|

فرصت‌سوزی در نظرسنجی نوروزی

مجتبی برومندی-کارشناس برنامه‌ریزی توسعه

«فرصت‌سوزی» تخصص ما ایرانیان است. با وجود حساسیت ریاست محترم جمهوری در این زمینه که در اغلب سخنرانی‌های خود بر اهمیت استفاده از فرصت‌ها (که همیشگی نیستند) تأکید مي‌كنند، یک‌بار دیگر فعل فرصت‌سوزی، این‌بار درباره ایده خوب نظرسنجی پیامکی از مردم به بهانه پایان سال 94 توسط نهاد ریاست‌جمهوری، تكرار شد. روز جمعه 28 اسفند 94 پیامکی از طرف دولت محترم با این مضمون به دستم رسید: «سلام، به پایان سال 94 نزدیک می‌شویم. اگر در نظرسنجی دولت و ملت، همدلی و همزبانی، شرکت می‌نمایید، عدد یک را به همین شماره 1394 ارسال فرمایید». از دریافت چنین پیشنهادی بسیار خوشحال شدم و آن را به فال نیک گرفتم و با وجود گرفتاری‌های شب عید فورا اعلام آمادگی کردم. اما هرچه فرایند نظرسنجی پیش می‌رفت و سؤالات یکی پس از دیگری از راه می‌رسید، یأس بیشتری بر وجودم غالب شد. سؤال اول در مورد «گروه سنی» مخاطب بود که در آن هیچ تفکیکی برای گروه سنی زیر 25 سال وجود نداشت. گویی ماهیت نظرات یک جوان 25ساله با یک نوجوان 15ساله هیچ تفاوتی ندارد. سؤال دوم که در مورد «وضعیت و گروه‌های شغلی» مخاطب بود، بیشتر ناامیدم کرد: «شما عضو کدام‌یک از دسته‌بندی‌‌های زیر هستید؟

1. کارمندان 2. مشاغل آزاد 3. خانه‌داران
4. بازنشستگان 5. کارگران 6. دانشجویان و محصلین».
گویی در این مملکت هیچ بیکاری وجود ندارد یا اگر هست، حق شرکت در این نظرسنجی را ندارند! حال بگذریم که طراحان ظاهرا از تفاوت تعریف «وضعیت شغلی» و «گروه شغلی» آگاهی لازم را نداشته‌اند. همچنین از ديدگاه آنان ماهیت نظرات یک «کارمند» با یک «مدیر ارشد» یا یک «خویش‌فرما» با یک «کارفرما»، تفاوتی ندارد. سؤال سوم، به دلیل وجود گزینه چهار، تا حدی چالش‌برانگیز بود، اما پاسخ سؤال چهارم اظهرمن‌الشمس است: «عملکرد کدام‌یک در همدلی و همزبانی مؤثرتر است؟
1. دولت 2. ملت 3. دولت و ملت 4. عوامل دیگر».
سؤال چهارم این بود: نقش رسانه را در ایجاد همدلی و همزبانی بین دولت و ملت چطور می‌بینید؟
1. همدلی را پررنگ می‌کند. 2. همدلی را تغییر نمی‌دهد. 3. همدلی را کم‌رنگ می‌کند. اما سؤال پنجم در نوع خود بی‌نظیر بود:
مهم‌ترین مصداق همدلی و همزبانی ملت با دولت چیست؟
1. شرکت در انتخابات 2. اعتماد و اطمینان به برنامه‌ریزی‌های آینده دولت 3. پشتیبانی از تصمیمات دولت 4. پرداخت مالیات
گویی امور خطیری نظیر مشارکت، همفکری، تنویر افکار عمومی و... جایگاهی در مصادیق مهم همدلی و همزبانی مردم با دولت ندارد. سؤال ششم بیشتر شبیه یک چیستان بود و پاسخ به آن تنها از عهده تیمی متشکل از جامعه‌شناسان، تاریخ‌نگاران و... برمی‌آید: در سال‌های پس از انقلاب در چه سالی بیشترین همدلی و همزبانی را میان دولت و ملت داشته‌ایم؟ در مورد این سؤال، مخاطب باید حداقل 50 سال داشته باشد تا واجد شرایط اولیه برای پاسخ‌گویی شود که به معنای عدم شمول چهار گروه سنی از پنج گروه سنی مندرج در سؤال اول است! آیا بهتر نبود حداکثر این سؤال در مورد دولت‌های بعد از سال 1368 پرسیده می‌شد که هم ملموس‌تر باشد و هم بی‌حاشیه‌تر؟ اما سؤال هفتم گرچه بیشتر جنبه پیشگویی دارد، اما در میان سؤالات قبلی می‌تواند پذيرفتني باشد:
به نظر شما در سال 1395 همدلی و همزبانی دولت و ملت:
1. بهبود می‌یابد. 2. تغییری نمی‌کند. 3. کاهش می‌یابد.
سؤال هشتم حجت را بر مخاطب تمام می‌کند:
آیا شما در جهت همدلی و همزبانی بین دولت و ملت گام برداشته‌اید:
1. بله 2. خیر
در نقد این سؤال بهتر است بنویسیم «بدون شرح». به راستی فکر می‌کنید یک شهروند موافق یا مخالف دولت چه پاسخی به این سؤال می‌دهد؟ از اینجا به بعد درصورت اعلام آمادگی مخاطب، مرحله دوم نظرسنجی برای سؤالات «دقیق‌تر» آغاز می‌شود. ابتدا از سطح تحصیلات و جنسیت مخاطب سؤال می‌شود. گویی این سنجه‌ها برای پاسخ‌گویی سؤالات مرحله اول اصلا مهم نبوده است. سپس سه سؤال (دقیق از ديدگاه طراحان) طرح می‌شود، که امید مخاطب را برای روبه‌روشدن با سؤالات کارشناسی به باد می‌دهد:
سؤال اول- همدلی و همزبانی دولت با ملت در:
1. رسیدگی به مسائل اقتصادی و معیشتی مردم 2. حل اختلافات جناحی و گروهی و ایجاد اتحاد و همبستگی 3. عمل به وعده‌های انتخاباتی
درباره این سؤال باید پرسید آیا اولا دو مورد اول جزء وعده‌های انتخاباتی دولت نبوده است؟ ثانیا عوامل خطیری نظیر جلب مشارکت‌های مردمی، نهادسازی، پاکدستی، برخورد قاطع (و نه شعاری) با مفاسد اقتصادی، شایسته‌سالاری، صداقت با مردم، شفاف‌سازی و... تأثیری در ایجاد همدلی و همزبانی دولت با ملت ندارد. در سؤال دوم از مخاطب خواسته می‌شود در راستای ایجاد «همدلی و همزبانی دولت و ملت در سال 94» به خود نمره‌ای از یک تا 20 بدهد. در این سؤال اولا تکلیف گروهی که در سؤال ماضی اعلام كرده‌اند قدمی در این جهت برنداشته‌اند چیست؟ ثانیا نظرسنجی با امتحان دیکته برای نمره‌دهی فرق دارد. آیا بهتر نبود برای پاسخ از گروه‌بندی‌های کیفی (بسیار خوب، خوب و...) استفاده می‌شد؟ و اما سؤال سوم نیز میزان نیاز دولت به همدلی مردم را، از خیلی زیاد تا خیلی کم، پرسيده بود که سؤال بسیار دقیقی! است و لابد پاسخ آن گزینه آخر است! نهایتا نظرسنجی از حالت «بسته» به «باز» تبدیل شد و از مخاطب خواسته می‌شود پس از آن همه سؤال دقیق و مشکل، پیشنهادات خود را در راستای افزایش همدلی و همزبانی دولت و ملت پیامک کند. آنچه تاکنون در این مقال آمد، ایرادات شکلی به این نظرسنجی و سؤالات خنثی و کم‌خاصیت آن‌بود.

اما آنچه مهم است نه این اشکالات شکلی، بلکه ایرادات ماهوی پنهان‌شده در پس سؤالات یک‌سویه آن است. برای سنجش موفقیت دولت در این زمینه می‌توان به طرح سه سؤال کلیدی برای پاسخ دولت بسنده کرد:
1- در عزل و نصب‌های سازمانی (به‌ویژه در رده مدیران ارشد و میانی) تا چه حد از سهم‌خواهی افراد و مقامات بیرون از دولت، احتراز شده است؟
2- در ساختار سازمانی دولت تا چه حد مدیران نالایق دولت گذشته مورد پالایش قرار گرفته‌اند؟
3- در برنامه‌ریزی‌‌ها و اجرا تا چه حد به نیروهای مردمی بها داده شده است؟

«فرصت‌سوزی» تخصص ما ایرانیان است. با وجود حساسیت ریاست محترم جمهوری در این زمینه که در اغلب سخنرانی‌های خود بر اهمیت استفاده از فرصت‌ها (که همیشگی نیستند) تأکید مي‌كنند، یک‌بار دیگر فعل فرصت‌سوزی، این‌بار درباره ایده خوب نظرسنجی پیامکی از مردم به بهانه پایان سال 94 توسط نهاد ریاست‌جمهوری، تكرار شد. روز جمعه 28 اسفند 94 پیامکی از طرف دولت محترم با این مضمون به دستم رسید: «سلام، به پایان سال 94 نزدیک می‌شویم. اگر در نظرسنجی دولت و ملت، همدلی و همزبانی، شرکت می‌نمایید، عدد یک را به همین شماره 1394 ارسال فرمایید». از دریافت چنین پیشنهادی بسیار خوشحال شدم و آن را به فال نیک گرفتم و با وجود گرفتاری‌های شب عید فورا اعلام آمادگی کردم. اما هرچه فرایند نظرسنجی پیش می‌رفت و سؤالات یکی پس از دیگری از راه می‌رسید، یأس بیشتری بر وجودم غالب شد. سؤال اول در مورد «گروه سنی» مخاطب بود که در آن هیچ تفکیکی برای گروه سنی زیر 25 سال وجود نداشت. گویی ماهیت نظرات یک جوان 25ساله با یک نوجوان 15ساله هیچ تفاوتی ندارد. سؤال دوم که در مورد «وضعیت و گروه‌های شغلی» مخاطب بود، بیشتر ناامیدم کرد: «شما عضو کدام‌یک از دسته‌بندی‌‌های زیر هستید؟

1. کارمندان 2. مشاغل آزاد 3. خانه‌داران
4. بازنشستگان 5. کارگران 6. دانشجویان و محصلین».
گویی در این مملکت هیچ بیکاری وجود ندارد یا اگر هست، حق شرکت در این نظرسنجی را ندارند! حال بگذریم که طراحان ظاهرا از تفاوت تعریف «وضعیت شغلی» و «گروه شغلی» آگاهی لازم را نداشته‌اند. همچنین از ديدگاه آنان ماهیت نظرات یک «کارمند» با یک «مدیر ارشد» یا یک «خویش‌فرما» با یک «کارفرما»، تفاوتی ندارد. سؤال سوم، به دلیل وجود گزینه چهار، تا حدی چالش‌برانگیز بود، اما پاسخ سؤال چهارم اظهرمن‌الشمس است: «عملکرد کدام‌یک در همدلی و همزبانی مؤثرتر است؟
1. دولت 2. ملت 3. دولت و ملت 4. عوامل دیگر».
سؤال چهارم این بود: نقش رسانه را در ایجاد همدلی و همزبانی بین دولت و ملت چطور می‌بینید؟
1. همدلی را پررنگ می‌کند. 2. همدلی را تغییر نمی‌دهد. 3. همدلی را کم‌رنگ می‌کند. اما سؤال پنجم در نوع خود بی‌نظیر بود:
مهم‌ترین مصداق همدلی و همزبانی ملت با دولت چیست؟
1. شرکت در انتخابات 2. اعتماد و اطمینان به برنامه‌ریزی‌های آینده دولت 3. پشتیبانی از تصمیمات دولت 4. پرداخت مالیات
گویی امور خطیری نظیر مشارکت، همفکری، تنویر افکار عمومی و... جایگاهی در مصادیق مهم همدلی و همزبانی مردم با دولت ندارد. سؤال ششم بیشتر شبیه یک چیستان بود و پاسخ به آن تنها از عهده تیمی متشکل از جامعه‌شناسان، تاریخ‌نگاران و... برمی‌آید: در سال‌های پس از انقلاب در چه سالی بیشترین همدلی و همزبانی را میان دولت و ملت داشته‌ایم؟ در مورد این سؤال، مخاطب باید حداقل 50 سال داشته باشد تا واجد شرایط اولیه برای پاسخ‌گویی شود که به معنای عدم شمول چهار گروه سنی از پنج گروه سنی مندرج در سؤال اول است! آیا بهتر نبود حداکثر این سؤال در مورد دولت‌های بعد از سال 1368 پرسیده می‌شد که هم ملموس‌تر باشد و هم بی‌حاشیه‌تر؟ اما سؤال هفتم گرچه بیشتر جنبه پیشگویی دارد، اما در میان سؤالات قبلی می‌تواند پذيرفتني باشد:
به نظر شما در سال 1395 همدلی و همزبانی دولت و ملت:
1. بهبود می‌یابد. 2. تغییری نمی‌کند. 3. کاهش می‌یابد.
سؤال هشتم حجت را بر مخاطب تمام می‌کند:
آیا شما در جهت همدلی و همزبانی بین دولت و ملت گام برداشته‌اید:
1. بله 2. خیر
در نقد این سؤال بهتر است بنویسیم «بدون شرح». به راستی فکر می‌کنید یک شهروند موافق یا مخالف دولت چه پاسخی به این سؤال می‌دهد؟ از اینجا به بعد درصورت اعلام آمادگی مخاطب، مرحله دوم نظرسنجی برای سؤالات «دقیق‌تر» آغاز می‌شود. ابتدا از سطح تحصیلات و جنسیت مخاطب سؤال می‌شود. گویی این سنجه‌ها برای پاسخ‌گویی سؤالات مرحله اول اصلا مهم نبوده است. سپس سه سؤال (دقیق از ديدگاه طراحان) طرح می‌شود، که امید مخاطب را برای روبه‌روشدن با سؤالات کارشناسی به باد می‌دهد:
سؤال اول- همدلی و همزبانی دولت با ملت در:
1. رسیدگی به مسائل اقتصادی و معیشتی مردم 2. حل اختلافات جناحی و گروهی و ایجاد اتحاد و همبستگی 3. عمل به وعده‌های انتخاباتی
درباره این سؤال باید پرسید آیا اولا دو مورد اول جزء وعده‌های انتخاباتی دولت نبوده است؟ ثانیا عوامل خطیری نظیر جلب مشارکت‌های مردمی، نهادسازی، پاکدستی، برخورد قاطع (و نه شعاری) با مفاسد اقتصادی، شایسته‌سالاری، صداقت با مردم، شفاف‌سازی و... تأثیری در ایجاد همدلی و همزبانی دولت با ملت ندارد. در سؤال دوم از مخاطب خواسته می‌شود در راستای ایجاد «همدلی و همزبانی دولت و ملت در سال 94» به خود نمره‌ای از یک تا 20 بدهد. در این سؤال اولا تکلیف گروهی که در سؤال ماضی اعلام كرده‌اند قدمی در این جهت برنداشته‌اند چیست؟ ثانیا نظرسنجی با امتحان دیکته برای نمره‌دهی فرق دارد. آیا بهتر نبود برای پاسخ از گروه‌بندی‌های کیفی (بسیار خوب، خوب و...) استفاده می‌شد؟ و اما سؤال سوم نیز میزان نیاز دولت به همدلی مردم را، از خیلی زیاد تا خیلی کم، پرسيده بود که سؤال بسیار دقیقی! است و لابد پاسخ آن گزینه آخر است! نهایتا نظرسنجی از حالت «بسته» به «باز» تبدیل شد و از مخاطب خواسته می‌شود پس از آن همه سؤال دقیق و مشکل، پیشنهادات خود را در راستای افزایش همدلی و همزبانی دولت و ملت پیامک کند. آنچه تاکنون در این مقال آمد، ایرادات شکلی به این نظرسنجی و سؤالات خنثی و کم‌خاصیت آن‌بود.

اما آنچه مهم است نه این اشکالات شکلی، بلکه ایرادات ماهوی پنهان‌شده در پس سؤالات یک‌سویه آن است. برای سنجش موفقیت دولت در این زمینه می‌توان به طرح سه سؤال کلیدی برای پاسخ دولت بسنده کرد:
1- در عزل و نصب‌های سازمانی (به‌ویژه در رده مدیران ارشد و میانی) تا چه حد از سهم‌خواهی افراد و مقامات بیرون از دولت، احتراز شده است؟
2- در ساختار سازمانی دولت تا چه حد مدیران نالایق دولت گذشته مورد پالایش قرار گرفته‌اند؟
3- در برنامه‌ریزی‌‌ها و اجرا تا چه حد به نیروهای مردمی بها داده شده است؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.