|

جدال بر سر خاورمیانه جدید

منبع: رویترز

کسی انتظار نداشت دیدار «باراک اوباما»، رئیس‌جمهور آمریکا، از عربستان سعودی تغییر بزرگی را به‌همراه داشته باشد یا حتی بتواند مواضع این کشور را درباره بحران‌های درهم‌تنیده منطقه روشن کند. به‌هرحال دیداری بود که بدون نکته تازه‌ای برگزار شد. اوباما هیچ تغییری نکرده؛ اما خاورمیانه در دوران ریاست‌جمهوری او بسیار تغییر کرده است. طبعا این مسئله نمی‌تواند مسئولیتی را متوجه اوباما کند. شاید او مسئولیت کوچکی را از این همه تغییرات برعهده داشته باشد؛ اما روشن است که عوامل متعددی دست‌اندرکار آن بوده و تاریخ جدیدی را برای این منطقه رقم زده‌اند؛ روندی که البته همچنان استمرار دارد و کسی نمی‌داند فردای آن چگونه خواهد بود.
دیگر خاورمیانه جدید مانند گذشته جولانگاه یک ابرقدرت یعنی ایالات متحده آمریکا نیست؛ دورانی که در آن آمریکا از طریق متحدان منطقه‌ای خود ثبات را برقرار می‌کرد، دیگر سپری شده است. هم‌زمان با این تغییرات، روسیه به‌عنوان یک بازیگر اساسی و شریک بین‌المللی و یک قدرت بزرگ خارج از منطقه خودنمایی می‌کند و در ایجاد یا حل بحران‌های منطقه برای خود حرفی جداگانه دارد. بازگشت قدرتمندانه روسیه و حضور فعال نیروهای منطقه‌ای، معادله جدیدی به وجود آورده است. ازاین‌رو به نظر می‌رسد ترتیبات آینده منطقه باید براساس منطق شراکت یا معامله پایاپای باشد نه انحصار قدرت در یک مرکز و تسلیم‌شدن دیگران به آن؛ اتفاقاتی که هم‌اکنون در سوریه خود را نشان می‌دهد، یک نمونه از روندی است که با توجه به داده‌های جدید در آینده هم می‌تواند تکرار شود. طرف‌های درگیر در بحران سوریه فقط بازیگران محلی نیستند، بلکه نیروهای منطقه‌ای و دو ابرقدرت بزرگ دیگر نیز در آن سهم دارند. سرنوشت سوریه در چارچوب یک نزاع یا توافق همین طرف‌های متعدد است که رقم خواهد خورد. سوریه به جولانگاهی از یک جنگ نیابتی تبدیل شده است که همه طرف‌های خارجی در آن سهم دارند.
به‌تازگي مرکز «کارنگی» در آمریکا با توجه به تحولات خاورمیانه، هفت عامل را برشمرد که به‌عنوان بازیگران منطقه در تعیین سرنوشت آینده این منطقه نقش خواهند داشت:
1- نقش فزاینده ایران و ترکیه در ایجاد یا حل بحران‌ها و مسائل منطقه
2- پیچیده‌ترشدن بحران‌های داخلی کشورهای عربی به‌گونه‌ای که برخی از آنها را می‌توان دولت‌های ورشکسته نامید
3- شروع جنگ سوریه و استمرار آن در سه سطح داخلی (مخالفان و نظام حاکم) منطقه‌ای (بین ریاض و تهران) و جهانی (بین واشنگتن و مسکو)
4- ظهور نسل جدیدی از گروه‌های تروریستی با کاربرد خشونت‌های بیشتر و سازماندهی قوی‌تر از جمله داعش
5- تشدید تنش‌های قومی و فرقه‌ای که موجب شده کل منطقه به کانون‌هایی از چند نقطه جوش تبدیل شود
6- مسئله فلسطین که همواره مطرح بوده و درحال‌حاضر نیز یکی از عوامل تأثیرگذار بر منطقه است
7- تغییری که در مواضع و سیاست‌های ایالات متحده آمریکا نسبت به منطقه به وجود آمده است
اما «ایتمار رابینوویچ»، تحلیلگر معروف اسرائیلی، تغییرات به‌وجودآمده در مواضع واشنگتن نسبت به منطقه را به سه مرحله تقسیم می‌کند: نخست بین سال‌های 1991 تا 2001 بود که در آن نفوذ آمریکا به اوج خودش رسید و به یک قدرت بلامنازع تبدیل شد. دوم بین سال‌های 2001 تا 2008 که در آن روابط آمریکا و اعراب و مسلمانان به‌ويژه بعد از حملات 11 سپتامبر، جنگ افغانستان و بعد عراق دچار تنش‌های شدیدی شد؛ در این دوران بود که اعراب و مسلمانان احساس کردند دشمن آنها نه تروریسم بلکه خود آمریکاست. مرحله سوم بین 2008 تا 2015 بود که در ابتدا بارقه امیدی جرقه زد تا روابط بین واشنگتن و جهان عرب و اسلام را ترمیم کند؛ اما بعدها وارونه شد. انتخاب باراک اوباما و گفتمان آشتی‌جویانه او در ابتدای کارش امیدهای فراوانی را دامن زد؛ اما بلافاصله به‌دلیل شکست او در پیشبرد روند صلح فلسطین و نیز دخالت‌نكردنش در بحران سوریه و اتخاذ‌نكردن تدابیر شدید و قاطع در برابر ایران و حتی امضای توافق‌نامه هسته‌ای با تهران در نظر اعراب همه این امیدها را بر باد داد.
در این میان، رقابت روسیه و آمریکا از مهم‌ترین عواملی است که بر سیاست‌های منطقه سایه انداخته است. رقابت این دو کشور بحران‌ها را پیش برده و درعین‌حال مدیریت می‌کند. روشن است که روسیه به خاورمیانه بازگشته است تا در آن بماند. معنای این حرف آن است که رقابت بین واشنگتن و مسکو نیز تا سال‌های بعد ادامه پیدا خواهد کرد.

کسی انتظار نداشت دیدار «باراک اوباما»، رئیس‌جمهور آمریکا، از عربستان سعودی تغییر بزرگی را به‌همراه داشته باشد یا حتی بتواند مواضع این کشور را درباره بحران‌های درهم‌تنیده منطقه روشن کند. به‌هرحال دیداری بود که بدون نکته تازه‌ای برگزار شد. اوباما هیچ تغییری نکرده؛ اما خاورمیانه در دوران ریاست‌جمهوری او بسیار تغییر کرده است. طبعا این مسئله نمی‌تواند مسئولیتی را متوجه اوباما کند. شاید او مسئولیت کوچکی را از این همه تغییرات برعهده داشته باشد؛ اما روشن است که عوامل متعددی دست‌اندرکار آن بوده و تاریخ جدیدی را برای این منطقه رقم زده‌اند؛ روندی که البته همچنان استمرار دارد و کسی نمی‌داند فردای آن چگونه خواهد بود.
دیگر خاورمیانه جدید مانند گذشته جولانگاه یک ابرقدرت یعنی ایالات متحده آمریکا نیست؛ دورانی که در آن آمریکا از طریق متحدان منطقه‌ای خود ثبات را برقرار می‌کرد، دیگر سپری شده است. هم‌زمان با این تغییرات، روسیه به‌عنوان یک بازیگر اساسی و شریک بین‌المللی و یک قدرت بزرگ خارج از منطقه خودنمایی می‌کند و در ایجاد یا حل بحران‌های منطقه برای خود حرفی جداگانه دارد. بازگشت قدرتمندانه روسیه و حضور فعال نیروهای منطقه‌ای، معادله جدیدی به وجود آورده است. ازاین‌رو به نظر می‌رسد ترتیبات آینده منطقه باید براساس منطق شراکت یا معامله پایاپای باشد نه انحصار قدرت در یک مرکز و تسلیم‌شدن دیگران به آن؛ اتفاقاتی که هم‌اکنون در سوریه خود را نشان می‌دهد، یک نمونه از روندی است که با توجه به داده‌های جدید در آینده هم می‌تواند تکرار شود. طرف‌های درگیر در بحران سوریه فقط بازیگران محلی نیستند، بلکه نیروهای منطقه‌ای و دو ابرقدرت بزرگ دیگر نیز در آن سهم دارند. سرنوشت سوریه در چارچوب یک نزاع یا توافق همین طرف‌های متعدد است که رقم خواهد خورد. سوریه به جولانگاهی از یک جنگ نیابتی تبدیل شده است که همه طرف‌های خارجی در آن سهم دارند.
به‌تازگي مرکز «کارنگی» در آمریکا با توجه به تحولات خاورمیانه، هفت عامل را برشمرد که به‌عنوان بازیگران منطقه در تعیین سرنوشت آینده این منطقه نقش خواهند داشت:
1- نقش فزاینده ایران و ترکیه در ایجاد یا حل بحران‌ها و مسائل منطقه
2- پیچیده‌ترشدن بحران‌های داخلی کشورهای عربی به‌گونه‌ای که برخی از آنها را می‌توان دولت‌های ورشکسته نامید
3- شروع جنگ سوریه و استمرار آن در سه سطح داخلی (مخالفان و نظام حاکم) منطقه‌ای (بین ریاض و تهران) و جهانی (بین واشنگتن و مسکو)
4- ظهور نسل جدیدی از گروه‌های تروریستی با کاربرد خشونت‌های بیشتر و سازماندهی قوی‌تر از جمله داعش
5- تشدید تنش‌های قومی و فرقه‌ای که موجب شده کل منطقه به کانون‌هایی از چند نقطه جوش تبدیل شود
6- مسئله فلسطین که همواره مطرح بوده و درحال‌حاضر نیز یکی از عوامل تأثیرگذار بر منطقه است
7- تغییری که در مواضع و سیاست‌های ایالات متحده آمریکا نسبت به منطقه به وجود آمده است
اما «ایتمار رابینوویچ»، تحلیلگر معروف اسرائیلی، تغییرات به‌وجودآمده در مواضع واشنگتن نسبت به منطقه را به سه مرحله تقسیم می‌کند: نخست بین سال‌های 1991 تا 2001 بود که در آن نفوذ آمریکا به اوج خودش رسید و به یک قدرت بلامنازع تبدیل شد. دوم بین سال‌های 2001 تا 2008 که در آن روابط آمریکا و اعراب و مسلمانان به‌ويژه بعد از حملات 11 سپتامبر، جنگ افغانستان و بعد عراق دچار تنش‌های شدیدی شد؛ در این دوران بود که اعراب و مسلمانان احساس کردند دشمن آنها نه تروریسم بلکه خود آمریکاست. مرحله سوم بین 2008 تا 2015 بود که در ابتدا بارقه امیدی جرقه زد تا روابط بین واشنگتن و جهان عرب و اسلام را ترمیم کند؛ اما بعدها وارونه شد. انتخاب باراک اوباما و گفتمان آشتی‌جویانه او در ابتدای کارش امیدهای فراوانی را دامن زد؛ اما بلافاصله به‌دلیل شکست او در پیشبرد روند صلح فلسطین و نیز دخالت‌نكردنش در بحران سوریه و اتخاذ‌نكردن تدابیر شدید و قاطع در برابر ایران و حتی امضای توافق‌نامه هسته‌ای با تهران در نظر اعراب همه این امیدها را بر باد داد.
در این میان، رقابت روسیه و آمریکا از مهم‌ترین عواملی است که بر سیاست‌های منطقه سایه انداخته است. رقابت این دو کشور بحران‌ها را پیش برده و درعین‌حال مدیریت می‌کند. روشن است که روسیه به خاورمیانه بازگشته است تا در آن بماند. معنای این حرف آن است که رقابت بین واشنگتن و مسکو نیز تا سال‌های بعد ادامه پیدا خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.