|

فردا برای خواندن دیر است

محمدهادی محمدی

این شعار نمایشگاه کتاب تهران در سال 95 است که در نیمه اردیبهشت برگزار می‌شود؛ «فردا برای خواندن دیر است» اما می‌شود از کسانی که این شعار را بر سر‌درِ نمایشگاه خواهند زد، پرسید: چرا فردا برای خواندن دیر است؟ این شعار یا آموزه در خود حسی از ترس را نشان می‌دهد. هراس از اینکه اگر امروز نخوانی، فردا را هم برای خواندن از دست داده‌ای. بدون چشم‌پوشی و تعارف باید گفت از هنگامه دوره اصلاحات امیرکبیر تا امروز که مردم ما در گذر از فرهنگ‌ نانویسا و شفاهی به فرهنگ مکتوب و نویسا بوده‌اند و همواره با همه بازدارنده‌های ریز‌ و‌ درشتی که سر راه آنها بوده و برای دانستن شوق داشته‌اند، هیچ‌گاه موضوع خواندن، چنین روزگار رقت‌بار و پژمرده‌ای نداشته است؛ به‌گونه‌ای‌که باید گفت اکنون در جامعه ما در میان صدها مسئله و تنش مانند تنش بی‌آبی، بیابان‌زایی، حاشیه‌نشینی، اعتیاد و... یکی از این بحران‌ها ناخواندن است. جامعه ما با اینکه از یک سو ادعا می‌شود که میلیون‌ها دانش‌آموخته دانشگاهی دارد، نسبت به هنگامی که تنها ده‌ها هزار دانش‌آموخته دانشگاهی داشت، از جنبه میزان خواندن، وضعیت به‌مراتب بدتری دارد. این را آمار و شمارگان کتاب‌ها نشان می‌دهد. جامعه‌ای که در دهه 1350 سرانه کتاب‌های غیردرسی آن پنج هزار بود، اکنون این شمارگان به زیر هزار رسیده است. چه عواملی ما را به اینجا رساند؟ بارهاوبارها کسانی از زاویه دید خود این موضوع را کاویده و برای آن نسخه پیچیده‌اند؛ اما وضع که بهتر نشده، هیچ، رو به بدترشدن رفته است. علت اصلی آن را هم البته کارشناسان بارها گفته‌اند. تا زمانی که نظام آموزش‌وپرورش ایران از موضوع خواندن جدا باشد، هیچ دگرگونی مثبت و روبه‌رشدی در موضوع خواندن رخ نخواهد داد. این نکته برای برخی کم‌وبیش روشن است که خواندن با سه‌گونه از عقل انسانی یعنی عقل ابزاری، عقل انتقادی و عقل ارتباطی پیوند دارد. اینکه در چه سطحی بخوانیم، با این سه عقل در پیوند است. نظام آموزش‌وپرورش ما به طور مطلق، خواندن را در چارچوب عقل ابزاری می‌بیند و فراتر از آن را متصور نیست. به همین دلیل است که برنامه درسی کودکان ایرانی و به‌ویژه سوادآموزی پایه برمبنای عقل ابزاری طراحی شده است و تا نظام دانشگاهی به همین شیوه پیش می‌رود. در این نظام کودک باید سواد یاد بگیرد، تا بتواند نام کوچه‌ها و خیابان‌ها را بیاموزد یا در بزرگ‌سالی بتواند فرم استخدام را پر کند یا اینکه اگر کارگر و کارمند شد، بتواند راهنمای کار با ماشین را فرابگیرد یا فرمانبر دستورها شود. اگر جای عقل انتقادی در این نظام دیده شده بود و در پی آن تصویری از عقل ارتباطی هم دریافت می‌شد، کتاب و خواندن تاج، سر فرهنگ ما می‌شد. زیرا عقل انتقادی و ارتباطی با لایه‌هایی از فرهنگ در پیوند است که انسان را فراتر از ابزار نگاه می‌کند. در این سطح انسان موجودی پرسشگر است که درباره وضعیت خود و جامعه می‌اندیشد. او موجودی خلاق است که همواره از وضعیت موجود به سوی وضعیت مطلوب چشم دارد یا در عقل ارتباطی انسان خود را یک موجود اتمیزه و تنها نمی‌بیند و پیوسته در پی ساخت کنش‌های ارتباطی با طبیعت و جامعه است. در عقل ارتباطی است که کودکان یا بزرگ‌سالان متوجه می‌شوند آن زباله‌ای که در جوی خیابان می‌اندازند، فردا در کالبد یک هیولا به زندگی خودشان برگشت می‌کند. اینها همه از درون خواندن می‌جوشد و البته که به‌درستی فردا برای خواندن دیر است؛ اما چگونه خواندنی؟ ما باید سرانجام یک روز بیاموزیم جامعه‌های پیشرفته امروزی که آرزوی بسیاری از مردم ما یا مردم بسیاری از جوامع مانند ما، رسیدن و زندگی‌کردن در آن جاهاست، تنها و تنها با‌ گذار از خواندن ابزاری یا سواد ابزاری و رسیدن به سطح خواندن انتقادی و ارتباطی که در فرجام برآیند آن عقل انتقادی و ارتباطی است، به دست آمده است. ما نمی‌توانیم این شعار را به عمل درآوریم، مگر اینکه در سطح کلان تصمیم‌گیری ضرورت خواندن انتقادی و ارتباطی را همپای تأمین نان و خوراک مردم بدانیم و البته در آن زمان است که کتاب‌خوانی در نظام آموزش‌وپرورش ما یک اصل خواهد شد.

این شعار نمایشگاه کتاب تهران در سال 95 است که در نیمه اردیبهشت برگزار می‌شود؛ «فردا برای خواندن دیر است» اما می‌شود از کسانی که این شعار را بر سر‌درِ نمایشگاه خواهند زد، پرسید: چرا فردا برای خواندن دیر است؟ این شعار یا آموزه در خود حسی از ترس را نشان می‌دهد. هراس از اینکه اگر امروز نخوانی، فردا را هم برای خواندن از دست داده‌ای. بدون چشم‌پوشی و تعارف باید گفت از هنگامه دوره اصلاحات امیرکبیر تا امروز که مردم ما در گذر از فرهنگ‌ نانویسا و شفاهی به فرهنگ مکتوب و نویسا بوده‌اند و همواره با همه بازدارنده‌های ریز‌ و‌ درشتی که سر راه آنها بوده و برای دانستن شوق داشته‌اند، هیچ‌گاه موضوع خواندن، چنین روزگار رقت‌بار و پژمرده‌ای نداشته است؛ به‌گونه‌ای‌که باید گفت اکنون در جامعه ما در میان صدها مسئله و تنش مانند تنش بی‌آبی، بیابان‌زایی، حاشیه‌نشینی، اعتیاد و... یکی از این بحران‌ها ناخواندن است. جامعه ما با اینکه از یک سو ادعا می‌شود که میلیون‌ها دانش‌آموخته دانشگاهی دارد، نسبت به هنگامی که تنها ده‌ها هزار دانش‌آموخته دانشگاهی داشت، از جنبه میزان خواندن، وضعیت به‌مراتب بدتری دارد. این را آمار و شمارگان کتاب‌ها نشان می‌دهد. جامعه‌ای که در دهه 1350 سرانه کتاب‌های غیردرسی آن پنج هزار بود، اکنون این شمارگان به زیر هزار رسیده است. چه عواملی ما را به اینجا رساند؟ بارهاوبارها کسانی از زاویه دید خود این موضوع را کاویده و برای آن نسخه پیچیده‌اند؛ اما وضع که بهتر نشده، هیچ، رو به بدترشدن رفته است. علت اصلی آن را هم البته کارشناسان بارها گفته‌اند. تا زمانی که نظام آموزش‌وپرورش ایران از موضوع خواندن جدا باشد، هیچ دگرگونی مثبت و روبه‌رشدی در موضوع خواندن رخ نخواهد داد. این نکته برای برخی کم‌وبیش روشن است که خواندن با سه‌گونه از عقل انسانی یعنی عقل ابزاری، عقل انتقادی و عقل ارتباطی پیوند دارد. اینکه در چه سطحی بخوانیم، با این سه عقل در پیوند است. نظام آموزش‌وپرورش ما به طور مطلق، خواندن را در چارچوب عقل ابزاری می‌بیند و فراتر از آن را متصور نیست. به همین دلیل است که برنامه درسی کودکان ایرانی و به‌ویژه سوادآموزی پایه برمبنای عقل ابزاری طراحی شده است و تا نظام دانشگاهی به همین شیوه پیش می‌رود. در این نظام کودک باید سواد یاد بگیرد، تا بتواند نام کوچه‌ها و خیابان‌ها را بیاموزد یا در بزرگ‌سالی بتواند فرم استخدام را پر کند یا اینکه اگر کارگر و کارمند شد، بتواند راهنمای کار با ماشین را فرابگیرد یا فرمانبر دستورها شود. اگر جای عقل انتقادی در این نظام دیده شده بود و در پی آن تصویری از عقل ارتباطی هم دریافت می‌شد، کتاب و خواندن تاج، سر فرهنگ ما می‌شد. زیرا عقل انتقادی و ارتباطی با لایه‌هایی از فرهنگ در پیوند است که انسان را فراتر از ابزار نگاه می‌کند. در این سطح انسان موجودی پرسشگر است که درباره وضعیت خود و جامعه می‌اندیشد. او موجودی خلاق است که همواره از وضعیت موجود به سوی وضعیت مطلوب چشم دارد یا در عقل ارتباطی انسان خود را یک موجود اتمیزه و تنها نمی‌بیند و پیوسته در پی ساخت کنش‌های ارتباطی با طبیعت و جامعه است. در عقل ارتباطی است که کودکان یا بزرگ‌سالان متوجه می‌شوند آن زباله‌ای که در جوی خیابان می‌اندازند، فردا در کالبد یک هیولا به زندگی خودشان برگشت می‌کند. اینها همه از درون خواندن می‌جوشد و البته که به‌درستی فردا برای خواندن دیر است؛ اما چگونه خواندنی؟ ما باید سرانجام یک روز بیاموزیم جامعه‌های پیشرفته امروزی که آرزوی بسیاری از مردم ما یا مردم بسیاری از جوامع مانند ما، رسیدن و زندگی‌کردن در آن جاهاست، تنها و تنها با‌ گذار از خواندن ابزاری یا سواد ابزاری و رسیدن به سطح خواندن انتقادی و ارتباطی که در فرجام برآیند آن عقل انتقادی و ارتباطی است، به دست آمده است. ما نمی‌توانیم این شعار را به عمل درآوریم، مگر اینکه در سطح کلان تصمیم‌گیری ضرورت خواندن انتقادی و ارتباطی را همپای تأمین نان و خوراک مردم بدانیم و البته در آن زمان است که کتاب‌خوانی در نظام آموزش‌وپرورش ما یک اصل خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.