیم مهارتیافتن در کار ترجمه، و رسیدن به کمال و کیفیت در این راه، تمرین و ممارست طلب میکند. شاید به همین دلیل است اگر میبینیم هرباره به تعداد مترجمان تفننی اضافه میشود. چنین مترجمی مقولتا کمتر فرصت شکوفایی مییابد و کمتر به اوج کیفیت و توان خود دست پیدا میکند. معلوم است که متاع نازیبا به همان نسبت مشتری کمتری خواهد داشت. اما محرومشدن کشور از مترجمان و ویراستاران مقتدر و حرفهای باز به سهم خود شاید یک عامل از عوامل افت تیراژ باشد. بلکه باید گفت اساسا صنعت در روند تکاملی خود به راهی میرود که در نهایت کتاب هویت فیزیکیش را از دست میدهد. مثلا کتاب جیبی از یک طرف خوب است، چون کتاب را ارزان به دست خواننده میرساند، از طرف دیگر از قداست کتاب میکاهد و آن را به کالای یکبارمصرف بدل میکند. جایی که خانهها با ایوان و حوض و باغچهشان تبدیل به آپارتمانهای پایین هفتادمتری میشوند، برای قفسه کتاب هم دیگر جایی نمیماند. در گام بعدی دیجیتالشدن متن، هویت و وزانت جسمانی را از کتاب میگیرد. از صفحه کامپیوتر به لپتاپ، از صفحه لپتاپ به تلفن همراه، متن دیجیتالی پیوسته بیشتر جا باز میکند و به همان میزان هم کتاب بیش از پیش به دنیای مجازی رانده میشود. رقیب عمده کتاب امروزه همین فناوری دیجیتالی است. این فناوری است که آینده را تعیین میکند. میماند این پرسش که کتاب تا کجا میتواند با حفظ هویت مستقل خود این امکان نوین را به خدمت خودش بگیرد. چاپ کتاب، یعنی تولید صنعتی آن، در کشوری مثل آلمان سابقهای پانصدساله دارد. در نتیجه در برابر رسانههای جدید مقاومت بیشتری از خود نشان میدهد. اما این سابقه در ایران به صد سال هم نمیرسد و طبیعی است که در چنین شرایطی میزان مقاومت کتاب در مواجهه با رسانههای جدید کمتر است. همچنان که تنگناهای مادی، شرایط رشد مترجمان حرفهای را از میان میبرند، عواملی مشابه باعث میشود ناشر هم در عرصه نشر پایداری زیادی نشان ندهد. کمتر ناشری هست در ایران که این شغل را از پدرانش به ارث برده باشد و در حوزهای از فرهنگ وارث یک سنت باشد. برعکس بسیاری ناشر جوان میبینیم که تازه به این حرفه فرهنگی رو آوردهاند و در کار خود اقتدار چندانی ندارند. در نتیجه آسانتر به گرایشهای بازار تن درمیدهند و در راه تثبیت مالی خود بیشتر به مزه دهن بازار نگاه میکنند. ضمن اینکه دخالت دولت در امر ادبیات، کاری که بروز عینی آن در حمایتهای هنگفت اما تبعیضآمیز، و همچنین اعمال ممیزی است، کتاب را در مقام زاییده هنر، ناچار به موجودی زیردست بدل میکند و در درازمدت راه شکفتن مستقل را از آن میگیرد. اینها شاید گوشهای از مسائل عینی و ذهنیای باشد که در عمل زمین را از زیر پای کتاب خالی میکند و نمودار عاجلش هم سقوط تیراژها به مرزهایی است که هرچهبیشتر رنگ قرمز به خودش میگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.