|

مکالمات سیاسی زیر تیغ!

کریم ارغنده‌پور

چند روز پیش دندان‌پزشکی بودم. رفاقتی داریم. معمولا در بین کار دردناک دندان از هر دری هم سخنی می‌رود. دامنه صحبت این‌بار به انتخابات آمریکا کشیده شد و ترامپ، که چقدر نادان است و بعد به آثار سوء تاجرپیشگی سیاستمداران و نتایج تهدیدآمیز آن در عرصه قدرت. به اردوغان و لولا در برزیل هم اشاره‌ای شد تا بعد حرف‌ها حرف آورد و به سندرز رسید. دوست دندان‌پزشکم پاره‌ای از سخنان سندرز را با لبخند و طعنه بیان می‌کرد به‌گونه‌ای که گویی درباره خواب و خیال یک ایده‌آلیست صحبت می‌کند. اجازه می‌خواهم از همین‌جا از آن گفت‌وگوی دوستانه کمی فاصله بگیرم و به نکته اصلی این یادداشت بپردازم. راستش او از جهتی شاید حق داشت ولی از جهت دیگر نه. توضیح می‌دهم. سخنان برنی سندرز -یکی از دو نامزد حزب دموکرات در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا- عدالت‌جویانه ولی در ساختار فعلی سیاسی- اقتصادی، شاید تا حدودی غیرواقعی بنماید.

مثلا معتقد است شرکت‌های دارویی -بخوانید مافیای دارویی- را باید ادب کرد آنها خون مردم را در شیشه کرده‌اند. (برداشت از من است!) یا به دنبال تحول در نظام فعلی خصوصی درمان و پوشش عمومی درمانی است. با قدرت‌های بزرگ نفتی و اسلحه‌سازی درافتاده، سیستم مالی آن کشور را به‌نفع درصد ناچیزی از خیلی پول‌دارها می‌داند و خواهان اعمال مالیات سنگین بر آنها، به ترتیبی است که شکاف میان دهک‌های بالا و پایین کمتر شود، یا استراتژی اصلی سیاست خارجی آن کشور در خاورمیانه و به‌ویژه در ارتباط با اسرائیل و مسلمانان را زیر سؤال می‌برد و از این قبیل. ازهمین‌روست که طرفداران اصلی او جوانان و دانشجویان هستند و در برابر، حامیان سایر نامزدها را بیشتر گروه‌های سنی بالاتر -مثل بوروکرات‌ها و سرمایه‌دارها- به‌عنوان اصلی‌ترین پشتیبانان سیستم کنونی تشکیل می‌دهند. سخنان سندرز گاهی مرا به یاد مواضع اوبامای جوان در هشت سال پیش و قبل از انتخاب به‌عنوان رئیس‌جمهوری می‌اندازد. شعار اصلی اوباما در آن زمان «تغییر» بود. حالا مهم‌ترین سؤالی که در ذهن نقش می‌بندد، این است که اوباما پس از انتخاب‌شدن تا چه اندازه توانست به وعده «تغییر» عمل کند؟ پاسخ البته نسبی است ولی کاملا امیدوار‌کننده نیست، زيرا اگر چنین بود امروز سندرز نیازی به طرح چنین شعارهای رادیکالی نداشت. فاصله آشکار امروز او با سندرز هم از همین زاویه قابل ارزیابی است. کاری که اوباما هفته گذشته در تهدید کنگره مبنی بر وتوی مصوبه‌اش علیه عربستان سعودی به دلیل ایفای نقش در حملات 11 سپتامبر داشت، تأسف‌آور و غیرقابل گذشت است، یا همراهی‌اش با قانونی که چند ماه قبل علیه اتباع کشورهایی تصویب شد که به ایران سفر می‌کنند، یا نحوه مواجهه ناموجه هم‌اکنون دولتش با متن برجام. اینها اشتباهاتي استراتژیک است ولی چرا رخ می‌دهد؟ چون او سخت تحت این فشار است که جانشینش برای انتخاب‌شدن نیاز به‌ هموارشدن راهی دارد که تصور می‌شود به جز این طریق میسر نیست. به‌همین‌دلیل، او احتمالا خوب می‌فهمد کار خوبی نیست، ولی ناگزیر از چشم‌بر‌بستن بر آن است. به این ترتیب او ناخواسته یا خواسته با جریان موجی -که خود خواهان تغییرش بود- همراه می‌شود. روشن است این‌همه البته به معنای آن نیست که اوباما با رئیس‌جمهور محافظه‌کار قبل از خود تفاوتی نداشته، بلکه سخن در این است که هسته سختی در مرکزیت قدرت وجود دارد که نسبت به هرگونه تغییر اساسی، مقاومت آهنین دارد درنتیجه در بهترین حالت و به تناسب، فقط امکان تحقق پاره‌‌ای از تغییرات وجود دارد. با این مقدمه باید گفت سیاست بدون در نظرگرفتن سازوکارهای مرسوم کار نمی‌کند. اکنون سؤال این است که آیا این به معنای ناامیدی از هرگونه تغییر است؟ پاسخ البته منفی است.
هیچ چیزی در سیاست مطلق نیست. موج تغییرخواهی واقعیتی گریزناپذیر است. مادامی که اراده تغییر نباشد امکانش هم در هیچ اندازه‌ای فراهم نمی‌شود. ولی طبیعی است آنچه در عمل به وقوع می‌پیوندد، نتیجه تقاطع مقاومت‌ها و جدیت در توان و اراده تغییر است. باز به گفت‌وگویم با آن دوست دندان‌پزشک برمی‌گردم. او پرسید اکنون بین ترامپ و هیلاری کلینتون، کدام بهترند؟ من سؤال را این‌طور اصلاح کردم که بین آن دو کدام‌یک خطر کمتری برای ما دارند؟ هیلاری در جناح راست حزب دموکرات است درنتیجه او نسبت به اوباما سیاست‌های سخت‌گیرانه‌تری علیه ما دارد و به اسرائیل نزدیک‌تر است. هیلاری نماینده بخش بوروکراتِ قدرت‌مدارِ حزب دموکرات است که گرایش راست‌تر دارد و نسبت به تغییرات مقاوم‌تر است. در عین حال ترامپ هم یک تاجر بادشده و خودمحور و نادان است. خطر ترامپ از این زاویه می‌تواند در پاره‌ای موقعیت‌های خاص، فوق‌العاده بالا باشد. به این ترتیب هر دو اینها کم‌خطر نیستند. چشم‌انداز آینده مناسبات چندان روشن و امیدوار‌کننده نیست. راه مواجهه مناسب با شرایط خارجی سخت‌تر فقط کاهش شکاف‌های داخلی و افزایش همگرایی‌هاي بیشتر است.

چند روز پیش دندان‌پزشکی بودم. رفاقتی داریم. معمولا در بین کار دردناک دندان از هر دری هم سخنی می‌رود. دامنه صحبت این‌بار به انتخابات آمریکا کشیده شد و ترامپ، که چقدر نادان است و بعد به آثار سوء تاجرپیشگی سیاستمداران و نتایج تهدیدآمیز آن در عرصه قدرت. به اردوغان و لولا در برزیل هم اشاره‌ای شد تا بعد حرف‌ها حرف آورد و به سندرز رسید. دوست دندان‌پزشکم پاره‌ای از سخنان سندرز را با لبخند و طعنه بیان می‌کرد به‌گونه‌ای که گویی درباره خواب و خیال یک ایده‌آلیست صحبت می‌کند. اجازه می‌خواهم از همین‌جا از آن گفت‌وگوی دوستانه کمی فاصله بگیرم و به نکته اصلی این یادداشت بپردازم. راستش او از جهتی شاید حق داشت ولی از جهت دیگر نه. توضیح می‌دهم. سخنان برنی سندرز -یکی از دو نامزد حزب دموکرات در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا- عدالت‌جویانه ولی در ساختار فعلی سیاسی- اقتصادی، شاید تا حدودی غیرواقعی بنماید.

مثلا معتقد است شرکت‌های دارویی -بخوانید مافیای دارویی- را باید ادب کرد آنها خون مردم را در شیشه کرده‌اند. (برداشت از من است!) یا به دنبال تحول در نظام فعلی خصوصی درمان و پوشش عمومی درمانی است. با قدرت‌های بزرگ نفتی و اسلحه‌سازی درافتاده، سیستم مالی آن کشور را به‌نفع درصد ناچیزی از خیلی پول‌دارها می‌داند و خواهان اعمال مالیات سنگین بر آنها، به ترتیبی است که شکاف میان دهک‌های بالا و پایین کمتر شود، یا استراتژی اصلی سیاست خارجی آن کشور در خاورمیانه و به‌ویژه در ارتباط با اسرائیل و مسلمانان را زیر سؤال می‌برد و از این قبیل. ازهمین‌روست که طرفداران اصلی او جوانان و دانشجویان هستند و در برابر، حامیان سایر نامزدها را بیشتر گروه‌های سنی بالاتر -مثل بوروکرات‌ها و سرمایه‌دارها- به‌عنوان اصلی‌ترین پشتیبانان سیستم کنونی تشکیل می‌دهند. سخنان سندرز گاهی مرا به یاد مواضع اوبامای جوان در هشت سال پیش و قبل از انتخاب به‌عنوان رئیس‌جمهوری می‌اندازد. شعار اصلی اوباما در آن زمان «تغییر» بود. حالا مهم‌ترین سؤالی که در ذهن نقش می‌بندد، این است که اوباما پس از انتخاب‌شدن تا چه اندازه توانست به وعده «تغییر» عمل کند؟ پاسخ البته نسبی است ولی کاملا امیدوار‌کننده نیست، زيرا اگر چنین بود امروز سندرز نیازی به طرح چنین شعارهای رادیکالی نداشت. فاصله آشکار امروز او با سندرز هم از همین زاویه قابل ارزیابی است. کاری که اوباما هفته گذشته در تهدید کنگره مبنی بر وتوی مصوبه‌اش علیه عربستان سعودی به دلیل ایفای نقش در حملات 11 سپتامبر داشت، تأسف‌آور و غیرقابل گذشت است، یا همراهی‌اش با قانونی که چند ماه قبل علیه اتباع کشورهایی تصویب شد که به ایران سفر می‌کنند، یا نحوه مواجهه ناموجه هم‌اکنون دولتش با متن برجام. اینها اشتباهاتي استراتژیک است ولی چرا رخ می‌دهد؟ چون او سخت تحت این فشار است که جانشینش برای انتخاب‌شدن نیاز به‌ هموارشدن راهی دارد که تصور می‌شود به جز این طریق میسر نیست. به‌همین‌دلیل، او احتمالا خوب می‌فهمد کار خوبی نیست، ولی ناگزیر از چشم‌بر‌بستن بر آن است. به این ترتیب او ناخواسته یا خواسته با جریان موجی -که خود خواهان تغییرش بود- همراه می‌شود. روشن است این‌همه البته به معنای آن نیست که اوباما با رئیس‌جمهور محافظه‌کار قبل از خود تفاوتی نداشته، بلکه سخن در این است که هسته سختی در مرکزیت قدرت وجود دارد که نسبت به هرگونه تغییر اساسی، مقاومت آهنین دارد درنتیجه در بهترین حالت و به تناسب، فقط امکان تحقق پاره‌‌ای از تغییرات وجود دارد. با این مقدمه باید گفت سیاست بدون در نظرگرفتن سازوکارهای مرسوم کار نمی‌کند. اکنون سؤال این است که آیا این به معنای ناامیدی از هرگونه تغییر است؟ پاسخ البته منفی است.
هیچ چیزی در سیاست مطلق نیست. موج تغییرخواهی واقعیتی گریزناپذیر است. مادامی که اراده تغییر نباشد امکانش هم در هیچ اندازه‌ای فراهم نمی‌شود. ولی طبیعی است آنچه در عمل به وقوع می‌پیوندد، نتیجه تقاطع مقاومت‌ها و جدیت در توان و اراده تغییر است. باز به گفت‌وگویم با آن دوست دندان‌پزشک برمی‌گردم. او پرسید اکنون بین ترامپ و هیلاری کلینتون، کدام بهترند؟ من سؤال را این‌طور اصلاح کردم که بین آن دو کدام‌یک خطر کمتری برای ما دارند؟ هیلاری در جناح راست حزب دموکرات است درنتیجه او نسبت به اوباما سیاست‌های سخت‌گیرانه‌تری علیه ما دارد و به اسرائیل نزدیک‌تر است. هیلاری نماینده بخش بوروکراتِ قدرت‌مدارِ حزب دموکرات است که گرایش راست‌تر دارد و نسبت به تغییرات مقاوم‌تر است. در عین حال ترامپ هم یک تاجر بادشده و خودمحور و نادان است. خطر ترامپ از این زاویه می‌تواند در پاره‌ای موقعیت‌های خاص، فوق‌العاده بالا باشد. به این ترتیب هر دو اینها کم‌خطر نیستند. چشم‌انداز آینده مناسبات چندان روشن و امیدوار‌کننده نیست. راه مواجهه مناسب با شرایط خارجی سخت‌تر فقط کاهش شکاف‌های داخلی و افزایش همگرایی‌هاي بیشتر است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.