حادثه ورامین بازنویسی یک فاجعه
علی خلیلی.کارشناس ارشد جامعهشناسی و پژوهشگر مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی
تجاوز و سپس سوزاندن و مخفیکردن یک دختربچه شش، هفتساله توسط یک نوجوان ۱۶، ۱۷ساله، فقط یک جنایت نیست بلکه حوادثی از این دست، رد موریانهای را نمایان میکند که به جان پیکره جامعه افتاده و در لایههای ناپیدای آن در حال لانهسازی و تکثیر است. به نظر من صرف تمرکز بر ملیت متفاوت طرفین این حادثه هولناک، راهحل مسئله نمیتواند باشد، چراکه این موضوع بین شهروندان ایرانی و نیز میان خود اهالی افغانستان به هیچوجه کمسابقه نیست. به هر طریق، «ستایشِ» خردسال، جانِ شیرین خود را به سبب وجود ناخوشایندی و فساد در جامعه از دست داده است و نهتنها یک خانواده بلکه دو ملت را عزادار كرد. آنچه مشخص است، سرچشمه سیلاب آسیبهای اجتماعی و بهویژه خشونت است که شاید بتوان آن را در شیوههای عملکرد، آداب، رسوم، فرهنگ و رویکرد افراطی و تفریطی جامعهای جستوجو کرد که از واقعیتهای موجود بهدلايل گوناگون فاصله گرفته است. به عبارتی دیگر ساختارهای چنین جامعهاي به اندازه کافی توان سروساماندادن به امور روزمره و حیاتی کنشگران را ندارند و رهاشدگی، زیست در فضای پرابهام و پر از ناکامی و سرگشتگی به گونهای رواج پیدا میکند که کنشگر دست به انحراف
میزند. براساس تحقیقات انجامشده، زمانی که کنشگران در شرایطی نتوانند از طریق ساختارهای کلان اعم از هنجارهای غالب، سنتها، فرهنگ و شرایط موجود بهطور طبیعی و موجه عبور كنند، دست به نوآوری و کشف راههايی میزنند که در پارهای اوقات شدت نوآوری چنان است که ذهن را به شگفتی وا میدارد. به این ترتیب در شرایطی که جامعه بدون الگو سیر کند و کنشگران به بیقاعدگی عادت کنند و مدام نیازمند آزمون و خطا در راههایی بیشمار باشند، چنین وقایع و خشونتهایی را ميتوان پیشبینی كرد. واقعه ورامین با فرض صحت روایت رسانهها، به این ترتیب رخ میدهد که متجاوز با کشاندن کودک به داخل منزل پدری، پس از تجاوز به او، درصدد امحا و ازبینبردن وی برمیآید که در نتیجه به دام میافتد. این موضوع را ميتوان از چند جهت بررسی كرد.
نکته اول اینکه قاتل و متجاوز فردی است که در اثر کمتجربگی و برخوردارنبودن از فضا و امکانات مناسب نتوانسته عمل خود را مخفی نگه دارد و از طرفی دیگر به سبب خردسالبودن قربانی و ترس از لورفتن ماجرا، حادثه به شكل يادشده اتفاق افتاد. در چنین شرایطی در صورتی که متجاوز از توانایی و تجربه کافی برخوردار باشد یا در مقابل فردی بالغ قرار داشته باشد که به سبب ترس ازدسترفتن آبرو واقعه را ابراز نکند، به هیچ عنوان مسئله نمایان نميشود، اما نمایان یا مخفیبودن حوادثی اینچنینی، آسیب اجتماعی در جامعه ما را از بین نمیبرد بلکه چارهجویی و پرهیز از لجبازی و واقعیتنگری و تغییردادن نگاه و رویکرد به جامعه است که میتواند چنین انحرافاتی را به حداقل برساند. عجالتا در این باره جای خالی قوانین و نیز فضای اجتماعی و فرهنگی براي حمایتِ همراه با حفظ حرمت افراد خالی است.
نکته دوم، ابهام در مسائل جنسی نوجوانان و جوانان است. باید دانست که در جامعه ما سخنگفتن و مباحثه و چارهجویی درباره تمایلات و مسائل جنسی افراد به سبب حرمت، تابوبودن این موضوعات و نیز نکوهیدهبودن کردار و گفتار در این زمينه، باعث شکلگیری سپهری کاملا تاریک در ذهن افراد از یک سو و ناتوانی در شناخت والدین از فرزندان خود از سوی دیگر است. به گونهای که والدین پس از رخداد چنین حادثهای، فرزند خود را فردی بهاصطلاح سربهزیر و نرمال توصیف میکنند و سرزدن چنین فعلی از فرزندشان را شگفتانگیز میدانند یا در بهترین شرایط در صورتی که در پی علتیابی باشند، دوستان ناباب را بهانه میکنند و نه دلایل دیگر را.
نکته سوم فقدان تصویر و برداشت روشن و صحیح از جنس مخالف است. ابهام در شناخت جنس مخالف (در اینجا بیشتر مردان، اگرچه زنان نیز در جای خود قابل بحث هستند) و نیز آشنانبودن با ظرف روحی و روانی و همچنین تصاویر خیالانگیز و دور از واقعیت از دختران و زنان، باعث شکلگیری نگاه سکشوال ميشود که در آن، فرد، جنس مخالف را نه بهعنوان یک انسان و فردی صاحب توانایی و استعداد بلکه بهعنوان يک شیء و ابزار جنسی خواهد دید که فقط تواناییش برآوردن تمنیات جنسی است. این موضوع هنگامی که فرد در ابتدای دوره جوانی قرار دارد و علمی درباره کلیت موضوع ندارد، شدیدتر و حادثهبرانگیزتر است.
بههرترتیب در پایان باید اشاره کنیم که بهوجودآمدن مسائل اجتماعی میتواند منشأهای متفاوتی داشته باشد. به نظر نگارنده آنچه در بروز چنین حوادثی بیشتر دخیل است نوع رویکرد ساختار کلان به مسائل اجتماعی است که خود را در نوع آموزش، دوریگزینی از واقعیت، تابوکردن مسائل اجتماعی و رواج نوعی ارزشگذاری جدید به نمایش میگذارد، میتوان جستوجو کرد.
تجاوز و سپس سوزاندن و مخفیکردن یک دختربچه شش، هفتساله توسط یک نوجوان ۱۶، ۱۷ساله، فقط یک جنایت نیست بلکه حوادثی از این دست، رد موریانهای را نمایان میکند که به جان پیکره جامعه افتاده و در لایههای ناپیدای آن در حال لانهسازی و تکثیر است. به نظر من صرف تمرکز بر ملیت متفاوت طرفین این حادثه هولناک، راهحل مسئله نمیتواند باشد، چراکه این موضوع بین شهروندان ایرانی و نیز میان خود اهالی افغانستان به هیچوجه کمسابقه نیست. به هر طریق، «ستایشِ» خردسال، جانِ شیرین خود را به سبب وجود ناخوشایندی و فساد در جامعه از دست داده است و نهتنها یک خانواده بلکه دو ملت را عزادار كرد. آنچه مشخص است، سرچشمه سیلاب آسیبهای اجتماعی و بهویژه خشونت است که شاید بتوان آن را در شیوههای عملکرد، آداب، رسوم، فرهنگ و رویکرد افراطی و تفریطی جامعهای جستوجو کرد که از واقعیتهای موجود بهدلايل گوناگون فاصله گرفته است. به عبارتی دیگر ساختارهای چنین جامعهاي به اندازه کافی توان سروساماندادن به امور روزمره و حیاتی کنشگران را ندارند و رهاشدگی، زیست در فضای پرابهام و پر از ناکامی و سرگشتگی به گونهای رواج پیدا میکند که کنشگر دست به انحراف
میزند. براساس تحقیقات انجامشده، زمانی که کنشگران در شرایطی نتوانند از طریق ساختارهای کلان اعم از هنجارهای غالب، سنتها، فرهنگ و شرایط موجود بهطور طبیعی و موجه عبور كنند، دست به نوآوری و کشف راههايی میزنند که در پارهای اوقات شدت نوآوری چنان است که ذهن را به شگفتی وا میدارد. به این ترتیب در شرایطی که جامعه بدون الگو سیر کند و کنشگران به بیقاعدگی عادت کنند و مدام نیازمند آزمون و خطا در راههایی بیشمار باشند، چنین وقایع و خشونتهایی را ميتوان پیشبینی كرد. واقعه ورامین با فرض صحت روایت رسانهها، به این ترتیب رخ میدهد که متجاوز با کشاندن کودک به داخل منزل پدری، پس از تجاوز به او، درصدد امحا و ازبینبردن وی برمیآید که در نتیجه به دام میافتد. این موضوع را ميتوان از چند جهت بررسی كرد.
نکته اول اینکه قاتل و متجاوز فردی است که در اثر کمتجربگی و برخوردارنبودن از فضا و امکانات مناسب نتوانسته عمل خود را مخفی نگه دارد و از طرفی دیگر به سبب خردسالبودن قربانی و ترس از لورفتن ماجرا، حادثه به شكل يادشده اتفاق افتاد. در چنین شرایطی در صورتی که متجاوز از توانایی و تجربه کافی برخوردار باشد یا در مقابل فردی بالغ قرار داشته باشد که به سبب ترس ازدسترفتن آبرو واقعه را ابراز نکند، به هیچ عنوان مسئله نمایان نميشود، اما نمایان یا مخفیبودن حوادثی اینچنینی، آسیب اجتماعی در جامعه ما را از بین نمیبرد بلکه چارهجویی و پرهیز از لجبازی و واقعیتنگری و تغییردادن نگاه و رویکرد به جامعه است که میتواند چنین انحرافاتی را به حداقل برساند. عجالتا در این باره جای خالی قوانین و نیز فضای اجتماعی و فرهنگی براي حمایتِ همراه با حفظ حرمت افراد خالی است.
نکته دوم، ابهام در مسائل جنسی نوجوانان و جوانان است. باید دانست که در جامعه ما سخنگفتن و مباحثه و چارهجویی درباره تمایلات و مسائل جنسی افراد به سبب حرمت، تابوبودن این موضوعات و نیز نکوهیدهبودن کردار و گفتار در این زمينه، باعث شکلگیری سپهری کاملا تاریک در ذهن افراد از یک سو و ناتوانی در شناخت والدین از فرزندان خود از سوی دیگر است. به گونهای که والدین پس از رخداد چنین حادثهای، فرزند خود را فردی بهاصطلاح سربهزیر و نرمال توصیف میکنند و سرزدن چنین فعلی از فرزندشان را شگفتانگیز میدانند یا در بهترین شرایط در صورتی که در پی علتیابی باشند، دوستان ناباب را بهانه میکنند و نه دلایل دیگر را.
نکته سوم فقدان تصویر و برداشت روشن و صحیح از جنس مخالف است. ابهام در شناخت جنس مخالف (در اینجا بیشتر مردان، اگرچه زنان نیز در جای خود قابل بحث هستند) و نیز آشنانبودن با ظرف روحی و روانی و همچنین تصاویر خیالانگیز و دور از واقعیت از دختران و زنان، باعث شکلگیری نگاه سکشوال ميشود که در آن، فرد، جنس مخالف را نه بهعنوان یک انسان و فردی صاحب توانایی و استعداد بلکه بهعنوان يک شیء و ابزار جنسی خواهد دید که فقط تواناییش برآوردن تمنیات جنسی است. این موضوع هنگامی که فرد در ابتدای دوره جوانی قرار دارد و علمی درباره کلیت موضوع ندارد، شدیدتر و حادثهبرانگیزتر است.
بههرترتیب در پایان باید اشاره کنیم که بهوجودآمدن مسائل اجتماعی میتواند منشأهای متفاوتی داشته باشد. به نظر نگارنده آنچه در بروز چنین حوادثی بیشتر دخیل است نوع رویکرد ساختار کلان به مسائل اجتماعی است که خود را در نوع آموزش، دوریگزینی از واقعیت، تابوکردن مسائل اجتماعی و رواج نوعی ارزشگذاری جدید به نمایش میگذارد، میتوان جستوجو کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.