|

درباره ایده انتقال آب دریای خزر به سمنان

حامی منتقد دولت باشیم یا حامی منفعل؟

حبیب رستمی: جناب آقای حسن روحانی، رئیس‌جمهور در سفر استانی خود در اواخر فروردین، با هیأت دولت به استان سمنان، استان پدری خود رفت که همجوار با استان مازندران است. یکی از موارد مطرح‌شده در این سفر، وعده انتقال آب دریای مازندران به سمنان و ساختن سد مشترک بین سمنان و مازندران بود. این وعده که به نظر می‌رسد برای تهییج و خوشحالی مردمی که در مسیر انتقال فرضی قرار می‌گیرند مطرح شده باشد، هیجان‌انگیز و پر از «شور» است و در نگاه زیربنایی و زیست‌محیطی و اقتصادی، «شوربختی» است و دردسری بی‌پایان. رئیس‌جمهور محترم گفته‌اند: «این طرح مباحث فراوانی را در رسانه‌ها به‌دنبال داشت، اما دولت در ماه‌های آخر سال گذشته محیط‌ زیست را مکلف کرد که مطالعات و اشکالات این طرح را بررسی کند و تقریبا ۸۰ درصد از این مسائل انجام شده و ۲۰ درصد مابقی نیز در هفته‌های آینده بررسی خواهد شد» و تأکید کرده‌اند: «می‌توان آب را از دریای خزر به سمنان منتقل کرد و درعین‌حال همه مسائل محیط ‌زیستی را مد نظر قرار داد تا مشکلی به وجود نیاید».این گفته‌ها پیام مهمی دارد؛ اینکه هنوز حداقل 20 درصد مطالعات و اشکالات کارشناسی‌شده طبق تعریف ایشان باقی مانده است (که قاعدتا باید قسمت تأثیرگذار و اصلی اشکالات و مطالعات باشد) و قبل از رفع ایرادات اصلی و باقی‌مانده این وعده داده شده و هنوز ارزیابی زیست‌محیطی پروژه انجام نشده است. انتقال آب دریای خزر و خلیج‌فارس و دریای عمان به بخش‌های میانی کشور از سال‌ها پیش جزء رؤیاهای مردم و مسئولان بوده و هست. اما آیا کار شدنی است؟ چرا تا به حال انجام نشده است؟ آیا توجیه اقتصادی و زیست‌محیطی دارد؟ آیا سرمایه‌گذاری روی زیرساخت‌ها و سیستم‌های روز دنیا و تغییر الگوی مصرف وعده‌ شدنی‌تر و مناسب‌تری نیست؟ در واقع مهم‌ترین مشکلی که تا امروز باعث اجرانشدن این پروژه شده است، این است که اکثر طرفداران و کارشناسان محیط ‌زیست با طرح انتقال آب از دریای خزر به استان سمنان مخالف هستند و این طرح را به لحاظ محیط زیستی و مالی مخرب و توجیه‌ناپذیر و حتی نشدنی می‌دانند. در‌حال‌حاضر تعدادی پروژه‌های سد وجود دارد که به علت مطالعات ناکافی و گرفتن تصمیمات بدون کارشناسی تبدیل به معضلاتی شده‌اند. سدهایی که قرار بود به شکوفا‌شدن منطقه‌شان کمک کنند و با صرف هزینه‌ گزاف اقتصادی و منابع انسانی حالا تبدیل به مسئله‌ای حل‌ناشدنی شده‌اند. سد گتوند فاجعه‌بارترین نمونه در تاریخ سدسازی ایران است. مدت کوتاهی که از آبگیری گتوند گذشت، پیش‌بینی کارشناسان مستقل و مهندسان مشاور به حقیقت پیوست. دریاچه سد روی کوهی از نمک ایجاد شد و به‌این‌ترتیب بزرگ‌ترین دریاچه آب نمک دست‌ساز بشر به وجود آمد. سدی که تا اینجا بیش از سه ‌میلیارد دلار هزینه داشته است. سدهای لار، ماکو و دز دیگر پروژه‌های از این دست بوده‌اند. درحالی‌که به دلیل خشکیدگی مفرط، سدسازی تا اندازه‌ای در ایران از سکه افتاده است، طرح‌های علاج‌بخشی گویی اسم رمزی است که بازار پروژه‌های مربوط به آب را حسابی داغ می‌کند. این طرح‌ها همچنان ردیف بودجه‌ جدید می‌طلبند تا شاید با صرف هزینه‌های کلان، مرهمی باشند بر تصمیمات نادرست گذشته. نگارنده پیشنهاد می‌دهد مسائل مربوط به محیط زیست‌ و زیربنا و منابع آبی و سدسازی و کشاورزی به متخصصان و مشاوران امر که تحصیلات مربوطه دانشگاهی دارند و به‌روز هستند، سپرده شود و از مدیریت هیجانی و نگاه کوتاه‌مدت برای رسیدن به اموری خاص دوری شود. درعین‌حال انتظار می‌رود نمایندگان فعلی استان مازندران هم نظر کارشناسی و پیشنهادی بدهند که ظاهرا اولویتی برای این امر قایل نیستند و تنها امید این است که با ورود و حضور نمایندگان منتخب جدید که تجربه ملی و شناخت منطقه‌ای و جسارت انتقاد سازنده دارند، این امر محقق شود. نکته مهم و مغفول‌مانده در این مسئله و مسائل مشابه، منفعل‌بودن حامیان دولت مستقر است که هر نوع انتقاد و پیشنهادی در حوزه‌های مختلف را برابر با مخالفت و سنگ‌اندازی می‌دانند و معتقدند تنها باید حامی دولت بود و فضا را برای مخالفان مهیا نکرد، غافل از اینکه این انفعال و نبود انتقاد‌ بجا، هزینه‌های بیشتری برای دولت خواهد داشت. شاید بهتر باشد حامی منتقد دولت باشیم. دولت با تمام سعی و خطاها و بیشترین و بهترین تلاش‌ها و کوشش‌ها، برای بهترشدن فضای اقتصادی و اجتماعی و باز‌‍‌شدن فضا پیش می‌رود و شایسته است حامیان دولت که هم‌زمان حامی منافع ملی کشور هستند، به تصمیمات دولت در حوزه‌های مختلف نگاه کارشناسی داشته باشند. اتفاقا با منفعل‌نبودن و مشورت به حوزه‌های مربوطه دولت، هزینه‌های اشتباه و دوباره‌کاری و از‌بین‌رفتن منابع زیست‌محیطی و زیربنایی و اقتصادی و اجتماعی به حداقل می‌رسد تا نفع انجام و به‌ثمررسیدن تصمیمات درست به همه مردم ایران برسد. همین که دولت مستقر به نظرات کارشناسی درست و انتقادات بجا ترتیب اثر بدهد، یعنی مسیر سیاسی و اجتماعی و اقتصادی درستی پیش‌ِروست.

حبیب رستمی: جناب آقای حسن روحانی، رئیس‌جمهور در سفر استانی خود در اواخر فروردین، با هیأت دولت به استان سمنان، استان پدری خود رفت که همجوار با استان مازندران است. یکی از موارد مطرح‌شده در این سفر، وعده انتقال آب دریای مازندران به سمنان و ساختن سد مشترک بین سمنان و مازندران بود. این وعده که به نظر می‌رسد برای تهییج و خوشحالی مردمی که در مسیر انتقال فرضی قرار می‌گیرند مطرح شده باشد، هیجان‌انگیز و پر از «شور» است و در نگاه زیربنایی و زیست‌محیطی و اقتصادی، «شوربختی» است و دردسری بی‌پایان. رئیس‌جمهور محترم گفته‌اند: «این طرح مباحث فراوانی را در رسانه‌ها به‌دنبال داشت، اما دولت در ماه‌های آخر سال گذشته محیط‌ زیست را مکلف کرد که مطالعات و اشکالات این طرح را بررسی کند و تقریبا ۸۰ درصد از این مسائل انجام شده و ۲۰ درصد مابقی نیز در هفته‌های آینده بررسی خواهد شد» و تأکید کرده‌اند: «می‌توان آب را از دریای خزر به سمنان منتقل کرد و درعین‌حال همه مسائل محیط ‌زیستی را مد نظر قرار داد تا مشکلی به وجود نیاید».این گفته‌ها پیام مهمی دارد؛ اینکه هنوز حداقل 20 درصد مطالعات و اشکالات کارشناسی‌شده طبق تعریف ایشان باقی مانده است (که قاعدتا باید قسمت تأثیرگذار و اصلی اشکالات و مطالعات باشد) و قبل از رفع ایرادات اصلی و باقی‌مانده این وعده داده شده و هنوز ارزیابی زیست‌محیطی پروژه انجام نشده است. انتقال آب دریای خزر و خلیج‌فارس و دریای عمان به بخش‌های میانی کشور از سال‌ها پیش جزء رؤیاهای مردم و مسئولان بوده و هست. اما آیا کار شدنی است؟ چرا تا به حال انجام نشده است؟ آیا توجیه اقتصادی و زیست‌محیطی دارد؟ آیا سرمایه‌گذاری روی زیرساخت‌ها و سیستم‌های روز دنیا و تغییر الگوی مصرف وعده‌ شدنی‌تر و مناسب‌تری نیست؟ در واقع مهم‌ترین مشکلی که تا امروز باعث اجرانشدن این پروژه شده است، این است که اکثر طرفداران و کارشناسان محیط ‌زیست با طرح انتقال آب از دریای خزر به استان سمنان مخالف هستند و این طرح را به لحاظ محیط زیستی و مالی مخرب و توجیه‌ناپذیر و حتی نشدنی می‌دانند. در‌حال‌حاضر تعدادی پروژه‌های سد وجود دارد که به علت مطالعات ناکافی و گرفتن تصمیمات بدون کارشناسی تبدیل به معضلاتی شده‌اند. سدهایی که قرار بود به شکوفا‌شدن منطقه‌شان کمک کنند و با صرف هزینه‌ گزاف اقتصادی و منابع انسانی حالا تبدیل به مسئله‌ای حل‌ناشدنی شده‌اند. سد گتوند فاجعه‌بارترین نمونه در تاریخ سدسازی ایران است. مدت کوتاهی که از آبگیری گتوند گذشت، پیش‌بینی کارشناسان مستقل و مهندسان مشاور به حقیقت پیوست. دریاچه سد روی کوهی از نمک ایجاد شد و به‌این‌ترتیب بزرگ‌ترین دریاچه آب نمک دست‌ساز بشر به وجود آمد. سدی که تا اینجا بیش از سه ‌میلیارد دلار هزینه داشته است. سدهای لار، ماکو و دز دیگر پروژه‌های از این دست بوده‌اند. درحالی‌که به دلیل خشکیدگی مفرط، سدسازی تا اندازه‌ای در ایران از سکه افتاده است، طرح‌های علاج‌بخشی گویی اسم رمزی است که بازار پروژه‌های مربوط به آب را حسابی داغ می‌کند. این طرح‌ها همچنان ردیف بودجه‌ جدید می‌طلبند تا شاید با صرف هزینه‌های کلان، مرهمی باشند بر تصمیمات نادرست گذشته. نگارنده پیشنهاد می‌دهد مسائل مربوط به محیط زیست‌ و زیربنا و منابع آبی و سدسازی و کشاورزی به متخصصان و مشاوران امر که تحصیلات مربوطه دانشگاهی دارند و به‌روز هستند، سپرده شود و از مدیریت هیجانی و نگاه کوتاه‌مدت برای رسیدن به اموری خاص دوری شود. درعین‌حال انتظار می‌رود نمایندگان فعلی استان مازندران هم نظر کارشناسی و پیشنهادی بدهند که ظاهرا اولویتی برای این امر قایل نیستند و تنها امید این است که با ورود و حضور نمایندگان منتخب جدید که تجربه ملی و شناخت منطقه‌ای و جسارت انتقاد سازنده دارند، این امر محقق شود. نکته مهم و مغفول‌مانده در این مسئله و مسائل مشابه، منفعل‌بودن حامیان دولت مستقر است که هر نوع انتقاد و پیشنهادی در حوزه‌های مختلف را برابر با مخالفت و سنگ‌اندازی می‌دانند و معتقدند تنها باید حامی دولت بود و فضا را برای مخالفان مهیا نکرد، غافل از اینکه این انفعال و نبود انتقاد‌ بجا، هزینه‌های بیشتری برای دولت خواهد داشت. شاید بهتر باشد حامی منتقد دولت باشیم. دولت با تمام سعی و خطاها و بیشترین و بهترین تلاش‌ها و کوشش‌ها، برای بهترشدن فضای اقتصادی و اجتماعی و باز‌‍‌شدن فضا پیش می‌رود و شایسته است حامیان دولت که هم‌زمان حامی منافع ملی کشور هستند، به تصمیمات دولت در حوزه‌های مختلف نگاه کارشناسی داشته باشند. اتفاقا با منفعل‌نبودن و مشورت به حوزه‌های مربوطه دولت، هزینه‌های اشتباه و دوباره‌کاری و از‌بین‌رفتن منابع زیست‌محیطی و زیربنایی و اقتصادی و اجتماعی به حداقل می‌رسد تا نفع انجام و به‌ثمررسیدن تصمیمات درست به همه مردم ایران برسد. همین که دولت مستقر به نظرات کارشناسی درست و انتقادات بجا ترتیب اثر بدهد، یعنی مسیر سیاسی و اجتماعی و اقتصادی درستی پیش‌ِروست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.