بایدها و چالشهای نظم جدید منطقهای چیست
خاورمیانه همچنان در مرکز
مهدی نوری . کارشناس روابط بینالملل
تاریخ خاورمیانه از فردای جنگ جهانی دوم تاکنون شاهد دو مدل نظم فرامنطقهای بوده است. پس از پایان جنگ جهانی اول و دوم و تولد برخی کشورهای عربی که تحت قیمومیت یا حمایت کشورهای غربی قرار داشتند، زمینه برای حضور آمریکا در خاورمیانه بیشتر از هر زمانی مهیا شد. جنگ جهانی دوم که بهدرستی میتوان آمریکا را تنها پیروز آن نامید، باعث شد نظام دوقطبی (آمریکا-شوروی) بر نظام بینالملل حاکم شود و در منطقه خاورمیانه نیز کنشهای منطقهای بر مبنای همین نظم شکل گرفت. بزرگترین ویژگی و شاخصه این نظم دوقطبی این بود که بازیگران منطقهای نمیتوانستند بهعنوان «قطب» یا «محور» کنشگری داشته باشند. این نظم دوقطبی تا پایان جنگ سرد و فروپاشی شوروی در دهه 90 میلادی تداوم داشت. پس از پایان نظام دوقطبی، آمریکا بهعنوان تنها قدرت حاکم در رأس نظم جدید جهانی قرا گرفت که عدهای نظم جدید را «تکقطبی» و بعضی «تک-چندقطبی» نامیدند. از این دوره، در خاورمیانه نیز نظم موردنظر آمریکا حاکم شد که مهمترین هدف راهبردی آن «تأمین امنیت اسرائیل» بود.
نظم آمریکایی حاکم بر خاورمیانه ضمن جلوگیری از حضور مؤثر دیگر بازیگران فرامنطقهای، بهتنهایی نظام امنیتی حاکم در خاورمیانه را تعیین کرده و با توجه به منافع خود به ایفای نقش میپردازد. بازیگران مؤثر منطقهای در این نظم و نوع نظام امنیتی تأثیر بسیار کمی دارند و اکثریت آنها بهعنوان مجریان سیاستهای آمریکا عمل میکنند. درواقع در دو نظم حاکم بر خاورمیانه یعنی دوقطبی و تکقطبی، خاورمیانه بهعنوان منطقهای تحت نفوذ و تأثیر قطبهای اصلی قدرت بوده است.
انقلابهای سال 2011 در جهان عرب باعث شد کارشناسان از تََرَکبرداشتن نظم حاکم بر خاورمیانه و شروع درد زایمان نظم جدید سخن بگویند. سوریه در گرداب جنگ داخلی فرورفت ودههاهزار نفر از مردم این کشور کشته شدند؛ عراق بزرگترین استانهای شرقی خود را از دست داد؛ لبنان بار دیگر به مسیر جنگهای داخلی نزدیک شد و گروههای داخلی رودرروی یکدیگر قرار گرفتند و مردم یمن با وجود انقلاب2011، علیه انقلاب اول خود نیز انقلاب کردند و عربستان به این کشور فقیر عربی حمله کرد. این حوادث در پنج سال گذشته باعث شده است در شرایط کنونی بیش از هر زمان دیگری صحبت از ظهور نظم جدید به میان بیاید. در نظم جدید خلاف دو نظم پیشین، کشورهای فرامنطقهای بهعنوان «محور» به شمار نخواهند رفت و این بازیگران منطقهای هستند که محور اصلی نظم جدید هستند؛ چراکه آمریکا بهصراحت از استراتژی جدید خود یعنی انتقال قدرت از خاورمیانه به شرق آسیا پردهبرداری کرده و روسیه نیز علاقه و توان چندانی برای بازیگری در خاورمیانه را ندارد.
اما در بین بازیگران منطقهای در شرایط کنونی، فقط سه کشور ایران، ترکیه و عربستان میتوانند به نظم جدید منطقهای جهت بخشند و پایههای آن را در راستای منافع خود مستحکم کنند. در همین راستا، از سال 2011 این سه کشور اقدامات خود را در این مسیر تسریع کردند. ایران مانند سالهای قبل بر دفاع از جنبشهای مردمی در عراق، سوریه، لبنان و یمن تأکید کرده است و با پیروزی گفتمان اعتدال در انتخابات ریاستجمهوری 92 و بهسرانجامرساندن مسئله هستهای، برگهای برنده بیشتری را برای تأثیرگذاری در نظم جدید در اختیار خود گرفته است. اما در مقابل ایران دو کشور ترکیه و عربستان نیز برای تأثیرگذاری بر نظم جدید، سیاستهای خود را دنبال کردهاند. ترکیه خواهان تشکیل محور اخوانی شد و عربستان نیز طالب حفظ وضع موجود و تداوم پادشاهیها در منطقه عربی بود، با این تغییر که برخی از مؤلفههای نظم موجود که خلاف منافع این کشور بود مانند سوریه را به نفع خود تغییر دهد. این وضعیت باعث تقابل اهداف و منافع کشورهای سهگانه فوق شده و در چند سال اخیر روابط آنها پرتنش بوده است.
شکلگیری نظم جدید منطقهای نیازمند تنشزدایی بین تهران و ریاض است. اما در شرایط کنونی مشکل اصلی، تنش ساختگی بهوجودآمده بین ایران و عربستان است. رئیسجمهور ایران در اولین کنفرانس خبری پس از پیروزی در انتخابات 92 از علاقه تهران به گسترش روابط با ریاض خبر داد. در دو سال گذشته عربستان دقیقا در جهت عکس این درخواست تهران حرکت کرده است؛ از تلاش برای سرنگونی بشار اسد در سوریه گرفته تا اعدام «آیتالله نمر» و درنهایت نیز تروریستی اعلامکردن حزبالله لبنان. اما با وجود این دولت ایران همواره خود را آماده گفتوگو با حاکمان عربستان نشان داده، چراکه تیم راهبردی دولت ایران بهخوبی دریافته است عربستان بهعنوان تأثیرگذارترین کشور جهان اهلسنت نمیتواند و نباید از معادلات منطقهای کنار گذاشته شود و فقط در صورت ارتباط و گسترش روابط با ریاض است که میتوان نظم منطقهای جدید را براساس منافع کشورهای منطقه ترسیم کرد. اما این فهم در هیأت حاکمه عربستان به وجود نیامده یا عامدانه آن را نفی میکنند. پادشاه جدید عربستان در صورتی که خواستار منطقهای عاری از خشونت و تروریسم باشد، باید بپذیرد قدرت در منطقه به سهمهای مختلفی تقسیم شده و
نمیتوان سهم دیگران را غصب کرد. اکنون برای کاهش خشونتهای فرقهای و منطقهای سه ضلع این مثلث باید با عبور از «اختلافات» بر «اشتراکات» که همان «امنیت منطقهای» است، تأکید کنند. ایران، عربستان را بهعنوان بازیگر تأثیرگذار باوجود همه ضعفهایش پذیرفته، اما ریاض تاکنون از پذیرش نقش منطقهای ایران که حتی آمریکا نیز به آن معترف است، سر باز میزند. امنیت منطقهای در شرایط کنونی بسته به دیدگاه تهران، ریاض و آنکارا درباره یکدیگر است.
تاریخ خاورمیانه از فردای جنگ جهانی دوم تاکنون شاهد دو مدل نظم فرامنطقهای بوده است. پس از پایان جنگ جهانی اول و دوم و تولد برخی کشورهای عربی که تحت قیمومیت یا حمایت کشورهای غربی قرار داشتند، زمینه برای حضور آمریکا در خاورمیانه بیشتر از هر زمانی مهیا شد. جنگ جهانی دوم که بهدرستی میتوان آمریکا را تنها پیروز آن نامید، باعث شد نظام دوقطبی (آمریکا-شوروی) بر نظام بینالملل حاکم شود و در منطقه خاورمیانه نیز کنشهای منطقهای بر مبنای همین نظم شکل گرفت. بزرگترین ویژگی و شاخصه این نظم دوقطبی این بود که بازیگران منطقهای نمیتوانستند بهعنوان «قطب» یا «محور» کنشگری داشته باشند. این نظم دوقطبی تا پایان جنگ سرد و فروپاشی شوروی در دهه 90 میلادی تداوم داشت. پس از پایان نظام دوقطبی، آمریکا بهعنوان تنها قدرت حاکم در رأس نظم جدید جهانی قرا گرفت که عدهای نظم جدید را «تکقطبی» و بعضی «تک-چندقطبی» نامیدند. از این دوره، در خاورمیانه نیز نظم موردنظر آمریکا حاکم شد که مهمترین هدف راهبردی آن «تأمین امنیت اسرائیل» بود.
نظم آمریکایی حاکم بر خاورمیانه ضمن جلوگیری از حضور مؤثر دیگر بازیگران فرامنطقهای، بهتنهایی نظام امنیتی حاکم در خاورمیانه را تعیین کرده و با توجه به منافع خود به ایفای نقش میپردازد. بازیگران مؤثر منطقهای در این نظم و نوع نظام امنیتی تأثیر بسیار کمی دارند و اکثریت آنها بهعنوان مجریان سیاستهای آمریکا عمل میکنند. درواقع در دو نظم حاکم بر خاورمیانه یعنی دوقطبی و تکقطبی، خاورمیانه بهعنوان منطقهای تحت نفوذ و تأثیر قطبهای اصلی قدرت بوده است.
انقلابهای سال 2011 در جهان عرب باعث شد کارشناسان از تََرَکبرداشتن نظم حاکم بر خاورمیانه و شروع درد زایمان نظم جدید سخن بگویند. سوریه در گرداب جنگ داخلی فرورفت ودههاهزار نفر از مردم این کشور کشته شدند؛ عراق بزرگترین استانهای شرقی خود را از دست داد؛ لبنان بار دیگر به مسیر جنگهای داخلی نزدیک شد و گروههای داخلی رودرروی یکدیگر قرار گرفتند و مردم یمن با وجود انقلاب2011، علیه انقلاب اول خود نیز انقلاب کردند و عربستان به این کشور فقیر عربی حمله کرد. این حوادث در پنج سال گذشته باعث شده است در شرایط کنونی بیش از هر زمان دیگری صحبت از ظهور نظم جدید به میان بیاید. در نظم جدید خلاف دو نظم پیشین، کشورهای فرامنطقهای بهعنوان «محور» به شمار نخواهند رفت و این بازیگران منطقهای هستند که محور اصلی نظم جدید هستند؛ چراکه آمریکا بهصراحت از استراتژی جدید خود یعنی انتقال قدرت از خاورمیانه به شرق آسیا پردهبرداری کرده و روسیه نیز علاقه و توان چندانی برای بازیگری در خاورمیانه را ندارد.
اما در بین بازیگران منطقهای در شرایط کنونی، فقط سه کشور ایران، ترکیه و عربستان میتوانند به نظم جدید منطقهای جهت بخشند و پایههای آن را در راستای منافع خود مستحکم کنند. در همین راستا، از سال 2011 این سه کشور اقدامات خود را در این مسیر تسریع کردند. ایران مانند سالهای قبل بر دفاع از جنبشهای مردمی در عراق، سوریه، لبنان و یمن تأکید کرده است و با پیروزی گفتمان اعتدال در انتخابات ریاستجمهوری 92 و بهسرانجامرساندن مسئله هستهای، برگهای برنده بیشتری را برای تأثیرگذاری در نظم جدید در اختیار خود گرفته است. اما در مقابل ایران دو کشور ترکیه و عربستان نیز برای تأثیرگذاری بر نظم جدید، سیاستهای خود را دنبال کردهاند. ترکیه خواهان تشکیل محور اخوانی شد و عربستان نیز طالب حفظ وضع موجود و تداوم پادشاهیها در منطقه عربی بود، با این تغییر که برخی از مؤلفههای نظم موجود که خلاف منافع این کشور بود مانند سوریه را به نفع خود تغییر دهد. این وضعیت باعث تقابل اهداف و منافع کشورهای سهگانه فوق شده و در چند سال اخیر روابط آنها پرتنش بوده است.
شکلگیری نظم جدید منطقهای نیازمند تنشزدایی بین تهران و ریاض است. اما در شرایط کنونی مشکل اصلی، تنش ساختگی بهوجودآمده بین ایران و عربستان است. رئیسجمهور ایران در اولین کنفرانس خبری پس از پیروزی در انتخابات 92 از علاقه تهران به گسترش روابط با ریاض خبر داد. در دو سال گذشته عربستان دقیقا در جهت عکس این درخواست تهران حرکت کرده است؛ از تلاش برای سرنگونی بشار اسد در سوریه گرفته تا اعدام «آیتالله نمر» و درنهایت نیز تروریستی اعلامکردن حزبالله لبنان. اما با وجود این دولت ایران همواره خود را آماده گفتوگو با حاکمان عربستان نشان داده، چراکه تیم راهبردی دولت ایران بهخوبی دریافته است عربستان بهعنوان تأثیرگذارترین کشور جهان اهلسنت نمیتواند و نباید از معادلات منطقهای کنار گذاشته شود و فقط در صورت ارتباط و گسترش روابط با ریاض است که میتوان نظم منطقهای جدید را براساس منافع کشورهای منطقه ترسیم کرد. اما این فهم در هیأت حاکمه عربستان به وجود نیامده یا عامدانه آن را نفی میکنند. پادشاه جدید عربستان در صورتی که خواستار منطقهای عاری از خشونت و تروریسم باشد، باید بپذیرد قدرت در منطقه به سهمهای مختلفی تقسیم شده و
نمیتوان سهم دیگران را غصب کرد. اکنون برای کاهش خشونتهای فرقهای و منطقهای سه ضلع این مثلث باید با عبور از «اختلافات» بر «اشتراکات» که همان «امنیت منطقهای» است، تأکید کنند. ایران، عربستان را بهعنوان بازیگر تأثیرگذار باوجود همه ضعفهایش پذیرفته، اما ریاض تاکنون از پذیرش نقش منطقهای ایران که حتی آمریکا نیز به آن معترف است، سر باز میزند. امنیت منطقهای در شرایط کنونی بسته به دیدگاه تهران، ریاض و آنکارا درباره یکدیگر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.