بغداد در چشم توفان
روزی دارالخلافه بود و مرکز قدرت خلفای اسلامی اما امروز از طرف خلافت خودخوانده دیگری تهدید میشود اما خوشبختانه درحالیکه نیروهای داعش در فاصله 50کیلومتری از بغداد مستقر شده بودند، ملت عراق و نیروهای امنیتی با سنگربندی و بسیج مردمی مانع از رژه نیروهای خلافت خودخوانده «ابوبکر البغدادی» در خیابانهای بغداد شدند. بههرحال آن روزهای سخت بغداد گذشت و نیروهای داعش تا موصل عقب نشستند اما امروز عراق زیر تیغ تهدیدات بهمراتب بزرگتر از داعش قرار گرفته است که موجودیت عراق را با خطری جدی مواجه میکند. در این نوشتار کوتاه، نگارنده تلاش دارد پرده از ابعاد جدیدی از مشکلات بزرگ عراق بردارد. شمشیر تهدید بر سر عراق در اهتزاز است؛ این تهدیدات به دو بخش تقسیم میشوند:
خطر تجزیه عراق و استقلال مناطق سنینشین
با هجوم تروریستهای داعش به موصل و تصرف این شهر بزرگ عراق، شائبههایی مطرح شد که استاندار موصل النجیفی و برادرش، رئیس مجلس عراق با توطئه، شرایط فتح شیرین موصل را برای داعش فراهم کردند. نجیفیها به همراه طارق الهاشمی که ادعای رهبری اهل سنت عراق را داشتند، همواره به حکومتداری «نوری المالکی»، نخستوزیر سابق عراق، معترض بودند. در طول نخستوزیری المالکی، نجیفیها با همراهی قبایل غرب عراق و اقلیم کردستان، محور فشار علیه دولت عراق را تشکیل دادند و تا حدود زیادی به علت ضعف امنیتی دولت عراق موفق بودند و امتیازاتی گرفتند. امروزه اهل سنت عراق دلایل خاص خود را در مخالفت با حضور دولت در مناطق خویش دارند. سیاستمداران اهل سنت همواره به نحوه تقسیم بودجه و برخورداری از امکانات حکومتی معترض بودند اما آنها نارضایتی خویش را اخیرا در بعد جدیدی مطرح کردند. آنها از حضور نیروهای حشد الشعبی (بسیج مردمی) و دیگر گروههای شیعه در مناطق سنینشین بهشدت ناراحت هستند. احزاب اهل سنت از حضور نیروهای بسیج مردمی عراق در «مقدادیه» و «الانبار»، «تکریت» و «فلوجه» اعلام نارضایتی کردهاند. حتی آمریکا و کشورهای منطقه نیز به همراهی عربستان و
ترکیه از اپوزیسیون دولت عراق حمایت میکنند. حتی در زمان حمله به تکریت، ائتلاف به رهبری آمریکا به نشانه اعتراض به حضور گروههای شیعه عراقی در جنگ با داعش، پشتیبانی هوایی خود را برای مدتی متوقف کرد. در مقابل نیروهای آمریکایی، پایگاهی آموزشی در مناطق سنینشین ایجاد کرد و به بخشی از نیروهای ارتش و اهل سنت آموزش داد و واحدی به نام نیروهای ضدتروریسم عراق ایجاد کرد. این نیروها بسیار موفق عمل کردهاند و عملکرد آنها برای سیاستمداران اهل سنت رضایتبخش تلقی شده است. اما اختلاف اهل سنت با حکومت مرکزی بر سر نحوه حمله به موصل نیز مهم است؛ در این شهر بیش از یکونیم میلیون غیرنظامی وجود دارد. اهل سنت اصرار دارند که هیچ گروهی از شیعیان اهم از «حشد الشعبی»، «بدر» و... در حمله به موصل شرکت نکنند و فقط بخشی از ارتش به همراه نیروهای
اهل سنت در حمله به موصل شرکت کنند. آنها ادعا دارند حضور گروههای شیعه در نبرد موصل باعث شکلگیری جنگ مذهبی میشود و آنها خودشان باید در نبرد برای آزادسازی موصل شرکت کنند. حتی آنها پایگاههایی در اطراف استان «نینوا» با 10 هزار نیرو ایجاد کردهاند و نام خود را «الحشد الوطنی» گذاشتهاند و برای مقابله با الحشد الشعبی آماده میشوند. ترکیه نیز با گسیل تعدادی نیرو به «الزنکان» به آنها آموزش میدهد. قطر و عربستان نیز بخش مالی و تسلیحاتی را تأمین میکنند. همچنین نیروهای سیاسی اهل سنت ادعا دارند گروههای مسلح شیعه مرتکب خشونت در موصل میشوند و قبلا در «مقدادیه» و «فلوجه» مرتکب خشونت شدهاند اما در پشت این ادعا یک طرح بسیار بزرگ پنهان است؛ و آن اینکه موصل و شهرهای سنینشین دیگر جایی برای نیروهای حکومتی و حامیان شیعه آنها نیست. با وجود این، دولت در مقابل قول داده کمتر از نیروهای الحشد الشعبی استفاده کند و در برابر حشد شعبی گروهی به نام «سرایا النجبا» تشکیل داده که مستقیم تحت رهبری نزدیکان نخستوزیر هستند و بسیار هماهنگ با ارتش کار میکنند. اما حمایتهای خارجی (بهخصوص عربستان و آمریکا) از نیروهای اهل سنت عراق و
سهمخواهی آنها یک عراق فدرال را با خطر تجزیه مواجهه میکند، بهویژه آنکه جریان صدر و دیگر گروههای شیعه هم برای دولت مشکلاتی ایجاد کرده و دولت تضعیف شده است. همچنین دومین تهدید بزرگ در برابر عراق اعلام استقلال اقلیم نیمهمختار کردستان است. اکراد پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی، ادعای استقلال دارند و اخیرا گزارشهایی مطرح شده است که کردهای سوریه اقدام به بیرونکردن اعراب از مناطق کردنشین و تغییر بافت جمعیتی کردهاند که در این مورد، سفیر آمریکا در ترکیه، کردهای سوری را تهدید به قطع همکاری کرده است. از سوی دیگر، اقلیم کردستان عراق نیز مناطق موردادعای بیشتری را تصرف و ادعای مالکیت خود را با حضور نیروهای نظامی تثبیت کرده است. نیروهای پیشمرگه با تسلط بر «شنگان»، «کرکوک»، «خوزماتو» و «خانقین» از نزدیکشدن نیروهای حشد الشعبی به این مناطق جلوگیری و حتی با نیروهای عراقی تبادل آتش کردهاند. در ابتدای استقرار داعش نیز کردهای اقلیم نهتنها هیچ درگیریای با آنها نداشتند، حتی از هر درگیری اجتناب میکردند و با اصرار دولت مرکزی حاضر نشدند به ارتش کمک کنند و جلوی پیشروی داعش را بگیرند. همچنین کردها روابط بسیار خوبی با اهل
سنت عراق دارند و موردحمایت آنها هستند و نباید فراموش کرد که کردها دارای زمینههای قدرتمند اقتصادی و نظامی هستند. کردها دارای 40 میلیارد بشکه نفت هستند و اقدام به صادرات نفت و گاز به صورت مستقل کردهاند. درهمینحال، کردها از صد هزار نیروی مسلح برخوردارند و اخیرا با کمکهای نظامی آمریکا و اروپا تجهیز شدهاند. سیاستمداران کرد با خلاقیت با ایران، ترکیه و اسرائیل، آمریکا و عربستان رابطه دوستانهای برقرار کردهاند و توانایی حل پروژههای سیاسی بزرگ را دارند. اگر اختلافات بین گروههای سیاسی شیعه و ضعف دولت مرکزی همچنان ادامه داشته باشد، دیر یا زود توفان جدایی بین بغداد، اربیل و موصل فضای عراق را در خواهد نوردید و همه میدانند که صاعقهها قبل از توفان رسیدهاند؛ صاعقههایی که از کشورهای دیگر پا به عراق گذاشتهاند و باید در کتابهای جغرافی شاهد ظهور پایتختها و نقشههای جدید باشیم.
روزی دارالخلافه بود و مرکز قدرت خلفای اسلامی اما امروز از طرف خلافت خودخوانده دیگری تهدید میشود اما خوشبختانه درحالیکه نیروهای داعش در فاصله 50کیلومتری از بغداد مستقر شده بودند، ملت عراق و نیروهای امنیتی با سنگربندی و بسیج مردمی مانع از رژه نیروهای خلافت خودخوانده «ابوبکر البغدادی» در خیابانهای بغداد شدند. بههرحال آن روزهای سخت بغداد گذشت و نیروهای داعش تا موصل عقب نشستند اما امروز عراق زیر تیغ تهدیدات بهمراتب بزرگتر از داعش قرار گرفته است که موجودیت عراق را با خطری جدی مواجه میکند. در این نوشتار کوتاه، نگارنده تلاش دارد پرده از ابعاد جدیدی از مشکلات بزرگ عراق بردارد. شمشیر تهدید بر سر عراق در اهتزاز است؛ این تهدیدات به دو بخش تقسیم میشوند:
خطر تجزیه عراق و استقلال مناطق سنینشین
با هجوم تروریستهای داعش به موصل و تصرف این شهر بزرگ عراق، شائبههایی مطرح شد که استاندار موصل النجیفی و برادرش، رئیس مجلس عراق با توطئه، شرایط فتح شیرین موصل را برای داعش فراهم کردند. نجیفیها به همراه طارق الهاشمی که ادعای رهبری اهل سنت عراق را داشتند، همواره به حکومتداری «نوری المالکی»، نخستوزیر سابق عراق، معترض بودند. در طول نخستوزیری المالکی، نجیفیها با همراهی قبایل غرب عراق و اقلیم کردستان، محور فشار علیه دولت عراق را تشکیل دادند و تا حدود زیادی به علت ضعف امنیتی دولت عراق موفق بودند و امتیازاتی گرفتند. امروزه اهل سنت عراق دلایل خاص خود را در مخالفت با حضور دولت در مناطق خویش دارند. سیاستمداران اهل سنت همواره به نحوه تقسیم بودجه و برخورداری از امکانات حکومتی معترض بودند اما آنها نارضایتی خویش را اخیرا در بعد جدیدی مطرح کردند. آنها از حضور نیروهای حشد الشعبی (بسیج مردمی) و دیگر گروههای شیعه در مناطق سنینشین بهشدت ناراحت هستند. احزاب اهل سنت از حضور نیروهای بسیج مردمی عراق در «مقدادیه» و «الانبار»، «تکریت» و «فلوجه» اعلام نارضایتی کردهاند. حتی آمریکا و کشورهای منطقه نیز به همراهی عربستان و
ترکیه از اپوزیسیون دولت عراق حمایت میکنند. حتی در زمان حمله به تکریت، ائتلاف به رهبری آمریکا به نشانه اعتراض به حضور گروههای شیعه عراقی در جنگ با داعش، پشتیبانی هوایی خود را برای مدتی متوقف کرد. در مقابل نیروهای آمریکایی، پایگاهی آموزشی در مناطق سنینشین ایجاد کرد و به بخشی از نیروهای ارتش و اهل سنت آموزش داد و واحدی به نام نیروهای ضدتروریسم عراق ایجاد کرد. این نیروها بسیار موفق عمل کردهاند و عملکرد آنها برای سیاستمداران اهل سنت رضایتبخش تلقی شده است. اما اختلاف اهل سنت با حکومت مرکزی بر سر نحوه حمله به موصل نیز مهم است؛ در این شهر بیش از یکونیم میلیون غیرنظامی وجود دارد. اهل سنت اصرار دارند که هیچ گروهی از شیعیان اهم از «حشد الشعبی»، «بدر» و... در حمله به موصل شرکت نکنند و فقط بخشی از ارتش به همراه نیروهای
اهل سنت در حمله به موصل شرکت کنند. آنها ادعا دارند حضور گروههای شیعه در نبرد موصل باعث شکلگیری جنگ مذهبی میشود و آنها خودشان باید در نبرد برای آزادسازی موصل شرکت کنند. حتی آنها پایگاههایی در اطراف استان «نینوا» با 10 هزار نیرو ایجاد کردهاند و نام خود را «الحشد الوطنی» گذاشتهاند و برای مقابله با الحشد الشعبی آماده میشوند. ترکیه نیز با گسیل تعدادی نیرو به «الزنکان» به آنها آموزش میدهد. قطر و عربستان نیز بخش مالی و تسلیحاتی را تأمین میکنند. همچنین نیروهای سیاسی اهل سنت ادعا دارند گروههای مسلح شیعه مرتکب خشونت در موصل میشوند و قبلا در «مقدادیه» و «فلوجه» مرتکب خشونت شدهاند اما در پشت این ادعا یک طرح بسیار بزرگ پنهان است؛ و آن اینکه موصل و شهرهای سنینشین دیگر جایی برای نیروهای حکومتی و حامیان شیعه آنها نیست. با وجود این، دولت در مقابل قول داده کمتر از نیروهای الحشد الشعبی استفاده کند و در برابر حشد شعبی گروهی به نام «سرایا النجبا» تشکیل داده که مستقیم تحت رهبری نزدیکان نخستوزیر هستند و بسیار هماهنگ با ارتش کار میکنند. اما حمایتهای خارجی (بهخصوص عربستان و آمریکا) از نیروهای اهل سنت عراق و
سهمخواهی آنها یک عراق فدرال را با خطر تجزیه مواجهه میکند، بهویژه آنکه جریان صدر و دیگر گروههای شیعه هم برای دولت مشکلاتی ایجاد کرده و دولت تضعیف شده است. همچنین دومین تهدید بزرگ در برابر عراق اعلام استقلال اقلیم نیمهمختار کردستان است. اکراد پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی، ادعای استقلال دارند و اخیرا گزارشهایی مطرح شده است که کردهای سوریه اقدام به بیرونکردن اعراب از مناطق کردنشین و تغییر بافت جمعیتی کردهاند که در این مورد، سفیر آمریکا در ترکیه، کردهای سوری را تهدید به قطع همکاری کرده است. از سوی دیگر، اقلیم کردستان عراق نیز مناطق موردادعای بیشتری را تصرف و ادعای مالکیت خود را با حضور نیروهای نظامی تثبیت کرده است. نیروهای پیشمرگه با تسلط بر «شنگان»، «کرکوک»، «خوزماتو» و «خانقین» از نزدیکشدن نیروهای حشد الشعبی به این مناطق جلوگیری و حتی با نیروهای عراقی تبادل آتش کردهاند. در ابتدای استقرار داعش نیز کردهای اقلیم نهتنها هیچ درگیریای با آنها نداشتند، حتی از هر درگیری اجتناب میکردند و با اصرار دولت مرکزی حاضر نشدند به ارتش کمک کنند و جلوی پیشروی داعش را بگیرند. همچنین کردها روابط بسیار خوبی با اهل
سنت عراق دارند و موردحمایت آنها هستند و نباید فراموش کرد که کردها دارای زمینههای قدرتمند اقتصادی و نظامی هستند. کردها دارای 40 میلیارد بشکه نفت هستند و اقدام به صادرات نفت و گاز به صورت مستقل کردهاند. درهمینحال، کردها از صد هزار نیروی مسلح برخوردارند و اخیرا با کمکهای نظامی آمریکا و اروپا تجهیز شدهاند. سیاستمداران کرد با خلاقیت با ایران، ترکیه و اسرائیل، آمریکا و عربستان رابطه دوستانهای برقرار کردهاند و توانایی حل پروژههای سیاسی بزرگ را دارند. اگر اختلافات بین گروههای سیاسی شیعه و ضعف دولت مرکزی همچنان ادامه داشته باشد، دیر یا زود توفان جدایی بین بغداد، اربیل و موصل فضای عراق را در خواهد نوردید و همه میدانند که صاعقهها قبل از توفان رسیدهاند؛ صاعقههایی که از کشورهای دیگر پا به عراق گذاشتهاند و باید در کتابهای جغرافی شاهد ظهور پایتختها و نقشههای جدید باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.