|

نگاهي به سياست پاكستان از آغاز تا امروز

انتخابات؛ روایت ناکامی‌های یک ملت

مریم امیری: اهمیت انتخابات 11 ماه می‌ در پاکستان در این است که اگر به سلامت برگزار شود، در تاریخ این کشور نخستین‌باری است که دولتی منتخب، حکومتش را تا پایان ادامه داده و در روندی دموکراتیک آن را واگذار می‌کند. پاکستان کشور نوپایی است، در تاریخ 66‌ساله خود (از 1947 و استقلال از هند) بارها رنگ جنگ و کودتا دیده است، با این حال چندین‌بار هم انتخاب حاکمان سیاسی را به رای مردم سپرده است. در ادامه تاریخ انتخابات پاکستان را به اجمال مرور خواهیم کرد.

1964 و 1965:
نخستین انتخابات در ممنوعیت هر نوع فعالیت سیاسی

از استقلال پاکستان تا تدوین نخستین قانون اساسی آن، 10 سال طول کشید (1956) این قانون در نوع خود مترقی بود و می‌توانست کشور را بر اساسی دموکراتیک پیش برد، اما دیری نپایید و دو سال بعد ژنرال «اسکندر میرزا» که ریاست‌جمهوری را تحویل گرفته بود، آن را ملغی کرد و نخستین حکومت نظامی‌ها را تشکیل داد. قانون اساسی دوم در سال 1962 را ژنرال «ایوب‌خان» با همکاری چند نفر از معتمدان خودش تدوین و اعلام کرد. طبق این قانون تمام اختیارات کشور به‌ رییس‌جمهوری سپرده شده بود و او بود که اعضای کابینه را به صلاحدید خودش انتخاب می‌کرد. اختیار انحلال پارلمان نیز به‌رییس‌جمهوری سپرده شد. دو سال پس از تدوین قانون اساسی دوم، انتخابات پارلمانی انجام شد و مردم پاکستان در هفدهمین سال تاسیس کشورشان برای نخستین‌بار، رای به صندوق ریختند. در سال ۱۹۶۵ نیز انتخابات ریاست‌جمهوری به‌راه افتاد. قانون اساسی ژنرال ایوب خان هرگونه فعالیت سیاسی را ممنوع و غیرقانونی اعلام کرده بود. هیچ حزب و گروه سیاسی فعال در کشور وجود نداشت. چند نفری با شتاب یک حزب سیاسی تشکیل دادند و فاطمه جناح (خواهر ۷۲ساله محمدعلی جناح) را به‌عنوان تنها رقیب ژنرال ایوب خان مطرح کردند. ژنرال کوشید فاطمه را از شرکت در انتخابات منصرف کند ولی موفق نشد. در انتخابات آن سال، طبق قانون اساسی فقط هشتادوچندهزار عضو شوراهای محلی دارای حق رای در انتخابات ریاست‌جمهوری بودند. ایوب خان برنده قطعی بود ولی رای فاطمه نیز قابل‌توجه بود. قرار شد ژنرال تا پنج‌سال آینده رییس‌جمهور بماند، با همان اختیارات نامحدود که قانون اساسی خودش به ‌او داده بود. با این همه، ایوب خان این پنج‌سال را هرگز به پایان نرساند.
1970: انتخابات معلق
پس از انتخابات 1965، به‌تدریج فضای سیاسی بازتر شد و چند حزب، از جمله «حزب مردم پاکستان» به رهبری «ذوالفقارعلی بوتو»، مجال ظهور یافتند. ذوالفقار علی بوتو شعار «نان، خانه، پوشاک برای همگان» را مطرح کرد؛ شیرین‌ترین وعده‌ای که می‌شد به مردم فقرزده پاکستان داد. هسته‌های حزب بوتو با سرعتی باورنکردنی در سراسر کشور تشکیل و گسترش یافتند. 10 ماه پس از تاسیس حزب، قیام ضد دیکتاتوری کشورگیر شده بود. با آغاز سال ۱۹۶۹ سراسر کراچی بر ضد ژنرال به‌پا خاسته بود. ژنرال دوباره حالت فوق‌العاده برقرار و قانون اساسی خودش را تعطیل اعلام کرد. به‌تدریج اوضاع از کنترل ژنرال خارج شد و به ناچار در مارس همین سال از ریاست‌جمهوری کناره گرفت و امور کشور را به ژنرال «یحیی‌خان» سپرد. ژنرال یحیی‌خان -به‌عنوان رییس‌جمهور و نخست‌وزیر و فرمانده کل نیروهای مسلح- شورای مشورتی که در حکم کابینه‌اش بود تشکیل داد و وعده داد که به‌زودی اختیار امور کشور را به‌خود مردم خواهد سپرد. یک‌سال بعد انتخابات ریاست‌جمهوری برگزار شد. طبق قانون جدیدی که ژنرال یحیی تدوین کرد همه مردم بالغ پاکستان می‌توانستند در انتخابات پارلمانی شرکت کنند. فعالیت احزاب و گروه‌های سیاسی نیز آزاد اعلام شد. شش حزب برای شرکت در انتخابات اعلام آمادگی کردند. حزب «مجیب الرحمان» از پاکستان شرقی با ۵۳‌درصد و حزب بوتو از پاکستان غربی با ۲۸‌درصد کرسی‌های پارلمان، اکثریت کرسی‌ها را از آن خود کردند. به‌نظر می‌رسید که پاکستان در بیست‌وچهارمین سال تاسیسش بالاخره روی دموکراسی را خواهد دید. حزب «مجیب الرحمان» طبق قانون باید تشکیل کابینه دهد اما بر سر نخست‌وزیری میان او و بوتو اختلاف پیش آمد و با بالا گرفتن اختلاف، ژنرال یحیی مجلس مشورتی را که نقش کابینه داشت، منحل کرد و به دنبال آن دوباره حالت فوق‌العاده و حکومت نظامی اعلام شد، همچنین تمامی فعالیت‌های سیاسی را ممنوع کرد، مطبوعات را زیر سانسور شدید قرار داد و شیخ مجیب را زندانی کرد. درنتیجه انتخابات در هوا معلق ماند.
1977: برنده «شهید»
با اینکه ژنرال یحیی برای قبضه قدرت هرکاری که لازم بود انجام داد، ولی سرانجام شکست خفت‌باری که در این سال از هند خورد و باعث شد «بنگال» از پاکستان جدا شود، او را مجبور به استعفا کرد. ذوالفقار علی بوتو که در این زمان وزیر خارجه بود، دولت را به دست گرفت و کابینه تشکیل داد. قانون اساسی نوین جمهوری‌اسلامی پاکستان در سال ۱۹۷۳ تدوین و تصویب شد. نظام پارلمانی برای کشور در نظر گرفته شد و به‌رییس‌جمهوری اختیارات محدودی داده شد. پس از تصویب قانون اساسی، بوتو نخست‌وزیر و «چودری فضل الهی» رییس‌جمهور شد. در مارس 1977، انتخابات پارلمان فدرالی و پارلمان‌های ایالتی به‌فاصله سه روز از یکدیگر برگزار شدند. حزب بوتو در انتخابات پارلمانی برنده شد. مجموعه احزاب ضد بوتو تنها ۱۸‌درصد کرسی‌های پارلمان را به‌دست آوردند. پیروزی درخشان حزب بوتو باورنکردنی بود. اما احزاب مخالف نتایج انتخابات را نپذیرفتند و انتخابات مجالس ایالتی که سه‌روز بعد برگزار شد را تحریم کردند. با این حال انتخابات برگزار شد و صددرصد کرسی‌های پارلمان‌های ایالتی نصیب حزب بوتو شد. پس از انتخابات، تظاهرات خیابانی مخالفان برضد بوتو به‌راه افتاد. مطالبه تظاهرات‌کنندگان الغای نتایج انتخابات بود. به‌زودی تظاهرات حالت شورش به‌خود گرفت. بوتو نیز شدت عمل به‌کار برد و بازداشت‌ها شروع شد. در روزهای آینده شعارهای ضد بوتو اوج گرفت. روزی که پارلمان در لاهور برای سوگند اعضا افتتاح شد، اعضای اقلیت از شرکت در مراسم سوگند خودداری کردند. شورش‌ها نیز همچنان ادامه داشت. تلاش بوتو برای مذاکره با رهبران اتحاد ملی نتیجه نداد. بوتو به‌آنها پیشنهاد داد که رفراندوم ملی برگزار شود. در شب ششم جولای ۱۹۷۷ ارتش علیه بوتو وارد عمل شد، ژنرال «ضیاء الحق»- رییس ستاد ارتش- رهبر کودتا بود، ذوالفقار علی بوتو و شماری از یارانش بازداشت و زندانی شدند، امور کشور را ژنرال ضیاء به‌دست گرفته رییس حکومت نظامی و اختیاردار کل کشور شد. او وعده داد که هرچه زودتر انتخابات برگزار شود. سه‌ماه بعد ژنرال ضیاء بدون انتخابات خود را رییس‌جمهور نامید. مقدمات محاکمه بوتو تهیه شد. روز چهارم آوریل ۱۹۷۹ ذوالفقار علی بوتو اعدام شد. مردم او را «شهید» می‌دانستند.
1984 تا 1988: سال‌های حادثه و انتخابات نافرجام
ژنرال ضیاء پس از اینکه در سال ۸۴ رفراندومی برگزار کرد و مطمئن شد مردم از حکومت اسلامی او ناراضی نیستند، تصمیم گرفت اجازه انتخابات پارلمانی بدهد. سال 1986که دولت مدنی برسر کار آمد و حالت فوق‌العاده برداشته شد، «بی‌نظیر بوتو» به‌کشور بازگشت. خواسته او انحلال دولت، برگزاری انتخابات جدید و اعاده قانون اساسی ذوالفقار علی بوتو بود. در آگوست همین سال بی‌نظیر در ایالت سند اعلام نافرمانی مدنی کرد. تظاهرات حامیان بی‌نظیر در کراچی و شهرهای سند همه‌گیر شد. امور کشور از کنترل ژنرال ضیاء خارج شد. او در آخر می‌1988 مجلس و دولت را منحل و وضعیت فوق‌العاده سابق را بازگرداند کمی بعد، ژنرال در یک سانحه مشکوک هوایی کشته شد و دیکتاتوری 10ساله‌اش به پایان رسید. در نوامبر 1988 انتخابات برگزار و حزب بی‌نظیر بوتو برنده شد.
1990: انتخابات از پیش معلوم
ریاست بی‌نظیر بوتو که در دوران آشفتگی‌ها و نابسامانی‌های گسترده بود بیش از دو سال دوام نیاورد و رییس‌جمهوری پاکستان -غلام اسحاق‌خان- در ماه آگوست ۱۹۹۰ دولت بی‌نظیر را طبق اختیاراتی که قانون اساسی به‌ او داده بود برکنار کرد. زرداری نیز با چندین تهمت فساد و سوءاستفاده از مقام که پیش از آن متوجهش شده بود، بازداشت و راهی زندان شد. دو ماه بعد انتخابات جدید برگزار شد. حزب بوتو درگیر محاکمه‌ها بود و در انتخابات شرکت نکرد. حزب اسلامی ضیاءالحق به‌رهبری نواز شریف برنده شد و نواز شریف به‌نخست‌وزیری و ریاست دولت رسید.
1993: تکرار داستان
سرنوشت دولت نواز شریف نیز تکرار داستان سیاست در پاکستان بود. در انتخابات اکتبر سال ۱۹۹۳ بی‌نظیر مجددا به‌نخست‌وزیری رسید. زرداری از زندان آزاد شد و به‌وزارت رسید. مخالفان بی‌نظیر همان بازی‌های سابق را از نو تکرار کردند. کارشکنی‌ها و تهمت‌زنی‌ها علیه بی‌نظیر و دولتش ادامه یافت و کشور را دوباره به‌آشوب کشاند. رییس‌جمهوری پاکستان -فاروق لغاری- که از هم‌پیمانان سابق بی‌نظیر بود، در سال ۱۹۹۶ دولت بی‌نظیر را منحل کرد. زرداری مجددا زندانی شد. دولتی که نواز شریف پس از برگزاری انتخابات تشکیل داد نیز چندان دوام نداشت و به‌علت اختلافی که میان او و رییس ستاد ارتش (ژنرال پرویز مشرف) بروز کرد، ژنرال مشرف در کودتای آرامی او را برکنار و مجبور به‌ترک وطن کرد و خود با وعده برگزاری انتخابات در چندماه آینده دولت نظامی تشکیل داد.
2002: انتخابات نظامی
کمی پس از روی کار آمدن مشرف، دادگاه عالی پاکستان به او دستور داد تا در ۱۲ اکتبر ۲۰۰۲ انتخابات سراسری را برگزار کند. او سعی کرد به جای انتخابات، برای تمدید دوره پنج‌ساله ریاست‌جمهوری خود همه‌پرسی برگزار کند. اما اکثر گروه‌های سیاسی پاکستان همه‌پرسی را بایکوت کردند، در نتیجه مشارکت از 30درصد هم کمتر بود. پس از آن مشرف نتیجه همه‌پرسی را پس گرفت. انتخابات عمومی در اکتبر ۲۰۰۲ برگزار شد و اکثر کرسی‌های مجلس پاکستان توسط حزب مسلم‌لیگ پاکستان، حزب طرفدار مشرف اشغال شد. اما احزاب مخالف مشرف به طور موثر برای یک‌سال مجمع ملی را به حالت نیمه‌تعطیل نگه داشتند. این بن بست در دسامبر ۲۰۰۳ خاتمه یافت؛ زمانی که مشرف با حزب «متحد مجلس عمل» معامله کرد: اتحادی از احزاب اسلامی طرفدار طالبان. در رای اعتماد سال ۲۰۰۴، مشرف با ۶۵۸ رای از مجموع ۱۱۷۰آرا در انتخابات هیات انتخاب‌کنندگان، طبق قانون اساسی پاکستان تا اکتبر۲۰۰۷ به عنوان «رییس‌جمهور» ابقا شد.
2008: انتخاباتی بدون بی‌نظیر
ژنزال مشرف که خیلی زود به منفورترین ژنرال حاکم در پاکستان بدل شد، پس از آنکه مطمئن شد همچنان ریاست‌جمهوری را حفظ خواهد کرد تصمیم گرفت اجازه برگزاری انتخابات پارلمانی را دهد، بی‌نظیر پس از هشت‌‌سال تبعید اجازه یافت برای شرکت در انتخابات به‌پاکستان برگردد. اما با ترور او در دسامبر 2007، این تلاش ناکام ماند. هنوز نوک پیکان اتهام ترور متوجه پرویز مشرف است. او در آگوست 2008 در یک نطق تلویزیونی استعفای خود را اعلام کرد. انتخابات در آن سال برگزار شد و حزب مردم برنده قاطع شد. آصف‌علی زرداری در ائتلاف با نواز شریف رهبر مسلم‌لیگ حزب دوم انتخابات، جمعیت علمای اسلام و چند حزب دیگر دولت ائتلافی پاکستان را تشکیل داد.
2013: نخستین انتخابات!
با اینکه انتخابات پیش‌روی پاکستان در شرایطی برگزار می‌شود که وضعیت سیاسی پاکستان کمتر از گذشته نیست، اما کاهش قدرت سیاسی ارتش احتمال تکرار داستان کودتاهای گذشته را ضعیف کرده است.
مریم امیری: اهمیت انتخابات 11 ماه می‌ در پاکستان در این است که اگر به سلامت برگزار شود، در تاریخ این کشور نخستین‌باری است که دولتی منتخب، حکومتش را تا پایان ادامه داده و در روندی دموکراتیک آن را واگذار می‌کند. پاکستان کشور نوپایی است، در تاریخ 66‌ساله خود (از 1947 و استقلال از هند) بارها رنگ جنگ و کودتا دیده است، با این حال چندین‌بار هم انتخاب حاکمان سیاسی را به رای مردم سپرده است. در ادامه تاریخ انتخابات پاکستان را به اجمال مرور خواهیم کرد.

1964 و 1965:
نخستین انتخابات در ممنوعیت هر نوع فعالیت سیاسی

از استقلال پاکستان تا تدوین نخستین قانون اساسی آن، 10 سال طول کشید (1956) این قانون در نوع خود مترقی بود و می‌توانست کشور را بر اساسی دموکراتیک پیش برد، اما دیری نپایید و دو سال بعد ژنرال «اسکندر میرزا» که ریاست‌جمهوری را تحویل گرفته بود، آن را ملغی کرد و نخستین حکومت نظامی‌ها را تشکیل داد. قانون اساسی دوم در سال 1962 را ژنرال «ایوب‌خان» با همکاری چند نفر از معتمدان خودش تدوین و اعلام کرد. طبق این قانون تمام اختیارات کشور به‌ رییس‌جمهوری سپرده شده بود و او بود که اعضای کابینه را به صلاحدید خودش انتخاب می‌کرد. اختیار انحلال پارلمان نیز به‌رییس‌جمهوری سپرده شد. دو سال پس از تدوین قانون اساسی دوم، انتخابات پارلمانی انجام شد و مردم پاکستان در هفدهمین سال تاسیس کشورشان برای نخستین‌بار، رای به صندوق ریختند. در سال ۱۹۶۵ نیز انتخابات ریاست‌جمهوری به‌راه افتاد. قانون اساسی ژنرال ایوب خان هرگونه فعالیت سیاسی را ممنوع و غیرقانونی اعلام کرده بود. هیچ حزب و گروه سیاسی فعال در کشور وجود نداشت. چند نفری با شتاب یک حزب سیاسی تشکیل دادند و فاطمه جناح (خواهر ۷۲ساله محمدعلی جناح) را به‌عنوان تنها رقیب ژنرال ایوب خان مطرح کردند. ژنرال کوشید فاطمه را از شرکت در انتخابات منصرف کند ولی موفق نشد. در انتخابات آن سال، طبق قانون اساسی فقط هشتادوچندهزار عضو شوراهای محلی دارای حق رای در انتخابات ریاست‌جمهوری بودند. ایوب خان برنده قطعی بود ولی رای فاطمه نیز قابل‌توجه بود. قرار شد ژنرال تا پنج‌سال آینده رییس‌جمهور بماند، با همان اختیارات نامحدود که قانون اساسی خودش به ‌او داده بود. با این همه، ایوب خان این پنج‌سال را هرگز به پایان نرساند.
1970: انتخابات معلق
پس از انتخابات 1965، به‌تدریج فضای سیاسی بازتر شد و چند حزب، از جمله «حزب مردم پاکستان» به رهبری «ذوالفقارعلی بوتو»، مجال ظهور یافتند. ذوالفقار علی بوتو شعار «نان، خانه، پوشاک برای همگان» را مطرح کرد؛ شیرین‌ترین وعده‌ای که می‌شد به مردم فقرزده پاکستان داد. هسته‌های حزب بوتو با سرعتی باورنکردنی در سراسر کشور تشکیل و گسترش یافتند. 10 ماه پس از تاسیس حزب، قیام ضد دیکتاتوری کشورگیر شده بود. با آغاز سال ۱۹۶۹ سراسر کراچی بر ضد ژنرال به‌پا خاسته بود. ژنرال دوباره حالت فوق‌العاده برقرار و قانون اساسی خودش را تعطیل اعلام کرد. به‌تدریج اوضاع از کنترل ژنرال خارج شد و به ناچار در مارس همین سال از ریاست‌جمهوری کناره گرفت و امور کشور را به ژنرال «یحیی‌خان» سپرد. ژنرال یحیی‌خان -به‌عنوان رییس‌جمهور و نخست‌وزیر و فرمانده کل نیروهای مسلح- شورای مشورتی که در حکم کابینه‌اش بود تشکیل داد و وعده داد که به‌زودی اختیار امور کشور را به‌خود مردم خواهد سپرد. یک‌سال بعد انتخابات ریاست‌جمهوری برگزار شد. طبق قانون جدیدی که ژنرال یحیی تدوین کرد همه مردم بالغ پاکستان می‌توانستند در انتخابات پارلمانی شرکت کنند. فعالیت احزاب و گروه‌های سیاسی نیز آزاد اعلام شد. شش حزب برای شرکت در انتخابات اعلام آمادگی کردند. حزب «مجیب الرحمان» از پاکستان شرقی با ۵۳‌درصد و حزب بوتو از پاکستان غربی با ۲۸‌درصد کرسی‌های پارلمان، اکثریت کرسی‌ها را از آن خود کردند. به‌نظر می‌رسید که پاکستان در بیست‌وچهارمین سال تاسیسش بالاخره روی دموکراسی را خواهد دید. حزب «مجیب الرحمان» طبق قانون باید تشکیل کابینه دهد اما بر سر نخست‌وزیری میان او و بوتو اختلاف پیش آمد و با بالا گرفتن اختلاف، ژنرال یحیی مجلس مشورتی را که نقش کابینه داشت، منحل کرد و به دنبال آن دوباره حالت فوق‌العاده و حکومت نظامی اعلام شد، همچنین تمامی فعالیت‌های سیاسی را ممنوع کرد، مطبوعات را زیر سانسور شدید قرار داد و شیخ مجیب را زندانی کرد. درنتیجه انتخابات در هوا معلق ماند.
1977: برنده «شهید»
با اینکه ژنرال یحیی برای قبضه قدرت هرکاری که لازم بود انجام داد، ولی سرانجام شکست خفت‌باری که در این سال از هند خورد و باعث شد «بنگال» از پاکستان جدا شود، او را مجبور به استعفا کرد. ذوالفقار علی بوتو که در این زمان وزیر خارجه بود، دولت را به دست گرفت و کابینه تشکیل داد. قانون اساسی نوین جمهوری‌اسلامی پاکستان در سال ۱۹۷۳ تدوین و تصویب شد. نظام پارلمانی برای کشور در نظر گرفته شد و به‌رییس‌جمهوری اختیارات محدودی داده شد. پس از تصویب قانون اساسی، بوتو نخست‌وزیر و «چودری فضل الهی» رییس‌جمهور شد. در مارس 1977، انتخابات پارلمان فدرالی و پارلمان‌های ایالتی به‌فاصله سه روز از یکدیگر برگزار شدند. حزب بوتو در انتخابات پارلمانی برنده شد. مجموعه احزاب ضد بوتو تنها ۱۸‌درصد کرسی‌های پارلمان را به‌دست آوردند. پیروزی درخشان حزب بوتو باورنکردنی بود. اما احزاب مخالف نتایج انتخابات را نپذیرفتند و انتخابات مجالس ایالتی که سه‌روز بعد برگزار شد را تحریم کردند. با این حال انتخابات برگزار شد و صددرصد کرسی‌های پارلمان‌های ایالتی نصیب حزب بوتو شد. پس از انتخابات، تظاهرات خیابانی مخالفان برضد بوتو به‌راه افتاد. مطالبه تظاهرات‌کنندگان الغای نتایج انتخابات بود. به‌زودی تظاهرات حالت شورش به‌خود گرفت. بوتو نیز شدت عمل به‌کار برد و بازداشت‌ها شروع شد. در روزهای آینده شعارهای ضد بوتو اوج گرفت. روزی که پارلمان در لاهور برای سوگند اعضا افتتاح شد، اعضای اقلیت از شرکت در مراسم سوگند خودداری کردند. شورش‌ها نیز همچنان ادامه داشت. تلاش بوتو برای مذاکره با رهبران اتحاد ملی نتیجه نداد. بوتو به‌آنها پیشنهاد داد که رفراندوم ملی برگزار شود. در شب ششم جولای ۱۹۷۷ ارتش علیه بوتو وارد عمل شد، ژنرال «ضیاء الحق»- رییس ستاد ارتش- رهبر کودتا بود، ذوالفقار علی بوتو و شماری از یارانش بازداشت و زندانی شدند، امور کشور را ژنرال ضیاء به‌دست گرفته رییس حکومت نظامی و اختیاردار کل کشور شد. او وعده داد که هرچه زودتر انتخابات برگزار شود. سه‌ماه بعد ژنرال ضیاء بدون انتخابات خود را رییس‌جمهور نامید. مقدمات محاکمه بوتو تهیه شد. روز چهارم آوریل ۱۹۷۹ ذوالفقار علی بوتو اعدام شد. مردم او را «شهید» می‌دانستند.
1984 تا 1988: سال‌های حادثه و انتخابات نافرجام
ژنرال ضیاء پس از اینکه در سال ۸۴ رفراندومی برگزار کرد و مطمئن شد مردم از حکومت اسلامی او ناراضی نیستند، تصمیم گرفت اجازه انتخابات پارلمانی بدهد. سال 1986که دولت مدنی برسر کار آمد و حالت فوق‌العاده برداشته شد، «بی‌نظیر بوتو» به‌کشور بازگشت. خواسته او انحلال دولت، برگزاری انتخابات جدید و اعاده قانون اساسی ذوالفقار علی بوتو بود. در آگوست همین سال بی‌نظیر در ایالت سند اعلام نافرمانی مدنی کرد. تظاهرات حامیان بی‌نظیر در کراچی و شهرهای سند همه‌گیر شد. امور کشور از کنترل ژنرال ضیاء خارج شد. او در آخر می‌1988 مجلس و دولت را منحل و وضعیت فوق‌العاده سابق را بازگرداند کمی بعد، ژنرال در یک سانحه مشکوک هوایی کشته شد و دیکتاتوری 10ساله‌اش به پایان رسید. در نوامبر 1988 انتخابات برگزار و حزب بی‌نظیر بوتو برنده شد.
1990: انتخابات از پیش معلوم
ریاست بی‌نظیر بوتو که در دوران آشفتگی‌ها و نابسامانی‌های گسترده بود بیش از دو سال دوام نیاورد و رییس‌جمهوری پاکستان -غلام اسحاق‌خان- در ماه آگوست ۱۹۹۰ دولت بی‌نظیر را طبق اختیاراتی که قانون اساسی به‌ او داده بود برکنار کرد. زرداری نیز با چندین تهمت فساد و سوءاستفاده از مقام که پیش از آن متوجهش شده بود، بازداشت و راهی زندان شد. دو ماه بعد انتخابات جدید برگزار شد. حزب بوتو درگیر محاکمه‌ها بود و در انتخابات شرکت نکرد. حزب اسلامی ضیاءالحق به‌رهبری نواز شریف برنده شد و نواز شریف به‌نخست‌وزیری و ریاست دولت رسید.
1993: تکرار داستان
سرنوشت دولت نواز شریف نیز تکرار داستان سیاست در پاکستان بود. در انتخابات اکتبر سال ۱۹۹۳ بی‌نظیر مجددا به‌نخست‌وزیری رسید. زرداری از زندان آزاد شد و به‌وزارت رسید. مخالفان بی‌نظیر همان بازی‌های سابق را از نو تکرار کردند. کارشکنی‌ها و تهمت‌زنی‌ها علیه بی‌نظیر و دولتش ادامه یافت و کشور را دوباره به‌آشوب کشاند. رییس‌جمهوری پاکستان -فاروق لغاری- که از هم‌پیمانان سابق بی‌نظیر بود، در سال ۱۹۹۶ دولت بی‌نظیر را منحل کرد. زرداری مجددا زندانی شد. دولتی که نواز شریف پس از برگزاری انتخابات تشکیل داد نیز چندان دوام نداشت و به‌علت اختلافی که میان او و رییس ستاد ارتش (ژنرال پرویز مشرف) بروز کرد، ژنرال مشرف در کودتای آرامی او را برکنار و مجبور به‌ترک وطن کرد و خود با وعده برگزاری انتخابات در چندماه آینده دولت نظامی تشکیل داد.
2002: انتخابات نظامی
کمی پس از روی کار آمدن مشرف، دادگاه عالی پاکستان به او دستور داد تا در ۱۲ اکتبر ۲۰۰۲ انتخابات سراسری را برگزار کند. او سعی کرد به جای انتخابات، برای تمدید دوره پنج‌ساله ریاست‌جمهوری خود همه‌پرسی برگزار کند. اما اکثر گروه‌های سیاسی پاکستان همه‌پرسی را بایکوت کردند، در نتیجه مشارکت از 30درصد هم کمتر بود. پس از آن مشرف نتیجه همه‌پرسی را پس گرفت. انتخابات عمومی در اکتبر ۲۰۰۲ برگزار شد و اکثر کرسی‌های مجلس پاکستان توسط حزب مسلم‌لیگ پاکستان، حزب طرفدار مشرف اشغال شد. اما احزاب مخالف مشرف به طور موثر برای یک‌سال مجمع ملی را به حالت نیمه‌تعطیل نگه داشتند. این بن بست در دسامبر ۲۰۰۳ خاتمه یافت؛ زمانی که مشرف با حزب «متحد مجلس عمل» معامله کرد: اتحادی از احزاب اسلامی طرفدار طالبان. در رای اعتماد سال ۲۰۰۴، مشرف با ۶۵۸ رای از مجموع ۱۱۷۰آرا در انتخابات هیات انتخاب‌کنندگان، طبق قانون اساسی پاکستان تا اکتبر۲۰۰۷ به عنوان «رییس‌جمهور» ابقا شد.
2008: انتخاباتی بدون بی‌نظیر
ژنزال مشرف که خیلی زود به منفورترین ژنرال حاکم در پاکستان بدل شد، پس از آنکه مطمئن شد همچنان ریاست‌جمهوری را حفظ خواهد کرد تصمیم گرفت اجازه برگزاری انتخابات پارلمانی را دهد، بی‌نظیر پس از هشت‌‌سال تبعید اجازه یافت برای شرکت در انتخابات به‌پاکستان برگردد. اما با ترور او در دسامبر 2007، این تلاش ناکام ماند. هنوز نوک پیکان اتهام ترور متوجه پرویز مشرف است. او در آگوست 2008 در یک نطق تلویزیونی استعفای خود را اعلام کرد. انتخابات در آن سال برگزار شد و حزب مردم برنده قاطع شد. آصف‌علی زرداری در ائتلاف با نواز شریف رهبر مسلم‌لیگ حزب دوم انتخابات، جمعیت علمای اسلام و چند حزب دیگر دولت ائتلافی پاکستان را تشکیل داد.
2013: نخستین انتخابات!
با اینکه انتخابات پیش‌روی پاکستان در شرایطی برگزار می‌شود که وضعیت سیاسی پاکستان کمتر از گذشته نیست، اما کاهش قدرت سیاسی ارتش احتمال تکرار داستان کودتاهای گذشته را ضعیف کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.