|

از ترجمه و ویرایش

شاید مهم‌ترین ویژگی «از گوشه و کنار ترجمه» ارایه نکاتی باشد که اگرچه گاه بسیار جزیی به نظر می‌رسند اما ازقضا اهمیت‌شان درست در همین جزئی‌بودنشان است که باعث شده معمولا در مباحث ترجمه و ویرایش دیده نشوند. علی صلح‌جو در این کتاب، نکاتی ظریف را مطرح کرده که بی‌شک خود او در ویرایش و ترجمه با آنها درگیر بوده و از این‌رو می‌توان گفت او برخی از مهم‌ترین تجربه‌هایش در کار ویرایش و ترجمه را در این کتاب ارائه کرده است. صلح‌جو در این کتاب، چندان به دنبال ارائه مدون مطالب نبوده و به تعبیری شیوه آموزش کارگاهی ویرایش را در این کتاب هم مدنظر داشته است و البته به نظر می‌رسد که آگاهانه هم این کار را کرده است. او در بخشی از مقدمه کوتاهش در این مورد نوشته: «ساختار و در واقع بی‌ساختاری این کتاب به خواننده اجازه می‌دهد آن را از ابتدا تا انتها یکسره بخواند یا، از روی فهرست، مدخل دلخواه را بخواند. نکته قابل توجه این است که خواندن و فهمیدن هیچ‌یک از مدخل‌ها ربط مستقیم به خواندن سایر مدخل‌ها ندارد. تا جای امکان، کوشیده‌ام مدخل‌ها از لحاظ موضوعی کنار هم باشند. با وجود این، بعضی از آن‌ها به علت در برداشتن بیش از یک موضوع به این قاعده درنیامده‌اند». می‌توان گفت صلح‌جو در این کتاب قصد نداشته تا اثری درباره نظریه ترجمه بنویسد و اگرچه به تئوری‌ها و گرایش‌های مختلف ترجمه توجه داشته، اما بیش از هرچیز به دنبال ارایه نکاتی آموزشی و کاربردی در کار ترجمه بوده است: «به گمان من خواندن این یادداشت‌ها به قوی‌ترشدن بینش مترجمان کمک می‌کند، هرچند برخی از آنها ممکن است مستقیما به ترجمه مربوط نشود. هر مترجمی، دیر یا زود، خواه‌ناخواه، آگاه یا ناآگاه، به یکی از گرایش‌های رایج در حوزه ترجمه نزدیک می‌شود. صرف‌نظر از اینکه این گرایش چه باشد، چنانچه مترجم، پیش از دست‌یافتن به گرایش مطلوبش، با ماهیت و مسائل ریز و درشت ترجمه آشنا شود، در گرایش مورد نظر خود نیز بهتر عمل خواهد کرد». هریک از یادداشت‌های این کتاب در یک مدخل آمده‌اند و البته برخی از موضوعات در چند مدخل تکرار شده‌اند. «از گوشه و کنار ترجمه» مدخل‌های متعددی دارد که برخی از آنها عبارتند از: «ادامه نیافتن نهضت ترجمه و موانع رشد علم»، «فلسفه، زبان: تالیف یا ترجمه»، «خود اثر یا درباره اثر»، «ترجمه و تفسیر»، «ترجمه در جهان عرب»، «کم‌اهمیتی ترجمه در امریکا»، «نسبت ادبیات بومی به آثار ترجمه‌شده»، «ترجمه پیش‌رس»، «تاثیر ترجمه بر تالیف»، «تأثیر ترجمه بر شعر فارسی»، «تغییردهندگان ذائقه ادبی»، «تاثیر منفی ترجمه»، «مخالفت مطلق با اندیشه بیگانه»، «تهاجم فرهنگی: پیامد ترجمه»، «بومی‌سازی کتاب‌های آموزش زبان انگلیسی»، «طیف ترجمه»، «امانت در ترجمه»، «انسجام متن»، «بازسازی»، «جناس: دلیل ترجمه‌ناپذیری»، «سمینارها»، «فمینیسم و ترجمه»، «بوی ترجمه» و... .
در یکی از مدخل‌های کتاب با عنوان «خود اثر یا درباره اثر»، صلح‌جو به موضوعی پرداخته که به‌نوعی دامنگیر ترجمه‌های مختلف فارسی بوده است: «آثار بنیادی رشته‌های علمی، ادبی و فلسفی چه زمانی باید ترجمه شوند؟ مثلا، آیا آثاری چون توتم و تابوی فروید، در جست‌وجوی زمان ازدست‌رفته‌ پروست و هستی و زمان هایدگر به موقع، زودتر یا دیرتر از موقع ترجمه شدند؟ به عبارت دقیق‌تر، آیا پیش از ترجمه چنین آثاری نباید برخی از آثار نوشته‌شده درباره آنها (شامل مقاله و مصاحبه) را ترجمه کرد؟ به‌نظر می‌رسد، به دو دلیل، این کار را باید کرد. اولا، فهم آثار بنیادی در هر رشته‌ای معمولا دشوار است... ثانیا، برای ترجمه چنین آثاری، ابتدا باید زبان و اصطلاحات آن فراهم شود...».

شاید مهم‌ترین ویژگی «از گوشه و کنار ترجمه» ارایه نکاتی باشد که اگرچه گاه بسیار جزیی به نظر می‌رسند اما ازقضا اهمیت‌شان درست در همین جزئی‌بودنشان است که باعث شده معمولا در مباحث ترجمه و ویرایش دیده نشوند. علی صلح‌جو در این کتاب، نکاتی ظریف را مطرح کرده که بی‌شک خود او در ویرایش و ترجمه با آنها درگیر بوده و از این‌رو می‌توان گفت او برخی از مهم‌ترین تجربه‌هایش در کار ویرایش و ترجمه را در این کتاب ارائه کرده است. صلح‌جو در این کتاب، چندان به دنبال ارائه مدون مطالب نبوده و به تعبیری شیوه آموزش کارگاهی ویرایش را در این کتاب هم مدنظر داشته است و البته به نظر می‌رسد که آگاهانه هم این کار را کرده است. او در بخشی از مقدمه کوتاهش در این مورد نوشته: «ساختار و در واقع بی‌ساختاری این کتاب به خواننده اجازه می‌دهد آن را از ابتدا تا انتها یکسره بخواند یا، از روی فهرست، مدخل دلخواه را بخواند. نکته قابل توجه این است که خواندن و فهمیدن هیچ‌یک از مدخل‌ها ربط مستقیم به خواندن سایر مدخل‌ها ندارد. تا جای امکان، کوشیده‌ام مدخل‌ها از لحاظ موضوعی کنار هم باشند. با وجود این، بعضی از آن‌ها به علت در برداشتن بیش از یک موضوع به این قاعده درنیامده‌اند». می‌توان گفت صلح‌جو در این کتاب قصد نداشته تا اثری درباره نظریه ترجمه بنویسد و اگرچه به تئوری‌ها و گرایش‌های مختلف ترجمه توجه داشته، اما بیش از هرچیز به دنبال ارایه نکاتی آموزشی و کاربردی در کار ترجمه بوده است: «به گمان من خواندن این یادداشت‌ها به قوی‌ترشدن بینش مترجمان کمک می‌کند، هرچند برخی از آنها ممکن است مستقیما به ترجمه مربوط نشود. هر مترجمی، دیر یا زود، خواه‌ناخواه، آگاه یا ناآگاه، به یکی از گرایش‌های رایج در حوزه ترجمه نزدیک می‌شود. صرف‌نظر از اینکه این گرایش چه باشد، چنانچه مترجم، پیش از دست‌یافتن به گرایش مطلوبش، با ماهیت و مسائل ریز و درشت ترجمه آشنا شود، در گرایش مورد نظر خود نیز بهتر عمل خواهد کرد». هریک از یادداشت‌های این کتاب در یک مدخل آمده‌اند و البته برخی از موضوعات در چند مدخل تکرار شده‌اند. «از گوشه و کنار ترجمه» مدخل‌های متعددی دارد که برخی از آنها عبارتند از: «ادامه نیافتن نهضت ترجمه و موانع رشد علم»، «فلسفه، زبان: تالیف یا ترجمه»، «خود اثر یا درباره اثر»، «ترجمه و تفسیر»، «ترجمه در جهان عرب»، «کم‌اهمیتی ترجمه در امریکا»، «نسبت ادبیات بومی به آثار ترجمه‌شده»، «ترجمه پیش‌رس»، «تاثیر ترجمه بر تالیف»، «تأثیر ترجمه بر شعر فارسی»، «تغییردهندگان ذائقه ادبی»، «تاثیر منفی ترجمه»، «مخالفت مطلق با اندیشه بیگانه»، «تهاجم فرهنگی: پیامد ترجمه»، «بومی‌سازی کتاب‌های آموزش زبان انگلیسی»، «طیف ترجمه»، «امانت در ترجمه»، «انسجام متن»، «بازسازی»، «جناس: دلیل ترجمه‌ناپذیری»، «سمینارها»، «فمینیسم و ترجمه»، «بوی ترجمه» و... .
در یکی از مدخل‌های کتاب با عنوان «خود اثر یا درباره اثر»، صلح‌جو به موضوعی پرداخته که به‌نوعی دامنگیر ترجمه‌های مختلف فارسی بوده است: «آثار بنیادی رشته‌های علمی، ادبی و فلسفی چه زمانی باید ترجمه شوند؟ مثلا، آیا آثاری چون توتم و تابوی فروید، در جست‌وجوی زمان ازدست‌رفته‌ پروست و هستی و زمان هایدگر به موقع، زودتر یا دیرتر از موقع ترجمه شدند؟ به عبارت دقیق‌تر، آیا پیش از ترجمه چنین آثاری نباید برخی از آثار نوشته‌شده درباره آنها (شامل مقاله و مصاحبه) را ترجمه کرد؟ به‌نظر می‌رسد، به دو دلیل، این کار را باید کرد. اولا، فهم آثار بنیادی در هر رشته‌ای معمولا دشوار است... ثانیا، برای ترجمه چنین آثاری، ابتدا باید زبان و اصطلاحات آن فراهم شود...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.