برداشتهایی درباره هنر معاصر
باران تلخ
علیرضا امیرحاجبی
1- در نهایت مشخص نشد که چرا باید رشته نقاشی از مجموعه درسهای هنرستانی حذف شود؟ البته شاید تصمیمگیران فرهنگی دلایلی را برای اقناع افکار عمومی آماده کرده و ارائه بدهند اما نفس حذف پایهایترین رشته هنری که به شکلی میانه راه هنر ایستاده و سایر بخشها را به یکدیگر متصل و مرتبط میکند، ناپخته به نظر میآید. این ناپختگی به شکلی کلان و جزئی خود را در سطح و عمق جامعه گسترش میدهد. اینکه شما رشته مهم و شاخصی مانند نقاشی را از برنامه درسی حذف کنید به نوعی خشونت را تبلیغ کردهاید. هنر در بستر اجتماعی خود مشوق رفتار مسالمتآمیز و صلحطلبانه است. در تاریخ هنر کمتر هنرمندی را میشناسیم که برضد صلح و به نفع خشونت گامی برداشته باشد. البته بودهاند هنرمندانی از قبیل گروه فوتوریستها که تمایلاتی خشن و هنجارگریز داشتهاند اما آنها چیزی نبودند جز یک استثنا در تاریخ هنر.
گفتمان هنر، الگوهایی کنش و واکنشی را تشویق میکند. بهخصوص در هنر معاصر که این ایده میان - کنشی بسیار مورد توجه قرار گرفته است. هنرمند از مخاطب میخواهد که هم بیندیشد و هم اندیشمندانه دست به واکنش بزند. با حذف یک رشته نقاشی نشان میدهیم که هنر حذفشدنی است. آن هم در زمانهای که همگان بر گسترش مفاهمه و ایجاد دالانهای گفتوگو تأکید میکنند و برای گفتوگو چه زبانی بهتر از زبان بصری، که عام و جهانشمول است.
بیاید تخیل کنیم... تجسم کنیم جامعهای را که در آن هنر وجود نداشته باشد. این جامعه خود نوعی آرمانشهر است. با ورود به این شهر اولین چیزی که حس میکنیم نبود عناصر طبیعی است یا بهتر بگویم با نوعی ضدیت مواجهیم. دشمنی عیان و خشونت عریان بر ضدطبیعت. این ابرآرمانشهر آینده که در آن هنری وجود ندارد با گیاهان نیز دشمن است. چون نیازی به گیاه در این شهر دیده نمیشود. فضای سبزی وجود ندارد. مردمان این ابرشهر گل سرخ، لاله، نسترن و یاس... را نمیشناسند یا بهتر بگویم ندیدهاند. رابطهاي است بین ضدیت با هنر و ضدیت با طبیعت. وقتی انسان از طبیعت دور میشود خودبهخود منابع الهامش را از دست میدهد. تخیلاتش تبدیل به کابوسهایی آخرالزمانی میشود. پس یکی از مهمترین راههای ارتباط بین انسان با طبیعت میانجی قراردادن هنر است.
احساس و وسوسه خلق و بازنمایی گریبان هر انسان سالمی را حتی برای یکبار که شده، میگیرد. این وسوسه چیزی نیست جز فشار و تشویق نامحسوس طبیعت بر انسان. فشاری که از سمت «زیبایی» و «والایی» طبیعت بر ما وارد میشود، ذهن را تشویق میکند و از سمتی پالایش میدهد.
تصویر آرمانشهر بیهنر را در بسیاری از فیلمهای تخیلی هالیوود دیدهایم. تمامشان خودآگاه یا ناخودآگاه بر فقدان هنر و طبیعت تأکید میکنند، ابرشهرهایی بیعاطفه، عمودی و تاریک. پیوندی است بین عمودیبودن، ارتفاعگرفتن، دورشدن از زمین و خاک با خشونت. و هنر در هر حوزهای چه موسیقایی و چه بصری شالودهای عاطفی را حامل است. پس حذف و اعلام پایان نقاشی، یعنی حذف و اعلام پایان عاطفه. این شایسته ایرانی که ادعای مهر و مهربانی میکند، نیست.
2- در اینجا دوباره اشاره کوتاهی میکنم به ارتباط هنر معاصر با طبیعت و بحرانهای زیستمحیطی که گریبان زمین و ساکنان آن را گرفته است؛ اشارهای که با مطالب فوق در ارتباط است. اینکه بر کنش فعال هنرمندان در زمینههای زیستمحیطی پافشاری بیش از حد میکنیم، دلایلی بینقیض را در خود دارد که در سطور فوق به آن اشارتی کردم. هنر منبع الهام خود را از محیط میگیرد. این محیط هرچه طبیعیتر باشد به جوهر هنر نزدیکتر است. فرقی نمیکند که نقاش باشید یا هنرمندی میان-رشتهای که با رسانههای نوین سرکار دارید. مسئله اصلی چیزی نیست جز «منظر»، محل نظارهکردن و مشاهده. مدتهاست که انسان، طبیعت را مورد تهاجم قرار داده و به گمان خود بر طبیعت مسلط شده است. در هنر نیز این رفتار تسلطآمیز را میتوان پیگیری کرد. بهخصوص از اواسط قرن بیستم که طبیعت برای انسان اروپایی، تبدیل به یک «مصداق عینی» یا یک «چیز» شد؛ مصداقی که میتواند به لحاظ بصری آن را دستکاری کند، آن را تبدیل کند. اما امروزه تفکر انسانمحوری مدرن به شکلی عقبنشینی کرده است. حال زمان آن رسیده تا با توجه به بحرانهای پیشرو هنرمندان به بازنگری رابطه خود با طبیعت بپردازند و صرفا
هنر خود را به بازنمایی و تأثیریگیری از طبیعت محدود نکنند. طبیعت خود اعلام کرده که خواستار گفتوگو با انسان است. این فرصت را نباید از دست داد.
1- در نهایت مشخص نشد که چرا باید رشته نقاشی از مجموعه درسهای هنرستانی حذف شود؟ البته شاید تصمیمگیران فرهنگی دلایلی را برای اقناع افکار عمومی آماده کرده و ارائه بدهند اما نفس حذف پایهایترین رشته هنری که به شکلی میانه راه هنر ایستاده و سایر بخشها را به یکدیگر متصل و مرتبط میکند، ناپخته به نظر میآید. این ناپختگی به شکلی کلان و جزئی خود را در سطح و عمق جامعه گسترش میدهد. اینکه شما رشته مهم و شاخصی مانند نقاشی را از برنامه درسی حذف کنید به نوعی خشونت را تبلیغ کردهاید. هنر در بستر اجتماعی خود مشوق رفتار مسالمتآمیز و صلحطلبانه است. در تاریخ هنر کمتر هنرمندی را میشناسیم که برضد صلح و به نفع خشونت گامی برداشته باشد. البته بودهاند هنرمندانی از قبیل گروه فوتوریستها که تمایلاتی خشن و هنجارگریز داشتهاند اما آنها چیزی نبودند جز یک استثنا در تاریخ هنر.
گفتمان هنر، الگوهایی کنش و واکنشی را تشویق میکند. بهخصوص در هنر معاصر که این ایده میان - کنشی بسیار مورد توجه قرار گرفته است. هنرمند از مخاطب میخواهد که هم بیندیشد و هم اندیشمندانه دست به واکنش بزند. با حذف یک رشته نقاشی نشان میدهیم که هنر حذفشدنی است. آن هم در زمانهای که همگان بر گسترش مفاهمه و ایجاد دالانهای گفتوگو تأکید میکنند و برای گفتوگو چه زبانی بهتر از زبان بصری، که عام و جهانشمول است.
بیاید تخیل کنیم... تجسم کنیم جامعهای را که در آن هنر وجود نداشته باشد. این جامعه خود نوعی آرمانشهر است. با ورود به این شهر اولین چیزی که حس میکنیم نبود عناصر طبیعی است یا بهتر بگویم با نوعی ضدیت مواجهیم. دشمنی عیان و خشونت عریان بر ضدطبیعت. این ابرآرمانشهر آینده که در آن هنری وجود ندارد با گیاهان نیز دشمن است. چون نیازی به گیاه در این شهر دیده نمیشود. فضای سبزی وجود ندارد. مردمان این ابرشهر گل سرخ، لاله، نسترن و یاس... را نمیشناسند یا بهتر بگویم ندیدهاند. رابطهاي است بین ضدیت با هنر و ضدیت با طبیعت. وقتی انسان از طبیعت دور میشود خودبهخود منابع الهامش را از دست میدهد. تخیلاتش تبدیل به کابوسهایی آخرالزمانی میشود. پس یکی از مهمترین راههای ارتباط بین انسان با طبیعت میانجی قراردادن هنر است.
احساس و وسوسه خلق و بازنمایی گریبان هر انسان سالمی را حتی برای یکبار که شده، میگیرد. این وسوسه چیزی نیست جز فشار و تشویق نامحسوس طبیعت بر انسان. فشاری که از سمت «زیبایی» و «والایی» طبیعت بر ما وارد میشود، ذهن را تشویق میکند و از سمتی پالایش میدهد.
تصویر آرمانشهر بیهنر را در بسیاری از فیلمهای تخیلی هالیوود دیدهایم. تمامشان خودآگاه یا ناخودآگاه بر فقدان هنر و طبیعت تأکید میکنند، ابرشهرهایی بیعاطفه، عمودی و تاریک. پیوندی است بین عمودیبودن، ارتفاعگرفتن، دورشدن از زمین و خاک با خشونت. و هنر در هر حوزهای چه موسیقایی و چه بصری شالودهای عاطفی را حامل است. پس حذف و اعلام پایان نقاشی، یعنی حذف و اعلام پایان عاطفه. این شایسته ایرانی که ادعای مهر و مهربانی میکند، نیست.
2- در اینجا دوباره اشاره کوتاهی میکنم به ارتباط هنر معاصر با طبیعت و بحرانهای زیستمحیطی که گریبان زمین و ساکنان آن را گرفته است؛ اشارهای که با مطالب فوق در ارتباط است. اینکه بر کنش فعال هنرمندان در زمینههای زیستمحیطی پافشاری بیش از حد میکنیم، دلایلی بینقیض را در خود دارد که در سطور فوق به آن اشارتی کردم. هنر منبع الهام خود را از محیط میگیرد. این محیط هرچه طبیعیتر باشد به جوهر هنر نزدیکتر است. فرقی نمیکند که نقاش باشید یا هنرمندی میان-رشتهای که با رسانههای نوین سرکار دارید. مسئله اصلی چیزی نیست جز «منظر»، محل نظارهکردن و مشاهده. مدتهاست که انسان، طبیعت را مورد تهاجم قرار داده و به گمان خود بر طبیعت مسلط شده است. در هنر نیز این رفتار تسلطآمیز را میتوان پیگیری کرد. بهخصوص از اواسط قرن بیستم که طبیعت برای انسان اروپایی، تبدیل به یک «مصداق عینی» یا یک «چیز» شد؛ مصداقی که میتواند به لحاظ بصری آن را دستکاری کند، آن را تبدیل کند. اما امروزه تفکر انسانمحوری مدرن به شکلی عقبنشینی کرده است. حال زمان آن رسیده تا با توجه به بحرانهای پیشرو هنرمندان به بازنگری رابطه خود با طبیعت بپردازند و صرفا
هنر خود را به بازنمایی و تأثیریگیری از طبیعت محدود نکنند. طبیعت خود اعلام کرده که خواستار گفتوگو با انسان است. این فرصت را نباید از دست داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.