گرم و سرد صلح و جنگ
هوشنگ ماهرویان
چندینوچند دهه از پایان جنگ جهانی دوم میگذرد اما هنوز در جهان جنگ و خشونت ادامه دارد و صلح آنطور که روزگاری گمان میرفت، سرنوشت بشر است، محقق نشده. روز یادبود قربانیان جنگ جهانی دوم فرصتی است برای فکرکردن به یک صلح جهانی که هرروز دورازدسترستر به نظر میرسد. فرصتی برای فکرکردن به اینکه چطور دیکتاتورهایی چون استالین و هیتلر در تاریخ شکل میگیرند و دست به کشتارهای آنچنانی میزنند. مرور تاریخی تجربه روسیه نشان میدهد، در اواخر قرن نوزدهم میلادی در این کشور نهادهای مدنی در حال شکلگیری بودند که درصورت سرکوبنشدن در جریان انقلاب اکتبر 1917 و بهقدرترسیدن لنین، میتوانستند در تحقق دموکراسی، حقوقبشر و صلح مؤثر باشند. پس از این انقلاب بود که همه نهادهای مدنی به احزاب سوسیالیستی حاکم پیوستند و زمینه کشمکش و درگیری را افزایش دادند. ازهمینرو آنجا که جامعه و نهادهای مدنی یک کشور وابسته به احزاب و جریان حاکم شوند، خطر جنگ و خشونت همواره بر فراز آن کشور پرسه میزند و برعکس نهادهای مدنی مستقل از آنجا که پذیرش دیدگاه دیگری را ممکن میکنند، در تحقق صلح مؤثرند. نهادهای مدنی مستقل و سرد یعنی بدون وابستگی به احزاب و گروهها، پذیرای همه تفاوتهای قومی، نژادی، زبانی، جنسی و... هستند اما نهاد مدنی گرم یا وابسته باعث میشود تفاوتها به تعارض بینجامد. زیرا احزاب وابسته به آنها حقیقت را نه امری متکثر و متعلق به همگان، بلکه آن چیزی که خود تعریف میکنند، میدانند و به همین دلیل حذف آنها را جایز. لنین، رهبر حزب بلشویک و انقلاب اکتبر 1917 که استالین را باید جانشین خلف او دانست، میگفت: «آنچه حزب میگوید، رونوشت راستین واقعیت است». این یعنی هرچه دیگری بگوید از واقعیت به دور است و باید سرکوب شود. این گفته را با جمله ولتر در نامهاش به ژان ژاک روسو، مقایسه کنید، آنجا که نوشت: «من با تو مخالفم ولی حاضرم جانم را بدهم تا تو حرفت را بزنی». نهادهای مدنی که مردم را در خود متشکل میکنند، وقتی سرد هستند و مستقل از ایدئولوژی، جامعهای میسازند که جمله ولتر در آن بهکمال محقق خواهد شد و تساهل و تسامح جای جنگ و خشونت را خواهد گرفت. هیتلر نیز از دل تفکری مشابه تفکر لنین و استالین بیرون آمد و آتش جنگی را افروخت که از آن بهعنوان بزرگترین فاجعه انسانی قرن یاد میشود. این تفکر نهاد مدنی را وابسته به خود میخواهد و زنگهای جنگ را همواره به صدا درخواهد آورد.
چندینوچند دهه از پایان جنگ جهانی دوم میگذرد اما هنوز در جهان جنگ و خشونت ادامه دارد و صلح آنطور که روزگاری گمان میرفت، سرنوشت بشر است، محقق نشده. روز یادبود قربانیان جنگ جهانی دوم فرصتی است برای فکرکردن به یک صلح جهانی که هرروز دورازدسترستر به نظر میرسد. فرصتی برای فکرکردن به اینکه چطور دیکتاتورهایی چون استالین و هیتلر در تاریخ شکل میگیرند و دست به کشتارهای آنچنانی میزنند. مرور تاریخی تجربه روسیه نشان میدهد، در اواخر قرن نوزدهم میلادی در این کشور نهادهای مدنی در حال شکلگیری بودند که درصورت سرکوبنشدن در جریان انقلاب اکتبر 1917 و بهقدرترسیدن لنین، میتوانستند در تحقق دموکراسی، حقوقبشر و صلح مؤثر باشند. پس از این انقلاب بود که همه نهادهای مدنی به احزاب سوسیالیستی حاکم پیوستند و زمینه کشمکش و درگیری را افزایش دادند. ازهمینرو آنجا که جامعه و نهادهای مدنی یک کشور وابسته به احزاب و جریان حاکم شوند، خطر جنگ و خشونت همواره بر فراز آن کشور پرسه میزند و برعکس نهادهای مدنی مستقل از آنجا که پذیرش دیدگاه دیگری را ممکن میکنند، در تحقق صلح مؤثرند. نهادهای مدنی مستقل و سرد یعنی بدون وابستگی به احزاب و گروهها، پذیرای همه تفاوتهای قومی، نژادی، زبانی، جنسی و... هستند اما نهاد مدنی گرم یا وابسته باعث میشود تفاوتها به تعارض بینجامد. زیرا احزاب وابسته به آنها حقیقت را نه امری متکثر و متعلق به همگان، بلکه آن چیزی که خود تعریف میکنند، میدانند و به همین دلیل حذف آنها را جایز. لنین، رهبر حزب بلشویک و انقلاب اکتبر 1917 که استالین را باید جانشین خلف او دانست، میگفت: «آنچه حزب میگوید، رونوشت راستین واقعیت است». این یعنی هرچه دیگری بگوید از واقعیت به دور است و باید سرکوب شود. این گفته را با جمله ولتر در نامهاش به ژان ژاک روسو، مقایسه کنید، آنجا که نوشت: «من با تو مخالفم ولی حاضرم جانم را بدهم تا تو حرفت را بزنی». نهادهای مدنی که مردم را در خود متشکل میکنند، وقتی سرد هستند و مستقل از ایدئولوژی، جامعهای میسازند که جمله ولتر در آن بهکمال محقق خواهد شد و تساهل و تسامح جای جنگ و خشونت را خواهد گرفت. هیتلر نیز از دل تفکری مشابه تفکر لنین و استالین بیرون آمد و آتش جنگی را افروخت که از آن بهعنوان بزرگترین فاجعه انسانی قرن یاد میشود. این تفکر نهاد مدنی را وابسته به خود میخواهد و زنگهای جنگ را همواره به صدا درخواهد آورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.