|

تحلیلی درباره پوسترهای جشنواره

همسایه مینی‌مال «مش‌حسن»

تورج صابری‌وند. گرافیست

«مش‌حسن» می‌خندد و با هیجانی که تنه به جنون می‌زند‌ دست در گردن گاوی دارد که بی‌هیچ احساسی به راست نگاه می‌کند. کیفیت تصویر هم به قدیمی‌بودنش اشاره دارد. در پس‌زمینه‌ چیزی نیست که مزاحم دید باشد. این‌ است که پوستر اصلی «جشنواره جهانی‌ فیلم فجر» آرتیستیک و سینمایی است. می‌توان پوستر را جزء یکی از پوسترهای خوب جشنواره‌های فجر دانست، به شرط آنکه نوشته‌های پوستر را نادیده بگیریم. نوع چینش نوشته‌ها، انتخاب فونت‌ها، رنگ‌ها و فاصله‌های متنوع بین حروف نه به همدیگر می‌آیند و نه به فضای حاکم بر پوستر. خاصه نوشته‌های انگلیسی. هر کلمه یک فونت و یک رنگ نوشته‌ دارد. فونت‌های دکوراتیو و ساده با هم ترکیب شده‌اند و هر کدام رنگی به خود گرفته است. احتمالا بی‌آنکه دلیلی داشته باشد. فونت‌ها انگار از سادگی می‌ترسند و می‌خواهند سادگی پوستر را بگیرند. در نوشته‌های انگلیسی فاصله بین حروف دائم تغییر می‌کند تا جایی که خوانایی را از عنوان انگیسی پوستر می‌گیرد. مخاطب به‌سادگی نمی‌تواند عنوان پوستر را بخواند. باید ترتیب کلمه‌های انگلیسی را کشف کند. در حالی‌که گرافیک دیزاین قرار است ارتباطات بصری را ساده‌تر کند. اما عنوان فارسی درست است. یک فونت، در یک سطر و با یک رنگ. فاصله‌ها و جای‌گذاری نقطه‌ها اصلاح شده است. شخصیت گرافیکی عنوان فارسی با اتمسفر آرتیستیک پوستر هماهنگ است. فقط طراح، در طراحی عنوان فارسی و انگلیسی دچار تناقض شده. عنوان انگلیسی ساخت و پرداخت اضافی دارد ولی عنوان فارسی آرام و جاافتاده است. اگر این پوستر را در کنار پوسترهای دیگر جشنواره‌های فجر بگذاریم، جزء پوسترهای خوب است. اما طراحی عنوان پوستر پاشنه‌آشیل پوستر است که نمی‌گذارد آن را به‌تنهایی پوستر خوبی خواند.
ایده پوستر اصلی : انتخاب تصویری از «مش‌حسن» وقتی گاو را در برکه روستا حمام می‌کند، حسی نوستالژیک دارد. خاصه برای مخاطب فیلم‌بین ایرانی. هم توجه مخاطب را می‌گیرد و هم خاطره‌اش را درگیر می‌کند. این برای مخاطب ایرانی خوب و دوست‌داشتنی است. اما نه برای مخاطب خارجی. این پوستر لزوما تصویر درستی از ایران در رسانه‌های جهانی مخابره نمی‌کند. مردمان جاهای دیگر جهان تصویر و تصور واقعی از ایران ندارند. وقتی به ایران می‌آیند گویی انتظار دارند با ایرانی شبیه به روستای «مش‌حسن» مواجه شوند و وقتی با شهریت ایران معاصر مواجه می‌شوند، جا می‌خورند. این پوستر از این‌سو، تصویر درستی از ایران مخابره نمی‌کند.
پوسترهای جنبی: پوسترهای قدیمی فیلم «گاو» و «باد صبا» با سلیقه خوبی بازطراحی شده‌اند. طوری که پوسترهای جدید برای مخاطبی که پوسترهای قبلی را دیده، آشناست. پوسترها هویت گرافیکی خود را کاملا حفظ کرده‌اند. پوستر دیگری برای بخش جنبی «بازار» طراحی شده. پوستر تصویری شفاف و درخشان دارد از سقف یک بازار سنتی. نوشته در قابی از آن ترکیب شده است. ترکیب‌بندی نوشته‌ها شبیه به پوستر اصلی است، با همان ویژگی‌ها.
پوسترهای جنبی مینی‌مال: چهار پوستر دیگر، در یک ژانر طراحی شده‌اند. پوسترهایی بسیار ساده، با رنگ‌های درخشان، با ایده‌های بصری خوب که هر کدام آدرس‌های درستی به مخاطب می‌دهند. پوستری با عنوان «جلوه‌گاه شرق»، که سینمای کشورهای آسیایی و اسلامی را بازنمایی می‌کند و تصویر آن، الهام‌گرفته‌ از معماری شرقی و نردبان است که با نگاتیو ساخته شده. این نگاتیو در باقی پوسترهای این چهار پوستر مینی‌مال هم دیده می‌شوند. نگاتیوها بر پوستر تحمیل نشده‌اند و در هر پوستر نقشی مؤثر بازی می‌کنند. پوستر دیگر، پوستر «سینمای فرانسه» است. طراح این بار نگاتیو را راهی ساخته به سوی دری نیمه‌باز؛ در سفید رنگی که یکی از سه تکه رنگی پرچم فرانسه است. اما نگاتیو در پوستر «نمایش‌های ویژه» نقش یک پل را می‌سازد که دو سوی یک شکاف-دره را به‌هم وصل می‌کند. در پوستر هیچ چیز اضافه‌ای وجود ندارد. طراح از هیچ المان بصری دیگری برای تداعی بیشتر پل استفاده نکرده است. این نشان از پختگی طرح دارد. حرف اضافه‌ای نمی‌زند. این پوستر بدون سایه پل که به‌سادگی و خوبی در کار آمده، شاید این میزان از پختگی فعلی‌اش را نداشت. این پوستر احتمالا بهترین پوستر این مجموعه است. پوستر «جشنواره جشنواره‌ها» هم در همین ساختار گرافیکی طراحی شده است اما دقیقا مشخص نیست ایده تصویر و دو مثلث- منشورمانندی که روی هم ایستاده‌اند، چه چیزی را نشان می‌دهند؟
ناهم‌خانوادگی پوسترها: درواقع پوسترهای این جشنواره را در دو کفه می‌توان جدا کرد؛ پوسترهای مینی‌مالیستی و پوسترهای ایرانی-قدیمی. پوستر اصلی، پوستر بازار و پوسترهای بازسازی‌شده باد صبا و گاو در یک کفه و پوسترهای مینی‌مال در سوی دیگر. دو کفه اختلاف زیادی با هم ندارند. اما اینها را نمی‌توان کنار هم گذاشت و در یک جشنواره دید. این ایراد هویت سازمانی یک جشنواره است. مخاطبی که پوستر اصلی جشنواره را می‌بیند، نمی‌تواند حدس بزند پوسترهای مینی‌مال هم به این جشنواره مربوط است. ازاین‌رو می‌توان گفت دو سبک مختلف پوستر به هویت بصری یکپارچه جشنواره آسیب می‌زند. اگر طراح و دبیرخانه دنبال آن بودند که تصویری قدیمی و شرقی از ایران بازنمایی کنند، دیگر نباید پوسترهای مینی‌مال را طراحی می‌کردند. پذیرفتنی هم نخواهد بود بگویند پوسترهای مینی‌مال را طراحی کردیم تا چهره مدرن‌تری از ایران را هم روایت کنیم. این دو ژانر مختلف متناقض‌ هستند. یکی پیامی سنتی -شرقی از ایران روایت می‌کند و دیگری تصویری مدرن و مینی‌مال.
درنهایت: پوسترهای این جشنواره باسلیقه و پیشرو هستند. ایراداتی هم دارند. ازجمله نبود هویت گرافیکی یکپارچه در جشنواره و ازجمله‌ جزئیات گرافیکی، خاصه در عنوان‌ها و نوشته‌ها. اما با رجوع به میانگین پوسترهای ضعیف و بی‌ارزشی که سازمان‌های دولتی و رسمی منتشر می‌کنند، می‌توان حدس زد قانع‌شدن مدیران این جشنواره به پوسترها کاری سخت بوده. اما انتشار این پوسترها و تأییدشدن‌شان، پیامی شفاف برای طراحان گرافیک ناامید ایران از سیستم‌های دولتی و رسمی دارد: حتی اگر مدیران دولتی و رسمی درنهایت کج‌سلیقگی باشند - که عموما هستند- باز هم می‌توان کارهای باسلیقه و خوش‌ساختی طراحی کرد و به مرحله اجرا رساند.

«مش‌حسن» می‌خندد و با هیجانی که تنه به جنون می‌زند‌ دست در گردن گاوی دارد که بی‌هیچ احساسی به راست نگاه می‌کند. کیفیت تصویر هم به قدیمی‌بودنش اشاره دارد. در پس‌زمینه‌ چیزی نیست که مزاحم دید باشد. این‌ است که پوستر اصلی «جشنواره جهانی‌ فیلم فجر» آرتیستیک و سینمایی است. می‌توان پوستر را جزء یکی از پوسترهای خوب جشنواره‌های فجر دانست، به شرط آنکه نوشته‌های پوستر را نادیده بگیریم. نوع چینش نوشته‌ها، انتخاب فونت‌ها، رنگ‌ها و فاصله‌های متنوع بین حروف نه به همدیگر می‌آیند و نه به فضای حاکم بر پوستر. خاصه نوشته‌های انگلیسی. هر کلمه یک فونت و یک رنگ نوشته‌ دارد. فونت‌های دکوراتیو و ساده با هم ترکیب شده‌اند و هر کدام رنگی به خود گرفته است. احتمالا بی‌آنکه دلیلی داشته باشد. فونت‌ها انگار از سادگی می‌ترسند و می‌خواهند سادگی پوستر را بگیرند. در نوشته‌های انگلیسی فاصله بین حروف دائم تغییر می‌کند تا جایی که خوانایی را از عنوان انگیسی پوستر می‌گیرد. مخاطب به‌سادگی نمی‌تواند عنوان پوستر را بخواند. باید ترتیب کلمه‌های انگلیسی را کشف کند. در حالی‌که گرافیک دیزاین قرار است ارتباطات بصری را ساده‌تر کند. اما عنوان فارسی درست است. یک فونت، در یک سطر و با یک رنگ. فاصله‌ها و جای‌گذاری نقطه‌ها اصلاح شده است. شخصیت گرافیکی عنوان فارسی با اتمسفر آرتیستیک پوستر هماهنگ است. فقط طراح، در طراحی عنوان فارسی و انگلیسی دچار تناقض شده. عنوان انگلیسی ساخت و پرداخت اضافی دارد ولی عنوان فارسی آرام و جاافتاده است. اگر این پوستر را در کنار پوسترهای دیگر جشنواره‌های فجر بگذاریم، جزء پوسترهای خوب است. اما طراحی عنوان پوستر پاشنه‌آشیل پوستر است که نمی‌گذارد آن را به‌تنهایی پوستر خوبی خواند.
ایده پوستر اصلی : انتخاب تصویری از «مش‌حسن» وقتی گاو را در برکه روستا حمام می‌کند، حسی نوستالژیک دارد. خاصه برای مخاطب فیلم‌بین ایرانی. هم توجه مخاطب را می‌گیرد و هم خاطره‌اش را درگیر می‌کند. این برای مخاطب ایرانی خوب و دوست‌داشتنی است. اما نه برای مخاطب خارجی. این پوستر لزوما تصویر درستی از ایران در رسانه‌های جهانی مخابره نمی‌کند. مردمان جاهای دیگر جهان تصویر و تصور واقعی از ایران ندارند. وقتی به ایران می‌آیند گویی انتظار دارند با ایرانی شبیه به روستای «مش‌حسن» مواجه شوند و وقتی با شهریت ایران معاصر مواجه می‌شوند، جا می‌خورند. این پوستر از این‌سو، تصویر درستی از ایران مخابره نمی‌کند.
پوسترهای جنبی: پوسترهای قدیمی فیلم «گاو» و «باد صبا» با سلیقه خوبی بازطراحی شده‌اند. طوری که پوسترهای جدید برای مخاطبی که پوسترهای قبلی را دیده، آشناست. پوسترها هویت گرافیکی خود را کاملا حفظ کرده‌اند. پوستر دیگری برای بخش جنبی «بازار» طراحی شده. پوستر تصویری شفاف و درخشان دارد از سقف یک بازار سنتی. نوشته در قابی از آن ترکیب شده است. ترکیب‌بندی نوشته‌ها شبیه به پوستر اصلی است، با همان ویژگی‌ها.
پوسترهای جنبی مینی‌مال: چهار پوستر دیگر، در یک ژانر طراحی شده‌اند. پوسترهایی بسیار ساده، با رنگ‌های درخشان، با ایده‌های بصری خوب که هر کدام آدرس‌های درستی به مخاطب می‌دهند. پوستری با عنوان «جلوه‌گاه شرق»، که سینمای کشورهای آسیایی و اسلامی را بازنمایی می‌کند و تصویر آن، الهام‌گرفته‌ از معماری شرقی و نردبان است که با نگاتیو ساخته شده. این نگاتیو در باقی پوسترهای این چهار پوستر مینی‌مال هم دیده می‌شوند. نگاتیوها بر پوستر تحمیل نشده‌اند و در هر پوستر نقشی مؤثر بازی می‌کنند. پوستر دیگر، پوستر «سینمای فرانسه» است. طراح این بار نگاتیو را راهی ساخته به سوی دری نیمه‌باز؛ در سفید رنگی که یکی از سه تکه رنگی پرچم فرانسه است. اما نگاتیو در پوستر «نمایش‌های ویژه» نقش یک پل را می‌سازد که دو سوی یک شکاف-دره را به‌هم وصل می‌کند. در پوستر هیچ چیز اضافه‌ای وجود ندارد. طراح از هیچ المان بصری دیگری برای تداعی بیشتر پل استفاده نکرده است. این نشان از پختگی طرح دارد. حرف اضافه‌ای نمی‌زند. این پوستر بدون سایه پل که به‌سادگی و خوبی در کار آمده، شاید این میزان از پختگی فعلی‌اش را نداشت. این پوستر احتمالا بهترین پوستر این مجموعه است. پوستر «جشنواره جشنواره‌ها» هم در همین ساختار گرافیکی طراحی شده است اما دقیقا مشخص نیست ایده تصویر و دو مثلث- منشورمانندی که روی هم ایستاده‌اند، چه چیزی را نشان می‌دهند؟
ناهم‌خانوادگی پوسترها: درواقع پوسترهای این جشنواره را در دو کفه می‌توان جدا کرد؛ پوسترهای مینی‌مالیستی و پوسترهای ایرانی-قدیمی. پوستر اصلی، پوستر بازار و پوسترهای بازسازی‌شده باد صبا و گاو در یک کفه و پوسترهای مینی‌مال در سوی دیگر. دو کفه اختلاف زیادی با هم ندارند. اما اینها را نمی‌توان کنار هم گذاشت و در یک جشنواره دید. این ایراد هویت سازمانی یک جشنواره است. مخاطبی که پوستر اصلی جشنواره را می‌بیند، نمی‌تواند حدس بزند پوسترهای مینی‌مال هم به این جشنواره مربوط است. ازاین‌رو می‌توان گفت دو سبک مختلف پوستر به هویت بصری یکپارچه جشنواره آسیب می‌زند. اگر طراح و دبیرخانه دنبال آن بودند که تصویری قدیمی و شرقی از ایران بازنمایی کنند، دیگر نباید پوسترهای مینی‌مال را طراحی می‌کردند. پذیرفتنی هم نخواهد بود بگویند پوسترهای مینی‌مال را طراحی کردیم تا چهره مدرن‌تری از ایران را هم روایت کنیم. این دو ژانر مختلف متناقض‌ هستند. یکی پیامی سنتی -شرقی از ایران روایت می‌کند و دیگری تصویری مدرن و مینی‌مال.
درنهایت: پوسترهای این جشنواره باسلیقه و پیشرو هستند. ایراداتی هم دارند. ازجمله نبود هویت گرافیکی یکپارچه در جشنواره و ازجمله‌ جزئیات گرافیکی، خاصه در عنوان‌ها و نوشته‌ها. اما با رجوع به میانگین پوسترهای ضعیف و بی‌ارزشی که سازمان‌های دولتی و رسمی منتشر می‌کنند، می‌توان حدس زد قانع‌شدن مدیران این جشنواره به پوسترها کاری سخت بوده. اما انتشار این پوسترها و تأییدشدن‌شان، پیامی شفاف برای طراحان گرافیک ناامید ایران از سیستم‌های دولتی و رسمی دارد: حتی اگر مدیران دولتی و رسمی درنهایت کج‌سلیقگی باشند - که عموما هستند- باز هم می‌توان کارهای باسلیقه و خوش‌ساختی طراحی کرد و به مرحله اجرا رساند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.