روایت بینامان در «نامهی شاهپور و آهوانش»
دارالشفای کلمات
شيما بهرهمند
«تمام حرف بر سر حرفی است که از گفتن آن عاجزیم.»1
وقت دانستن و ندانستن نیست، وقتِ طفرهرفتن است. داستان یا حکایت «نامهی شاهپور و آهوانش» نوشته علیمراد فدایینیا درست در چنین وقت و لحظهای شکل میگیرد. عنوان کتاب با «نامه» آغاز میشود، اما از نامه چندان خبری نیست. از «شاهپور» هم چنان که مخاطب ادبیات امروز ما خو کرده، خبری در دست نیست. راوی آمده است تا از کسی در گذشتهای دور خبر بگیرد انگار. از نیویُرک آمده به جایی که نمیدانیم کجاست، که به شمالِ خودمان شباهت میبرد. اینجا هوا بارانی است و راوی هم متعلق به جایی که بیبارانی است. باران هم که خودبهخود پوست و استخوانِ راوی را دعوت میکرد به آزادی. آمده بود تا از دو نفر خبررسان خبری بگیرد از کسی. وقتِ رسیدن اما هراس افتاده بود به جانش و کش میداد برای گرفتن پیغام از صاحب مسافرخانه. سرآخر قرار قهوهخانهای گذاشته بودند اما آن دو نفر سر قرار نیامدند. از اینجا به بعد واگویههای راوی است با خودش یا مونولوگهایی که راوی را به شهر، به گذشته، مخاطب و آنکس که بناست از او خبری برسد، پیوند میدهد. رفتهرفته هراس راوی از خبری که هنوز نیامده به فضای داستان و مخاطب تسری پیدا میکند. «اینهمه راه آمدهام. اقلا آنها
بایستی چند دقیقهیی زودتر میآمدند؛ نه حتا پیداشان نشود. نکند آنها هم هراسِ دادن خبر دارند. نکند آنها هم به لطمهیی فکر میکنند که دیدار من باعث خواهد شد. کجای این قضیه اصلا باعث این دیدار بود؛ حرفِ دیدار.» تنها حرف دیدار بود که راوی را، که مدتهاست دست به عصا بوده، تا اینجا کشانده است. کشانده است تا خبر بگیرد از کسی، کسانی. اما فاجعه، آنچه هراس به جانِ او و دیگران انداخته است، مجال «گفتن» نمیدهد. از اینروست که راوی بهجای آنکه از خبرها بگوید، بشنود تا بگوید، از «گفتن» سر باز میزند. ناگزیر تن میزد از گفتن. فدایینیا با سکوت، وقفه و گسستهای زبانی در حکایت «نامهی شاهپور و آهوانش» ناتوانی از روایت را نشان میدهد: روایت رویداد یا فاجعهای در گذشته. به همین خاطر راوی تا تلاش میکند بهیاد بیاورد، چیزی این فرایند را مختل میکند. و آن چیز، خودِ زبان است که در سه لایه پیش میرود و در روایت خطی داستان اخلال میکند، و نه البته با احضار خاطره یا خردهروایت دیگر، چنان که بابروز ادبیاتِ بهاصطلاح تاریخی این روزهاست. و نه با رفتوبرگشت به گذشته و حال، که خصیصه رمان تاریخیهای اخیر است. فدایینیا با
بهکارگیری چند خطِ زبانی این وقفه را رقم میزند. او زبان محاوره را پیش میکشد، یا زبان شاعرانه را، زبان اشیا و بیجانان را. پس گرهافکنی و گرهگشایی در داستان او معنا و محلی ندارد. فدایینیا قصهپرداز نیست. شخصیتهای او بهجای آنکه دگردیسی ناشی از اتفاق داستانی را تجربه کنند برای بدلشدن به راویِ داستان، مسیری معکوس طی میکنند. در حکایات فدایینیا راوی خودْ به مؤلف تبدیل میشود، نَه، در این مسیر قدم برمیدارد اما در روایت میماند. از اینروست که حکایاتِ او مانند غالب آثار ادبی مدرن ناتمام میمانند. شاید به همینخاطر است که فدایینیا در تمام مکتوباتش بر کلمه «حکایت» تأکید میگذارد. «نامهی شاهپور و آهوانش» بیزمان و بیمکان است، اما درست در همین فاصلهها با واقعیت، لکنت و پرشهای زبانی است که با تاریخ اتصال پیدا میکند. تنها در دو جمله از کتاب، یکیشان این: «خبرهایی هم شنیده بودم که با چشمهاشان چکار میکردند؛ رنگ سرب نیامده نیمهکاره ماند خبر. نمیخواستم باور کنم. بعض خبرها را، که راسته حسینی هضم کنی، نتیجهاش را نمیدانی... آدمهایی را دیده بودم که از حوالی اینجور خبرها گذشته بودند و یکجوری بودند...
یککمی زیاد دستبهعصا بودم این سالهای اخیر و حق داشتم. جاییکه از در و دیوار میبارد حق افتادن نداری. یا اگر هم خواستی بیفتی، باید طوری بیفتی که دیگر پا نشوی، وگرنه چه سود از افتادن.» راوی از حاشیه واقعیت روزمره راه میافتد تا دریچهای برای گریز پیدا کند. راه گریزِ فدایینیا نیز رویکردش به «زبان» است. او پیشاپیش از محتوای داستان آگاه نیست. اراده نمیکند تا داستانی را بازگو کند یا واقعیتی را در ادبیات بازنمایاند، بلکه منطق مواجهه با فاجعه را معکوس ميکند و ناتوانی ادبيات را در مواجهه با امر بیانناپذیر، به ساحتِ کلمات میکشاند تا حکایت خودْ از درون با تاريخ رودررو شود. از یاد نبریم که فدایینیا شاعر نیز بوده و پیوندهایی با «شعر حجم» داشته است. از اینرو بهجای آنکه در روایت خود بیانگرِ رویدادی باشد، متن را به کنش وامیدارد. رویایی، سرآمد شاعران حجمگرا نیز تعبیرِ «کودتا در شعر» را بهکار میبرد. اینکه گاه کلمات آنقدر در آدم حضور پيدا ميکنند که منهاي ديگري ميشوند و آدم را اداره ميکنند. «کودتا در شعر، يعني ساقطکردن تمام قدرتها، بهخاطر قدرتگرفتن کلمات. بهبيان ديگر زبان با کنشي خلاقانه،
معناهاي پيشساخته و کليشهاي را پس ميزند و بين حرکت تاريخي شعر و منطق بازنمايي گسست ايجاد ميکند.» فدایینیا نیز بهبهای قدرتگرفتن کلمات، از داستانگفتن طفره میرود تا از این طریق، زبان شأنِ ارتباطی خود را از دست بدهد و به یک کنش بدل شود. راوی در جایی از رمان که بهخاطر ندانستن زبان، از ارتباط با دیگران در میماند، میرود به کتابفروشی تا فرهنگ لغتی بگیرد درباره اصطلاحات روزمره، که چند روزِ مانده در شهر غریب را تنهایی سر کند و بعد بهتندی از کتابخانه میگذرد تا بهقول خودش «مرض کتابفروشی» نگیرد: «آمدم کتابفروشی؛ که بدترین جای عالم است. همه با این کلمههای بیزبان طوری رفتار میکنند که انگار جدشان از قبر برخاسته آمده به دیدنشان. ناچار نباشم کتابفروشی نمیروم. خریدم و سریع آمدم بیرون که مرض کتابفروشی نگیرم.» جملاتِ راوی و نگاه نامتعارف او به کتابفروشی رویکرد نویسنده به «زبان» را آشکار میکند. نزدِ فدایینیا ادبیات، انبانی از کلمات نیست که زبانِ تاریخی ما را شکل دادهاند. بلکه «سرنوشت کلمات را ما تعیین میکنیم و زندگیشان را ما اداره میکنیم. پس تاریخِ کلمه میشویم...»2 و این یعنی طلوع نظم تازه کلمات بسیار،
مجموعهای از عاداتِ معتقدان شعر حجم، که نطفه در ملاقات حروف و در تلاقی حرفی دیگر میگیرد. این طرز تلقی به ادبیات، جانب مفهومِ «تاریخ زبان» را میگیرد. و به «زبان تاریخی» دست رد میزند. زیرا زبان نزد آنها جدِ از قبر برخاستهای نیست که به داستانها احضار شده. آنها برای نوشتن تاریخِ زبان را بهعاریت نمیگیرند، بلکه زبان تاریخ را به هیأت ادبیات در میآورند و «تاریخِ کلمات میشوند.»
و اما نامه: سرآخر یکی از آن دو نفر آمده بود، با شمایلی غریب؛ دندانهای شکسته، پوستش که مدام میخارید و پایی که کمی شَل میزد، با یک تاکسی که روی آن کار میکرد. نامهای آورده بود. «نامه را گذاشتم توی جیب بغل کت. جیبی که یک وقتی نامههای توش سرخوشم میکرد. کت را دیگر به جارختی برنگرداندم. گذاشتمش توی چمدان.» تا آخر کتاب هم نامه دربسته میماند. نه راوی و نه مخاطب از محتوای نامهای که شاید مربوط است به آدمی با نامِ «شاهپور» یا خبری از او، آگاه نمیشوند دستکم چیزی از نامه دستگیر مخاطب نمیشود. بهنظر میرسد «نامه» همان داستان است که نویسنده از گفتناش طفره میرود. فدایینیا از زبان راویِ «هجدهم اردیبهشت بیستوپنجم» تاحدی طرز نوشتن خود را بیان کرده است: «نه! گفتن گذشتن است. اما من میمانم.» راویِ «نامهی شاهپور و آهوانش» نیز در روایت میماند تا حکایتِ دیگری از فدایینیا ناتمام بماند. تا ناتوانی از نوشتن فاجعه یا تاریخ معلوم شود، در لکنت زبان که سرتاسر حکایت شاهد آن هستیم. فدایینیا از زبان راوی میگوید «تلخی را باید با تلخی شفا داد. با دارالشفای کلمات» و خود درست چنین میکند. برخلافِ جریان ادبی اخیر که
رمانهایی با محوریت تاریخ و وقایع تاریخی تولید میکند و روایتی سرراست از گذشته پیش روی مخاطب میگذارد، روزشمارهایی از تاریخ معاصر صد ساله ما، که اینک در رمانهایی حجیم جا گرفتهاند و خود را بهنام «رمان» به مخاطب حقنه میکنند. فدایینیا «نامهی شاهپور و آهوانش» را پیشتر همراه با «روایت بینامان» در قالب یک کتاب در آمریکا منتشر کرده بود، اما تلاقی چاپ یکی از این دو حکایت با چاپ چندین رمان موسوم به تاریخی در اینجا، ناخواسته دو تلقی مخالف از نسبت ادبیات با تاریخ را پیش روی ما میگذارد و از گذر آن ناتوانی و ناکامی تلقیِ اخیر بیشتر عیان میشود.
1و2. «هلاک عقل به وقت اندیشیدنِ» رویایی، نشر نگاه
نامهی شاهپور و آهوانش، فدایینیا، انتشارات آوانوشت
«تمام حرف بر سر حرفی است که از گفتن آن عاجزیم.»1
وقت دانستن و ندانستن نیست، وقتِ طفرهرفتن است. داستان یا حکایت «نامهی شاهپور و آهوانش» نوشته علیمراد فدایینیا درست در چنین وقت و لحظهای شکل میگیرد. عنوان کتاب با «نامه» آغاز میشود، اما از نامه چندان خبری نیست. از «شاهپور» هم چنان که مخاطب ادبیات امروز ما خو کرده، خبری در دست نیست. راوی آمده است تا از کسی در گذشتهای دور خبر بگیرد انگار. از نیویُرک آمده به جایی که نمیدانیم کجاست، که به شمالِ خودمان شباهت میبرد. اینجا هوا بارانی است و راوی هم متعلق به جایی که بیبارانی است. باران هم که خودبهخود پوست و استخوانِ راوی را دعوت میکرد به آزادی. آمده بود تا از دو نفر خبررسان خبری بگیرد از کسی. وقتِ رسیدن اما هراس افتاده بود به جانش و کش میداد برای گرفتن پیغام از صاحب مسافرخانه. سرآخر قرار قهوهخانهای گذاشته بودند اما آن دو نفر سر قرار نیامدند. از اینجا به بعد واگویههای راوی است با خودش یا مونولوگهایی که راوی را به شهر، به گذشته، مخاطب و آنکس که بناست از او خبری برسد، پیوند میدهد. رفتهرفته هراس راوی از خبری که هنوز نیامده به فضای داستان و مخاطب تسری پیدا میکند. «اینهمه راه آمدهام. اقلا آنها
بایستی چند دقیقهیی زودتر میآمدند؛ نه حتا پیداشان نشود. نکند آنها هم هراسِ دادن خبر دارند. نکند آنها هم به لطمهیی فکر میکنند که دیدار من باعث خواهد شد. کجای این قضیه اصلا باعث این دیدار بود؛ حرفِ دیدار.» تنها حرف دیدار بود که راوی را، که مدتهاست دست به عصا بوده، تا اینجا کشانده است. کشانده است تا خبر بگیرد از کسی، کسانی. اما فاجعه، آنچه هراس به جانِ او و دیگران انداخته است، مجال «گفتن» نمیدهد. از اینروست که راوی بهجای آنکه از خبرها بگوید، بشنود تا بگوید، از «گفتن» سر باز میزند. ناگزیر تن میزد از گفتن. فدایینیا با سکوت، وقفه و گسستهای زبانی در حکایت «نامهی شاهپور و آهوانش» ناتوانی از روایت را نشان میدهد: روایت رویداد یا فاجعهای در گذشته. به همین خاطر راوی تا تلاش میکند بهیاد بیاورد، چیزی این فرایند را مختل میکند. و آن چیز، خودِ زبان است که در سه لایه پیش میرود و در روایت خطی داستان اخلال میکند، و نه البته با احضار خاطره یا خردهروایت دیگر، چنان که بابروز ادبیاتِ بهاصطلاح تاریخی این روزهاست. و نه با رفتوبرگشت به گذشته و حال، که خصیصه رمان تاریخیهای اخیر است. فدایینیا با
بهکارگیری چند خطِ زبانی این وقفه را رقم میزند. او زبان محاوره را پیش میکشد، یا زبان شاعرانه را، زبان اشیا و بیجانان را. پس گرهافکنی و گرهگشایی در داستان او معنا و محلی ندارد. فدایینیا قصهپرداز نیست. شخصیتهای او بهجای آنکه دگردیسی ناشی از اتفاق داستانی را تجربه کنند برای بدلشدن به راویِ داستان، مسیری معکوس طی میکنند. در حکایات فدایینیا راوی خودْ به مؤلف تبدیل میشود، نَه، در این مسیر قدم برمیدارد اما در روایت میماند. از اینروست که حکایاتِ او مانند غالب آثار ادبی مدرن ناتمام میمانند. شاید به همینخاطر است که فدایینیا در تمام مکتوباتش بر کلمه «حکایت» تأکید میگذارد. «نامهی شاهپور و آهوانش» بیزمان و بیمکان است، اما درست در همین فاصلهها با واقعیت، لکنت و پرشهای زبانی است که با تاریخ اتصال پیدا میکند. تنها در دو جمله از کتاب، یکیشان این: «خبرهایی هم شنیده بودم که با چشمهاشان چکار میکردند؛ رنگ سرب نیامده نیمهکاره ماند خبر. نمیخواستم باور کنم. بعض خبرها را، که راسته حسینی هضم کنی، نتیجهاش را نمیدانی... آدمهایی را دیده بودم که از حوالی اینجور خبرها گذشته بودند و یکجوری بودند...
یککمی زیاد دستبهعصا بودم این سالهای اخیر و حق داشتم. جاییکه از در و دیوار میبارد حق افتادن نداری. یا اگر هم خواستی بیفتی، باید طوری بیفتی که دیگر پا نشوی، وگرنه چه سود از افتادن.» راوی از حاشیه واقعیت روزمره راه میافتد تا دریچهای برای گریز پیدا کند. راه گریزِ فدایینیا نیز رویکردش به «زبان» است. او پیشاپیش از محتوای داستان آگاه نیست. اراده نمیکند تا داستانی را بازگو کند یا واقعیتی را در ادبیات بازنمایاند، بلکه منطق مواجهه با فاجعه را معکوس ميکند و ناتوانی ادبيات را در مواجهه با امر بیانناپذیر، به ساحتِ کلمات میکشاند تا حکایت خودْ از درون با تاريخ رودررو شود. از یاد نبریم که فدایینیا شاعر نیز بوده و پیوندهایی با «شعر حجم» داشته است. از اینرو بهجای آنکه در روایت خود بیانگرِ رویدادی باشد، متن را به کنش وامیدارد. رویایی، سرآمد شاعران حجمگرا نیز تعبیرِ «کودتا در شعر» را بهکار میبرد. اینکه گاه کلمات آنقدر در آدم حضور پيدا ميکنند که منهاي ديگري ميشوند و آدم را اداره ميکنند. «کودتا در شعر، يعني ساقطکردن تمام قدرتها، بهخاطر قدرتگرفتن کلمات. بهبيان ديگر زبان با کنشي خلاقانه،
معناهاي پيشساخته و کليشهاي را پس ميزند و بين حرکت تاريخي شعر و منطق بازنمايي گسست ايجاد ميکند.» فدایینیا نیز بهبهای قدرتگرفتن کلمات، از داستانگفتن طفره میرود تا از این طریق، زبان شأنِ ارتباطی خود را از دست بدهد و به یک کنش بدل شود. راوی در جایی از رمان که بهخاطر ندانستن زبان، از ارتباط با دیگران در میماند، میرود به کتابفروشی تا فرهنگ لغتی بگیرد درباره اصطلاحات روزمره، که چند روزِ مانده در شهر غریب را تنهایی سر کند و بعد بهتندی از کتابخانه میگذرد تا بهقول خودش «مرض کتابفروشی» نگیرد: «آمدم کتابفروشی؛ که بدترین جای عالم است. همه با این کلمههای بیزبان طوری رفتار میکنند که انگار جدشان از قبر برخاسته آمده به دیدنشان. ناچار نباشم کتابفروشی نمیروم. خریدم و سریع آمدم بیرون که مرض کتابفروشی نگیرم.» جملاتِ راوی و نگاه نامتعارف او به کتابفروشی رویکرد نویسنده به «زبان» را آشکار میکند. نزدِ فدایینیا ادبیات، انبانی از کلمات نیست که زبانِ تاریخی ما را شکل دادهاند. بلکه «سرنوشت کلمات را ما تعیین میکنیم و زندگیشان را ما اداره میکنیم. پس تاریخِ کلمه میشویم...»2 و این یعنی طلوع نظم تازه کلمات بسیار،
مجموعهای از عاداتِ معتقدان شعر حجم، که نطفه در ملاقات حروف و در تلاقی حرفی دیگر میگیرد. این طرز تلقی به ادبیات، جانب مفهومِ «تاریخ زبان» را میگیرد. و به «زبان تاریخی» دست رد میزند. زیرا زبان نزد آنها جدِ از قبر برخاستهای نیست که به داستانها احضار شده. آنها برای نوشتن تاریخِ زبان را بهعاریت نمیگیرند، بلکه زبان تاریخ را به هیأت ادبیات در میآورند و «تاریخِ کلمات میشوند.»
و اما نامه: سرآخر یکی از آن دو نفر آمده بود، با شمایلی غریب؛ دندانهای شکسته، پوستش که مدام میخارید و پایی که کمی شَل میزد، با یک تاکسی که روی آن کار میکرد. نامهای آورده بود. «نامه را گذاشتم توی جیب بغل کت. جیبی که یک وقتی نامههای توش سرخوشم میکرد. کت را دیگر به جارختی برنگرداندم. گذاشتمش توی چمدان.» تا آخر کتاب هم نامه دربسته میماند. نه راوی و نه مخاطب از محتوای نامهای که شاید مربوط است به آدمی با نامِ «شاهپور» یا خبری از او، آگاه نمیشوند دستکم چیزی از نامه دستگیر مخاطب نمیشود. بهنظر میرسد «نامه» همان داستان است که نویسنده از گفتناش طفره میرود. فدایینیا از زبان راویِ «هجدهم اردیبهشت بیستوپنجم» تاحدی طرز نوشتن خود را بیان کرده است: «نه! گفتن گذشتن است. اما من میمانم.» راویِ «نامهی شاهپور و آهوانش» نیز در روایت میماند تا حکایتِ دیگری از فدایینیا ناتمام بماند. تا ناتوانی از نوشتن فاجعه یا تاریخ معلوم شود، در لکنت زبان که سرتاسر حکایت شاهد آن هستیم. فدایینیا از زبان راوی میگوید «تلخی را باید با تلخی شفا داد. با دارالشفای کلمات» و خود درست چنین میکند. برخلافِ جریان ادبی اخیر که
رمانهایی با محوریت تاریخ و وقایع تاریخی تولید میکند و روایتی سرراست از گذشته پیش روی مخاطب میگذارد، روزشمارهایی از تاریخ معاصر صد ساله ما، که اینک در رمانهایی حجیم جا گرفتهاند و خود را بهنام «رمان» به مخاطب حقنه میکنند. فدایینیا «نامهی شاهپور و آهوانش» را پیشتر همراه با «روایت بینامان» در قالب یک کتاب در آمریکا منتشر کرده بود، اما تلاقی چاپ یکی از این دو حکایت با چاپ چندین رمان موسوم به تاریخی در اینجا، ناخواسته دو تلقی مخالف از نسبت ادبیات با تاریخ را پیش روی ما میگذارد و از گذر آن ناتوانی و ناکامی تلقیِ اخیر بیشتر عیان میشود.
1و2. «هلاک عقل به وقت اندیشیدنِ» رویایی، نشر نگاه
نامهی شاهپور و آهوانش، فدایینیا، انتشارات آوانوشت
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.