|

درسی از یادگارهای مرحوم دکتر آئینه‌وند

نهاد علم و خانواده بزرگ تاریخ

محسن الویری.عضو هیأت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام/ طرح: هادی حیدری

نهاد علم و خانواده بزرگ تاریخ


مِنَ الْمُومِنِینَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیهِ فَمِنْهُم مَّن قَضَی نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن ینتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِیلًا (احزاب، 23)
در میان مؤمنان، مردانی هستند که در پیمانی که با خدا بستند صادق‌اند، پاره‌ای از آنها پیمان خویش به پایان برده‌اند و پاره‌ای دیگر در انتظارند و در این پیمان هیچ دگرگونی پدید نیاورده‌اند.
جامعه‌شناسان نهاد اجتماعی را مجموعه‌‌ای واقعی، پا‌برجا، ریشه‌‌دار و سازمان‌یافته از باورها، ارزش‌ها، قوانین، فرایندها، نقش‌ها، موقعیت‌ها و روابط می‌دانند که نقش اصلی آن، برآوردن برخی نیازهای جامعه از طریق ارائه الگوهای رفتاری مناسب با کارکردهای مشخص در جامعه است و اکثر اعضای جامعه آگاهانه و گاه ناخودآگاه از آن الگوها پیروی می‌کنند. اهمیت نهادهای اجتماعی که عامل اصلی پیوندهای اجتماعی هستند و ایجاد و حفظ ثبات و کنترل اجتماعی به آنها وابسته است تا آنجاست که برخی جامعه‌شناسان «نهادهای اجتماعی» را موضوع علم جامعه‌شناسی می‌دانند و از نظر آنها رشته‌های تخصصی جامعه‌شناسی، مانند جامعه‌شناسی خانواده، جامعه‌شناسی اقتصاد و جامعه‌شناسی دین در حقیقت علم به یکی از این نهادهاست. با این توضیح علم را باید یک نهاد یا دست کم یک نهاد فرعی یا خرده‌نهاد (ذیل نهاد آموزش‌وپرورش) نامید.
بر‌این‌اساس بین علم و نهاد علم باید تفاوت قائل شد. علم مجموعه‌ای از گزاره‌های مرتبط به هم با موضوعی واحد و روش پژوهش ویژه است که به برخی از پرسش‌های انسان پاسخ می‌دهد و حتی اگر هویت جمعی هم داشته باشد و شواهد و نمونه‌ها و کاربست آن را در پدیده‌های مصنوع و غیرمصنوع بشری بیرونی مانند کتابخانه‌ها، آزمایشگاه‌ها، محیط اجتماعی، محیط طبیعی و روح آدمی بتوان جست‌وجو کرد، تبار آن، تبار اندیشه است، ولی تبار نهاد علم پدیده‌های اجتماعی است. هدف اصلی علم کشف واقعیت‌هاست و هدف اصلی نهاد علم شکل‌دادن به انواع رفتارهای مبتنی بر باورها و ارزش‌ها و فرایندها و نقش‌ها برای ایجاد گونه‌ای خاص از پیوندهای اجتماعی معطوف به علم. دغدغه اصلی یک عالم تولید و انتقال درست علم در قلمرو فردی است، ولی دغدغه اصلی کسی که به نهاد علم توجه دارد نقش‌آفرینی درست همه عوامل مؤثر در فرایند علم به‌ عنوان یک پدیده اجتماعی شامل این اجزا و مؤلفه‌هاست: سیاست‌گذاران علم، تصمیم‌گیران علم، پشتیبانان علم، ذی‌نفعان علم، ساختارها و سازمان‌های اجتماعی علم، مصرف‌کنندگان علم، کنشگران عرصه علم، بازارهای علم، چگونگی گسترش علم در نهادهای رسمی، آگاهی از سرنوشت علم در نهادهای غیررسمی و نزد توده‌ها، آمایش سرزمینی علم و تعامل علم با دیگر نهادهای اجتماعی.
براساس آموزه‌های دینی نیز می‌توان از ضرورت توجه به نهاد علم افزون بر اهتمام به علم سخن گفت. شاید آیه و روایتی صریح در این زمینه در دست نباشد، ولی افزون بر عمومات و اطلاقات توجه به مسائل اجتماعی، آنچه درباره نقش اجتماعی علم و عالمان در دست است، می‌تواند ما را به این نکته راهنمایی کند و در پذیرفتن این باور مدد رساند. تفاوت علم و نهاد علم در منظومه فکر دینی همانند تفاوت خواندن نماز (صلوا) و برپاداشتن نماز (أقیموا الصلاه)، انجام وظایف دینی و تعظیم شعائر، گریه بر امام حسین علیه‌السلام (بکاء) و کمک به مجلس عزای امام حسین علیه‌السلام (تباکی، براساس یکی از تفسیرها از این کلمه) است.
شاید موضوع توجه به نهاد علم، در ذهن و باور و زبان برخی عالمان نکوهیده آید و با این استدلال که اهل علم نباید خود را به مسائل اجرائی آلوده کنند به این امر مباهات کنند که خود را از چرخه امور اجرائی دور نگاه داشته‌اند، ولی در نگاهی وسیع‌تر و در مقام داوری، از نظر میزان خدمت به علم بین کسانی که افزون بر فعالیت علمی به نهاد علم هم توجه دارند و کسانی که همه توان خود را تنها به کار علمی اختصاص داده‌اند، معلوم نیست همواره امتیاز برتر به گروه دوم اختصاص یابد؛ برای مثال نقش علمی و توان جریان‌‌سازی علمی شخصیت‌هایی مانند مرحوم حضرت آیت‌الله مهدوی کنی رحمه‌الله علیه یا آقای دکتر احمد احمدی را که به جای گوشه‌ای‌نشستن و کار علمی‌کردن، به ترتیب به راه‌اندازی و مدیریت دانشگاه امام صادق علیه‌السلام و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی اهتمام ورزیدند، با کدام یک از شخصیت‌های علمی چند دهه اخیر می‌توان مقایسه؟ نیک به خاطر دارم که در حج سال 1366ش گفت‌وگویی با یکی از طلاب آفریقایی‌تبار دانشگاه اسلامی مدینه داشتم. وی می‌گفت حتی اگر بپذیریم امام خمینی یک شخصیت علمی و عارف است، همین که برای کارهای سیاسی و اداره جامعه وقت می‌گذارد، به همین اندازه از کار علمی و عبادت فاصله گرفته است و این یک نقص برای ایشان است. در پاسخ گفتم من حرف شما را قبول دارم که اختصاص وقت برای حکومت‌داری انسان را از انجام مناسک عبادی شناخته‌شده بازمی‌دارد، ولی جای تعجب دارد که چگونه پیامبر صلی‌الله علیه‌و‌آله‌و‌سلم و جانشینان ایشان هم چنین کردند و به جای عبادت و کار علمی مشغول کارهای سیاسی و جنگ و اداره کشور شدند. وی درحالی‌که سر به زیر داشت، مکثی طولانی کرد و با انصاف گفت تاکنون به این نکته توجه نکرده بودم. تفاوت دین‌‌ورزی فردی و اجتماعی را که شالوده نظریه درهم‌تنیدگی دیانت و سیاست است در همین مباحث باید جست‌وجو کرد. تشابه‌ها و تمایزهای این سخن با نظریه میشل فوکو درباره رابطه قدرت با دانش را در فرصتی دیگر باید کاوید. پس از این مقدمه، باید گفت مرحوم آقای دکتر صادق آئینه‌وند، از‌جمله چهره‌های شاخص معاصر کشور ماست که در کنار موصوف‌بودن به مجموعه‌ای از ارزش‌های علمی و اخلاقی به نهاد علم، یعنی علم در بستر عینی جامعه هم توجه بایسته داشت. مرحوم دکتر آئینه‌وند را همگان به صفاتی این‌گونه می‌شناسند: خداباوری، تدین و تشرع، خلوص ‌نیت، بهره‌مندی از گنجینه دانشی درخور، دقت نظر، پشتکار علمی، حسن‌خلق، گشاده‌رویی، سلامت نفس، فروتنی، خیرخواهی، وسعت نظر، دانشجوپروری، تحمل مخالف، نقدپذیری، وظیفه‌شناسی، مسئولیت‌‌پذیری، اخلاق‌ورزی در همه رفتارها و مواردی از این دست. در کنار این صفات و فضائل اخلاقی مسئولیت‌های علمی و فرهنگی ایشان هم درخور توجه است: رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، مدیریت کل پژوهش‌ها و برنامه‌ریزی‌های فرهنگی، ریاست مرکز سیاست علمی و پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، ریاست دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت‌مدرس، ریاست پژوهشگاه علوم انسانی، ریاست کمیته علوم انسانی کتاب سال، سردبیری و عضویت در هیأت تحریریه فصلنامه‌های پژوهشی، ریاست و حضور مؤثر در ده‌ها کنگره و همایش، مدیریت گروه‌های آموزشی، ریاست کارگروه تاریخ شورای تحول و ارتقای علوم انسانی و مواردی از این دست. یکی از مهم‌ترین شواهد در این زمینه که به حق باید دفتری جدا برای آن گشود، نقش بسیار مهم و تعیین‌کننده ایشان در راه‌اندازی و گسترش فعالیت‌های گروه‌های تاریخ در مدارس و مؤسسات وابسته به حوزه علمیه قم است. جست‌وجو در اهداف مرحوم دکتر آئینه‌وند برای حضور در مراکز مرتبط با نهاد علم (با تأکید بر دانش تاریخ) نیازمند پژوهشی مستقل و بایسته است که امیدوارم از سوی خانواده فهیم و شاگردان خدوم ایشان پی گرفته شود. حقیر هیچ‌وقت توفیق شاگردی مستقیم ایشان را نداشتم، ولی همواره با پیگیری اقدامات و مطالعه آثار ایشان، حس شاگردی نسبت به ایشان داشته‌‌ام. اولین مواجهه بنده با آقای دکتر آئینه‌وند در دومین نمایشگاه بین‌المللی کتاب در سال 1368 بود. وقتی خود را به‌ عنوان دانش‌آموخته مقطع کارشناسی‌ارشد دانشگاه امام صادق علیه‌السلام معرفی کردم، آن‌قدر با محبت و صمیمیت برخورد کردند که تا مدت‌ها حیرت‌‌زده این بودم که ایشان بنده را از کی و کجا می‌شناختند. مدتی گذشت تا دریافتم ایشان هیچ شناخت قبلی از من نداشته‌‌اند و این سجیه اخلاقی ایشان در مواجهه با همه بوده است. افتخار درک محضر ایشان در شورای بررسی متون و نیز برخی جلسات گروه‌های تاریخ در مؤسسات وابسته به حوزه علمیه قم و گاه جلسات مربوط به شورای علمی برخی همایش‌ها و مهم‌تر از همه در جلسات کارگروه تاریخ شورای تحول و علوم انسانی، در چند سال اخیر این اجازه را به بنده می‌دهد که ادعا کنم بنده نیز تا حدودی به برخی از آرمان‌ها و خواسته‌های ایشان در نهاد علم (با تأکید بر دانش تاریخ) آگاهی داشته باشم. به گمان من، تعبیر «خانواده بزرگ تاریخ» که از واژگان پرکاربرد از سوی ایشان و یادگاری گرانبها از ایشان است، یک کلیدواژه در این زمینه به شمار می‌رود. اولین الزام خانواده‌بودن حس به‌هم‌پیوستگی و احساس مسئولیت در برابر یکدیگر و احساس وظیفه برای ارتقای جایگاه خانواده است. اعضای یک خانواده پیش از آنکه در روابط با یکدیگر به دنبال منافع مادی و دنیوی باشند، در یک پیوند عاطفی ارزش‌محور قرار دارند و برای ارتقای سطح اجتماعی خانواده خود از منافع شخصی می‌گذرند و با گذشت و فداکاری برای حل مشکلات می‌کوشند. مرحوم دکتر آئینه‌وند با چنین درکی از مفهوم خانواده همه تاریخ‌پژوهان و اعضای هیأت علمی و معلمان و دانشجویان تاریخ در سراسر کشور را عضو یک خانواده می‌شمردند. بی‌هیچ تردیدی لازمه حفظ پیوندهای خانوادگی در یک خانواده علمی، مشارکت گسترده اعضای خانواده در تصمیم‌گیری‌های سرنوشت‌ساز است. مشارکت جمعی در همه محیط‌ها پسندیده است و در محیط‌های علمی ارزش و اهمیتی مضاعف دارد. امروزه بخش عظیمی از ظرفیت علمی و اجرائی اعضای خانواده تاریخ که اغلب انسان‌هایی شریف، مطلع، دردآشنا، توانمند، زجرکشیده بی‌مهری‌ها، آگاه از تجربه‌ها و کارآمد هستند، به حال خود رها شده است و در خدمت پیشرفت کشور نیست. لطمه سخت و کمرشکنی که در دهه اخیر بر پیکر جامعه علمی کشور وارد آمد و ناباورانه یک شکاف نخبگانی بزرگ بین جامعه علمی کشور و حاکمیت افکند، اعضای خانواده بزرگ تاریخ را هم از خود متأثر کرد. من نمی‌دانم مسئولان تا چه اندازه به این شکاف نخبگانی بین پیکره علمی کشور و حاکمیت باور دارند و در صورت باورداشت آن تا چه اندازه به ابعاد و اضلاع آن توجه دارند و در صورت اخیر تا چه اندازه کوشش برای برطرف‌کردن آن را بر خود لازم می‌شمرند، ولی می‌دانم در صورت بی‌توجهی یا کم‌توجهی متولیان امر، این وظیفه از دوش ما برداشته نمی‌شود. اکنون در نخستین سالگرد رحلت ایشان و با الهام از آنچه از ایشان به یادگار دارم و به‌ عنوان گامی برای تحقق منویات ایشان، این پیشنهاد را برای نقد و ارزیابی به جامعه علمی کشور، به‌ویژه اعضای بزرگوار خانواده بزرگ تاریخ پیشکش می‌کنم که وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، با حفظ نقش هدایتی و نظارتی خود همه کارهای مربوط به رشته‌های علمی را به اصحاب همان رشته واگذار کند. الگوی پیشنهادی حقیر تشکیل شورای عالی برای هر یک از رشته‌ها در معاونت آموزشی وزارت علوم و واگذاری تصمیم‌‌گیری درباره محتوای رشته‌ها، تحول در رشته‌ها (هماهنگ با روش‌ها و سازوکارهای شورای تحول و ارتقای علوم انسانی)، راه‌‌اندازی رشته، تمدید برگزاری رشته، مواد امتحانی آزمون‌ها و ضریب آنها و برطرف‌کردن ابهام‌های مربوط به پرونده ارتقای متناسب با اقتضائات رشته‌های مختلف و کلیه مواردی از این دست به آن شوراست. وزارت علوم می‌تواند شرایط عضویت در این شورا را مشخص کند و خود نیز نمایندگانی در آن داشته باشند و دیگر نهادهای مرتبط، مانند شورای تحول و ارتقای علوم انسانی هم سیاست‌ها و برنامه‌های خود را از طریق همین شورا دنبال کنند، ولی آنچه در این پیشنهاد برجسته است، انتخاب اعضای شورای عالی - به‌جز نمایندگانی که ذکر آن رفت- با رأی اعضای گروه‌های تاریخ سراسر کشور است. در این پیشنهاد نقش دفتر برنامه‌ریزی و شورای گسترش هم به تدوین سیاست‌های مشترک و نظارت بر اعمال آنها کاهش خواهد یافت و کلیه کمیته‌های فرعی ذیل آنها در این ساختار جدید در هم ادغام خواهند شد. به نظر می‌رسد طرح بسیار مهم آمایش علوم که از سوی وزارتخانه تدوین شده و در مراحل تصویب است، با این ساختار جدید ضمانت اجرائی خیلی بیشتری می‌یابد.
روشن است که از تصمیم‌های شتاب‌زده باید پرهیز کرد و سزاوار است، همین پیشنهاد هم پس از نقد و بررسی از سوی جامعه علمی کشور ابتدا به صورت محدود در یکی، دو رشته منتخب پیاده شود و پس از اطمینان نسبی از کارآمدی آن و برطرف‌کردن کاستی‌های آن عمومیت پیدا کند. گمان می‌کنم اعضای خانواده بزرگ تاریخ این آمادگی را دارند که در صورت دریافت نشانه‌ای مثبت از وزیر محترم علوم یا معاونت آموزشی وی، طرح جزئی‌تر و مبسوط‌تر این پیشنهاد را آماده کنند. والسلام.


مِنَ الْمُومِنِینَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیهِ فَمِنْهُم مَّن قَضَی نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن ینتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِیلًا (احزاب، 23)
در میان مؤمنان، مردانی هستند که در پیمانی که با خدا بستند صادق‌اند، پاره‌ای از آنها پیمان خویش به پایان برده‌اند و پاره‌ای دیگر در انتظارند و در این پیمان هیچ دگرگونی پدید نیاورده‌اند.
جامعه‌شناسان نهاد اجتماعی را مجموعه‌‌ای واقعی، پا‌برجا، ریشه‌‌دار و سازمان‌یافته از باورها، ارزش‌ها، قوانین، فرایندها، نقش‌ها، موقعیت‌ها و روابط می‌دانند که نقش اصلی آن، برآوردن برخی نیازهای جامعه از طریق ارائه الگوهای رفتاری مناسب با کارکردهای مشخص در جامعه است و اکثر اعضای جامعه آگاهانه و گاه ناخودآگاه از آن الگوها پیروی می‌کنند. اهمیت نهادهای اجتماعی که عامل اصلی پیوندهای اجتماعی هستند و ایجاد و حفظ ثبات و کنترل اجتماعی به آنها وابسته است تا آنجاست که برخی جامعه‌شناسان «نهادهای اجتماعی» را موضوع علم جامعه‌شناسی می‌دانند و از نظر آنها رشته‌های تخصصی جامعه‌شناسی، مانند جامعه‌شناسی خانواده، جامعه‌شناسی اقتصاد و جامعه‌شناسی دین در حقیقت علم به یکی از این نهادهاست. با این توضیح علم را باید یک نهاد یا دست کم یک نهاد فرعی یا خرده‌نهاد (ذیل نهاد آموزش‌وپرورش) نامید.
بر‌این‌اساس بین علم و نهاد علم باید تفاوت قائل شد. علم مجموعه‌ای از گزاره‌های مرتبط به هم با موضوعی واحد و روش پژوهش ویژه است که به برخی از پرسش‌های انسان پاسخ می‌دهد و حتی اگر هویت جمعی هم داشته باشد و شواهد و نمونه‌ها و کاربست آن را در پدیده‌های مصنوع و غیرمصنوع بشری بیرونی مانند کتابخانه‌ها، آزمایشگاه‌ها، محیط اجتماعی، محیط طبیعی و روح آدمی بتوان جست‌وجو کرد، تبار آن، تبار اندیشه است، ولی تبار نهاد علم پدیده‌های اجتماعی است. هدف اصلی علم کشف واقعیت‌هاست و هدف اصلی نهاد علم شکل‌دادن به انواع رفتارهای مبتنی بر باورها و ارزش‌ها و فرایندها و نقش‌ها برای ایجاد گونه‌ای خاص از پیوندهای اجتماعی معطوف به علم. دغدغه اصلی یک عالم تولید و انتقال درست علم در قلمرو فردی است، ولی دغدغه اصلی کسی که به نهاد علم توجه دارد نقش‌آفرینی درست همه عوامل مؤثر در فرایند علم به‌ عنوان یک پدیده اجتماعی شامل این اجزا و مؤلفه‌هاست: سیاست‌گذاران علم، تصمیم‌گیران علم، پشتیبانان علم، ذی‌نفعان علم، ساختارها و سازمان‌های اجتماعی علم، مصرف‌کنندگان علم، کنشگران عرصه علم، بازارهای علم، چگونگی گسترش علم در نهادهای رسمی، آگاهی از سرنوشت علم در نهادهای غیررسمی و نزد توده‌ها، آمایش سرزمینی علم و تعامل علم با دیگر نهادهای اجتماعی.
براساس آموزه‌های دینی نیز می‌توان از ضرورت توجه به نهاد علم افزون بر اهتمام به علم سخن گفت. شاید آیه و روایتی صریح در این زمینه در دست نباشد، ولی افزون بر عمومات و اطلاقات توجه به مسائل اجتماعی، آنچه درباره نقش اجتماعی علم و عالمان در دست است، می‌تواند ما را به این نکته راهنمایی کند و در پذیرفتن این باور مدد رساند. تفاوت علم و نهاد علم در منظومه فکر دینی همانند تفاوت خواندن نماز (صلوا) و برپاداشتن نماز (أقیموا الصلاه)، انجام وظایف دینی و تعظیم شعائر، گریه بر امام حسین علیه‌السلام (بکاء) و کمک به مجلس عزای امام حسین علیه‌السلام (تباکی، براساس یکی از تفسیرها از این کلمه) است.
شاید موضوع توجه به نهاد علم، در ذهن و باور و زبان برخی عالمان نکوهیده آید و با این استدلال که اهل علم نباید خود را به مسائل اجرائی آلوده کنند به این امر مباهات کنند که خود را از چرخه امور اجرائی دور نگاه داشته‌اند، ولی در نگاهی وسیع‌تر و در مقام داوری، از نظر میزان خدمت به علم بین کسانی که افزون بر فعالیت علمی به نهاد علم هم توجه دارند و کسانی که همه توان خود را تنها به کار علمی اختصاص داده‌اند، معلوم نیست همواره امتیاز برتر به گروه دوم اختصاص یابد؛ برای مثال نقش علمی و توان جریان‌‌سازی علمی شخصیت‌هایی مانند مرحوم حضرت آیت‌الله مهدوی کنی رحمه‌الله علیه یا آقای دکتر احمد احمدی را که به جای گوشه‌ای‌نشستن و کار علمی‌کردن، به ترتیب به راه‌اندازی و مدیریت دانشگاه امام صادق علیه‌السلام و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی اهتمام ورزیدند، با کدام یک از شخصیت‌های علمی چند دهه اخیر می‌توان مقایسه؟ نیک به خاطر دارم که در حج سال 1366ش گفت‌وگویی با یکی از طلاب آفریقایی‌تبار دانشگاه اسلامی مدینه داشتم. وی می‌گفت حتی اگر بپذیریم امام خمینی یک شخصیت علمی و عارف است، همین که برای کارهای سیاسی و اداره جامعه وقت می‌گذارد، به همین اندازه از کار علمی و عبادت فاصله گرفته است و این یک نقص برای ایشان است. در پاسخ گفتم من حرف شما را قبول دارم که اختصاص وقت برای حکومت‌داری انسان را از انجام مناسک عبادی شناخته‌شده بازمی‌دارد، ولی جای تعجب دارد که چگونه پیامبر صلی‌الله علیه‌و‌آله‌و‌سلم و جانشینان ایشان هم چنین کردند و به جای عبادت و کار علمی مشغول کارهای سیاسی و جنگ و اداره کشور شدند. وی درحالی‌که سر به زیر داشت، مکثی طولانی کرد و با انصاف گفت تاکنون به این نکته توجه نکرده بودم. تفاوت دین‌‌ورزی فردی و اجتماعی را که شالوده نظریه درهم‌تنیدگی دیانت و سیاست است در همین مباحث باید جست‌وجو کرد. تشابه‌ها و تمایزهای این سخن با نظریه میشل فوکو درباره رابطه قدرت با دانش را در فرصتی دیگر باید کاوید. پس از این مقدمه، باید گفت مرحوم آقای دکتر صادق آئینه‌وند، از‌جمله چهره‌های شاخص معاصر کشور ماست که در کنار موصوف‌بودن به مجموعه‌ای از ارزش‌های علمی و اخلاقی به نهاد علم، یعنی علم در بستر عینی جامعه هم توجه بایسته داشت. مرحوم دکتر آئینه‌وند را همگان به صفاتی این‌گونه می‌شناسند: خداباوری، تدین و تشرع، خلوص ‌نیت، بهره‌مندی از گنجینه دانشی درخور، دقت نظر، پشتکار علمی، حسن‌خلق، گشاده‌رویی، سلامت نفس، فروتنی، خیرخواهی، وسعت نظر، دانشجوپروری، تحمل مخالف، نقدپذیری، وظیفه‌شناسی، مسئولیت‌‌پذیری، اخلاق‌ورزی در همه رفتارها و مواردی از این دست. در کنار این صفات و فضائل اخلاقی مسئولیت‌های علمی و فرهنگی ایشان هم درخور توجه است: رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، مدیریت کل پژوهش‌ها و برنامه‌ریزی‌های فرهنگی، ریاست مرکز سیاست علمی و پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، ریاست دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت‌مدرس، ریاست پژوهشگاه علوم انسانی، ریاست کمیته علوم انسانی کتاب سال، سردبیری و عضویت در هیأت تحریریه فصلنامه‌های پژوهشی، ریاست و حضور مؤثر در ده‌ها کنگره و همایش، مدیریت گروه‌های آموزشی، ریاست کارگروه تاریخ شورای تحول و ارتقای علوم انسانی و مواردی از این دست. یکی از مهم‌ترین شواهد در این زمینه که به حق باید دفتری جدا برای آن گشود، نقش بسیار مهم و تعیین‌کننده ایشان در راه‌اندازی و گسترش فعالیت‌های گروه‌های تاریخ در مدارس و مؤسسات وابسته به حوزه علمیه قم است. جست‌وجو در اهداف مرحوم دکتر آئینه‌وند برای حضور در مراکز مرتبط با نهاد علم (با تأکید بر دانش تاریخ) نیازمند پژوهشی مستقل و بایسته است که امیدوارم از سوی خانواده فهیم و شاگردان خدوم ایشان پی گرفته شود. حقیر هیچ‌وقت توفیق شاگردی مستقیم ایشان را نداشتم، ولی همواره با پیگیری اقدامات و مطالعه آثار ایشان، حس شاگردی نسبت به ایشان داشته‌‌ام. اولین مواجهه بنده با آقای دکتر آئینه‌وند در دومین نمایشگاه بین‌المللی کتاب در سال 1368 بود. وقتی خود را به‌ عنوان دانش‌آموخته مقطع کارشناسی‌ارشد دانشگاه امام صادق علیه‌السلام معرفی کردم، آن‌قدر با محبت و صمیمیت برخورد کردند که تا مدت‌ها حیرت‌‌زده این بودم که ایشان بنده را از کی و کجا می‌شناختند. مدتی گذشت تا دریافتم ایشان هیچ شناخت قبلی از من نداشته‌‌اند و این سجیه اخلاقی ایشان در مواجهه با همه بوده است. افتخار درک محضر ایشان در شورای بررسی متون و نیز برخی جلسات گروه‌های تاریخ در مؤسسات وابسته به حوزه علمیه قم و گاه جلسات مربوط به شورای علمی برخی همایش‌ها و مهم‌تر از همه در جلسات کارگروه تاریخ شورای تحول و علوم انسانی، در چند سال اخیر این اجازه را به بنده می‌دهد که ادعا کنم بنده نیز تا حدودی به برخی از آرمان‌ها و خواسته‌های ایشان در نهاد علم (با تأکید بر دانش تاریخ) آگاهی داشته باشم. به گمان من، تعبیر «خانواده بزرگ تاریخ» که از واژگان پرکاربرد از سوی ایشان و یادگاری گرانبها از ایشان است، یک کلیدواژه در این زمینه به شمار می‌رود. اولین الزام خانواده‌بودن حس به‌هم‌پیوستگی و احساس مسئولیت در برابر یکدیگر و احساس وظیفه برای ارتقای جایگاه خانواده است. اعضای یک خانواده پیش از آنکه در روابط با یکدیگر به دنبال منافع مادی و دنیوی باشند، در یک پیوند عاطفی ارزش‌محور قرار دارند و برای ارتقای سطح اجتماعی خانواده خود از منافع شخصی می‌گذرند و با گذشت و فداکاری برای حل مشکلات می‌کوشند. مرحوم دکتر آئینه‌وند با چنین درکی از مفهوم خانواده همه تاریخ‌پژوهان و اعضای هیأت علمی و معلمان و دانشجویان تاریخ در سراسر کشور را عضو یک خانواده می‌شمردند. بی‌هیچ تردیدی لازمه حفظ پیوندهای خانوادگی در یک خانواده علمی، مشارکت گسترده اعضای خانواده در تصمیم‌گیری‌های سرنوشت‌ساز است. مشارکت جمعی در همه محیط‌ها پسندیده است و در محیط‌های علمی ارزش و اهمیتی مضاعف دارد. امروزه بخش عظیمی از ظرفیت علمی و اجرائی اعضای خانواده تاریخ که اغلب انسان‌هایی شریف، مطلع، دردآشنا، توانمند، زجرکشیده بی‌مهری‌ها، آگاه از تجربه‌ها و کارآمد هستند، به حال خود رها شده است و در خدمت پیشرفت کشور نیست. لطمه سخت و کمرشکنی که در دهه اخیر بر پیکر جامعه علمی کشور وارد آمد و ناباورانه یک شکاف نخبگانی بزرگ بین جامعه علمی کشور و حاکمیت افکند، اعضای خانواده بزرگ تاریخ را هم از خود متأثر کرد. من نمی‌دانم مسئولان تا چه اندازه به این شکاف نخبگانی بین پیکره علمی کشور و حاکمیت باور دارند و در صورت باورداشت آن تا چه اندازه به ابعاد و اضلاع آن توجه دارند و در صورت اخیر تا چه اندازه کوشش برای برطرف‌کردن آن را بر خود لازم می‌شمرند، ولی می‌دانم در صورت بی‌توجهی یا کم‌توجهی متولیان امر، این وظیفه از دوش ما برداشته نمی‌شود. اکنون در نخستین سالگرد رحلت ایشان و با الهام از آنچه از ایشان به یادگار دارم و به‌ عنوان گامی برای تحقق منویات ایشان، این پیشنهاد را برای نقد و ارزیابی به جامعه علمی کشور، به‌ویژه اعضای بزرگوار خانواده بزرگ تاریخ پیشکش می‌کنم که وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، با حفظ نقش هدایتی و نظارتی خود همه کارهای مربوط به رشته‌های علمی را به اصحاب همان رشته واگذار کند. الگوی پیشنهادی حقیر تشکیل شورای عالی برای هر یک از رشته‌ها در معاونت آموزشی وزارت علوم و واگذاری تصمیم‌‌گیری درباره محتوای رشته‌ها، تحول در رشته‌ها (هماهنگ با روش‌ها و سازوکارهای شورای تحول و ارتقای علوم انسانی)، راه‌‌اندازی رشته، تمدید برگزاری رشته، مواد امتحانی آزمون‌ها و ضریب آنها و برطرف‌کردن ابهام‌های مربوط به پرونده ارتقای متناسب با اقتضائات رشته‌های مختلف و کلیه مواردی از این دست به آن شوراست. وزارت علوم می‌تواند شرایط عضویت در این شورا را مشخص کند و خود نیز نمایندگانی در آن داشته باشند و دیگر نهادهای مرتبط، مانند شورای تحول و ارتقای علوم انسانی هم سیاست‌ها و برنامه‌های خود را از طریق همین شورا دنبال کنند، ولی آنچه در این پیشنهاد برجسته است، انتخاب اعضای شورای عالی - به‌جز نمایندگانی که ذکر آن رفت- با رأی اعضای گروه‌های تاریخ سراسر کشور است. در این پیشنهاد نقش دفتر برنامه‌ریزی و شورای گسترش هم به تدوین سیاست‌های مشترک و نظارت بر اعمال آنها کاهش خواهد یافت و کلیه کمیته‌های فرعی ذیل آنها در این ساختار جدید در هم ادغام خواهند شد. به نظر می‌رسد طرح بسیار مهم آمایش علوم که از سوی وزارتخانه تدوین شده و در مراحل تصویب است، با این ساختار جدید ضمانت اجرائی خیلی بیشتری می‌یابد.
روشن است که از تصمیم‌های شتاب‌زده باید پرهیز کرد و سزاوار است، همین پیشنهاد هم پس از نقد و بررسی از سوی جامعه علمی کشور ابتدا به صورت محدود در یکی، دو رشته منتخب پیاده شود و پس از اطمینان نسبی از کارآمدی آن و برطرف‌کردن کاستی‌های آن عمومیت پیدا کند. گمان می‌کنم اعضای خانواده بزرگ تاریخ این آمادگی را دارند که در صورت دریافت نشانه‌ای مثبت از وزیر محترم علوم یا معاونت آموزشی وی، طرح جزئی‌تر و مبسوط‌تر این پیشنهاد را آماده کنند. والسلام.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.