روايت مترجم و مدرس تئاتر : محمدرضا خاکی
امتناع از آموختن
در جامعه امروز ما کمتر کتاب میخوانند. شاید هم ضرورتی برای خواندن کتاب وجود ندارد. حتی در زندگی دانشجویان ما نیز، مطالعه جای چندانی ندارد و معمولا قیمتِ کتاب بهانهای است برای نخریدنش. اما آیا گرانی قیمت کتاب دلیل قانعکنندهای است؟ تیراژ کتابهای ما بهطرز وحشتناکی پایین است. در رشتهای که من مشغول تدریس و کار در آن هستم تیراژ کتاب به سیصد یا پانصد نسخه رسیده است. اگر قیمت کتاب برای دانشجویان ما گران است، برای دانشجویان فرانسوی و آلمانی هم گران است. اما در آن کشورها در فضاهای عمومی و کتابخانهها هر کتابی که بخواهید در اختیارتان قرار میگیرد و کتابها خوانده میشوند، زیرا فرهنگِ مطالعه نهادینه شده است. آموزش کتابخواندن و سنتِ مطالعه، از خیلی پیشتر، از دوران دبستان شروع شده است. در این سنت، اگر کسی مطالعه نکند چیزی در زندگیاش کم دارد؛ اما در جامعه ما اینطور نیست. در حوزه ادبیات نمایشی و تئاتر، که رشته تخصصی من است، براساس تجربهام دریافتهام که کتابنخواندن ربطی به قیمت آن ندارد. بخش زیادی از دانشجویان و جوانان، وقت زیادی صرفِ رفتن به کافهتریاها میکنند و در این چند سال و مشخصا در دهه اخیر، تعداد
این کافهتریاها روزبهروز بیشتر شده است که به لحاظ اجتماعی مسئلهای قابل مطالعه است. جوانان بهراحتی پول زیادی صرف کافهرفتن میکنند، چای دههزارتومانی مینوشند اما میگویند کتاب گران است. این در حالی است که قیمت یک نمایشنامه یا داستان در حدودِ قیمت یک فنجان قهوه یا کاپوچینو است. در کشورهای پیشرفته اکثر دانشجویان با هزینه دانشجویی زندگی میکنند و برنامه منظم اقتصادی برای هزینههایشان دارند و خریدن و مطالعه کتاب جزئی از برنامه و زندگی آنهاست؛ از هر فرصتی برای مطالعه استفاده میکنند. صندلیهای کتابخانهها پُر است و در اتوبوس، مترو، پارکها، افراد بسیاری را در حال مطالعه میبینیم. اما در کلانشهر تهران کتابخانهها سوتوکور است و در جاهایی مثل پارکها یا مترو، آدمها یا در حال چُرت زدناند یا با موبایلهایشان بازی میکنند و دست کسی کتاب یا روزنامه نیست. خیلیها چرخزدن در فضای مجازی و ردوبدلکردنِ پیام را جایگزین هر نوع مطالعهای کردهاند. به گمانم نوعی امتناع در فضاهای عمومی برای مطالعه و آموختن در حال شکلگیری است و طبیعی است که با این امتناع همگانی، علاقه به کتاب و کتابخوانی روزبهروز کمتر میشود.
از سوی دیگر، نوشتن و ترجمهکردن نمایشنامه به چیزی دمدستی بدل شده است و این درحالی است که ترجمه نمایشنامه دشوارتر از ترجمه دیگر انواع ادبی است. ما شاید تنها کشوری باشیم که دانشجوی ما هنوز فارغالتحصیلنشده کارگردان و نمایشنامهنویس است. از سوی دیگر شهر پُر شده از کلاسها و دورههای آزاد آموزش تئاتر که مدعیاند ششماهه بازیگر و کارگردان و نمایشنامهنویس تربیت میکنند! پرسش اینجاست در جامعهای که کتاب خوانده نمیشود آیا افزایش این کلاسها عجیب نیست؟ چرا همه میخواهند بهاصطلاح یکشبه کارگردان و بازیگر شوند؟ مسئله دیگرِ کتاب در جامعه ما این است که کتاب فضایی برای عرضه و ایجاد گفتوگو ندارد. کتاب در جامعهای که اهمیت و پایه داشته باشد، فقط کالایی برای فروش نیست، بلکه فرصت و امکانی است برای ایجاد گفتوگو و طرح مسائل گوناگون. متأسفانه زمانه ما بهگونهای است که خیلی سخت میتوانیم با هم گفتوگوکنیم و بسیاری از نویسندگان و مترجمان ما در انزوا هستند. با همه این اوصاف، در میان عنوانهای متعدد و چشمگیر کتابهایی که امروزه منتشر میشوند آثار قابلتوجه بسیاری دیده میشود؛ آثاری که محصول ظرافتِ نگاه و دقتِ
نویسندگان و هوشمندی انتخابِ و سختکوشی مترجمان آنهاست.
در تابلوهای تبلیغاتی شهری انواع و اقسام کالاها تبلیغ میشود؛ در شهری که بهواسطه شرایط ترافیکیاش بهسختی میتوان منظم و سرِوقت بود و وقتشناسی چندان ارزشی ندارد، خریدِ گرانقیمتترین ساعتها تبلیغ میشود! ساعتها میخواهند به زندگی ما نظم ببخشند و در شرایط بینظمی که ما در آن هستیم به گمانم این همه تبلیغ برای فروش ساعتهای خیلی لوکس، کمی تناقضآمیز و اندکی طنزآلود است. ای کاش روزی فرابرسد که در کنار این همه تبلیغ برای فروشِ کالاهای لوکس، شاهد تبلیغ برای فروش کتابهای ارزشمند باشیم. کتابها ساکتند اما یک دنیا اندیشه ناب و کلام با معنا در سینه دارند. بیایید کتابخواندن را جدیتر بگیریم و فرهنگ آن را به فرزندانمان بیاموزیم.
در جامعه امروز ما کمتر کتاب میخوانند. شاید هم ضرورتی برای خواندن کتاب وجود ندارد. حتی در زندگی دانشجویان ما نیز، مطالعه جای چندانی ندارد و معمولا قیمتِ کتاب بهانهای است برای نخریدنش. اما آیا گرانی قیمت کتاب دلیل قانعکنندهای است؟ تیراژ کتابهای ما بهطرز وحشتناکی پایین است. در رشتهای که من مشغول تدریس و کار در آن هستم تیراژ کتاب به سیصد یا پانصد نسخه رسیده است. اگر قیمت کتاب برای دانشجویان ما گران است، برای دانشجویان فرانسوی و آلمانی هم گران است. اما در آن کشورها در فضاهای عمومی و کتابخانهها هر کتابی که بخواهید در اختیارتان قرار میگیرد و کتابها خوانده میشوند، زیرا فرهنگِ مطالعه نهادینه شده است. آموزش کتابخواندن و سنتِ مطالعه، از خیلی پیشتر، از دوران دبستان شروع شده است. در این سنت، اگر کسی مطالعه نکند چیزی در زندگیاش کم دارد؛ اما در جامعه ما اینطور نیست. در حوزه ادبیات نمایشی و تئاتر، که رشته تخصصی من است، براساس تجربهام دریافتهام که کتابنخواندن ربطی به قیمت آن ندارد. بخش زیادی از دانشجویان و جوانان، وقت زیادی صرفِ رفتن به کافهتریاها میکنند و در این چند سال و مشخصا در دهه اخیر، تعداد
این کافهتریاها روزبهروز بیشتر شده است که به لحاظ اجتماعی مسئلهای قابل مطالعه است. جوانان بهراحتی پول زیادی صرف کافهرفتن میکنند، چای دههزارتومانی مینوشند اما میگویند کتاب گران است. این در حالی است که قیمت یک نمایشنامه یا داستان در حدودِ قیمت یک فنجان قهوه یا کاپوچینو است. در کشورهای پیشرفته اکثر دانشجویان با هزینه دانشجویی زندگی میکنند و برنامه منظم اقتصادی برای هزینههایشان دارند و خریدن و مطالعه کتاب جزئی از برنامه و زندگی آنهاست؛ از هر فرصتی برای مطالعه استفاده میکنند. صندلیهای کتابخانهها پُر است و در اتوبوس، مترو، پارکها، افراد بسیاری را در حال مطالعه میبینیم. اما در کلانشهر تهران کتابخانهها سوتوکور است و در جاهایی مثل پارکها یا مترو، آدمها یا در حال چُرت زدناند یا با موبایلهایشان بازی میکنند و دست کسی کتاب یا روزنامه نیست. خیلیها چرخزدن در فضای مجازی و ردوبدلکردنِ پیام را جایگزین هر نوع مطالعهای کردهاند. به گمانم نوعی امتناع در فضاهای عمومی برای مطالعه و آموختن در حال شکلگیری است و طبیعی است که با این امتناع همگانی، علاقه به کتاب و کتابخوانی روزبهروز کمتر میشود.
از سوی دیگر، نوشتن و ترجمهکردن نمایشنامه به چیزی دمدستی بدل شده است و این درحالی است که ترجمه نمایشنامه دشوارتر از ترجمه دیگر انواع ادبی است. ما شاید تنها کشوری باشیم که دانشجوی ما هنوز فارغالتحصیلنشده کارگردان و نمایشنامهنویس است. از سوی دیگر شهر پُر شده از کلاسها و دورههای آزاد آموزش تئاتر که مدعیاند ششماهه بازیگر و کارگردان و نمایشنامهنویس تربیت میکنند! پرسش اینجاست در جامعهای که کتاب خوانده نمیشود آیا افزایش این کلاسها عجیب نیست؟ چرا همه میخواهند بهاصطلاح یکشبه کارگردان و بازیگر شوند؟ مسئله دیگرِ کتاب در جامعه ما این است که کتاب فضایی برای عرضه و ایجاد گفتوگو ندارد. کتاب در جامعهای که اهمیت و پایه داشته باشد، فقط کالایی برای فروش نیست، بلکه فرصت و امکانی است برای ایجاد گفتوگو و طرح مسائل گوناگون. متأسفانه زمانه ما بهگونهای است که خیلی سخت میتوانیم با هم گفتوگوکنیم و بسیاری از نویسندگان و مترجمان ما در انزوا هستند. با همه این اوصاف، در میان عنوانهای متعدد و چشمگیر کتابهایی که امروزه منتشر میشوند آثار قابلتوجه بسیاری دیده میشود؛ آثاری که محصول ظرافتِ نگاه و دقتِ
نویسندگان و هوشمندی انتخابِ و سختکوشی مترجمان آنهاست.
در تابلوهای تبلیغاتی شهری انواع و اقسام کالاها تبلیغ میشود؛ در شهری که بهواسطه شرایط ترافیکیاش بهسختی میتوان منظم و سرِوقت بود و وقتشناسی چندان ارزشی ندارد، خریدِ گرانقیمتترین ساعتها تبلیغ میشود! ساعتها میخواهند به زندگی ما نظم ببخشند و در شرایط بینظمی که ما در آن هستیم به گمانم این همه تبلیغ برای فروش ساعتهای خیلی لوکس، کمی تناقضآمیز و اندکی طنزآلود است. ای کاش روزی فرابرسد که در کنار این همه تبلیغ برای فروشِ کالاهای لوکس، شاهد تبلیغ برای فروش کتابهای ارزشمند باشیم. کتابها ساکتند اما یک دنیا اندیشه ناب و کلام با معنا در سینه دارند. بیایید کتابخواندن را جدیتر بگیریم و فرهنگ آن را به فرزندانمان بیاموزیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.