«سینمای خرد»: بررسی سینمای کیارستمی با تریلوژی
زندگی ادامه دارد
پارسا شهری
«زندگی ارزش آن را دارد تا تجربهاش کنیم.»
بدون تردید عباس کیارستمی از مهمترین فیلمسازان جهانی ما است، اما کتاب «سینمای خرد» که نوشتاری است برگرفته از پایاننامه ابوالفضل توسلی در رشته فیلمشناسی از آلمان، مسیری معکوس طی کرده است. او در کتاب خود با تمرکز بر سه فیلمِ «خانه دوست کجاست؟»، «زندگی و دیگر هیچ» و «زیر درختان زیتون» میخواهد ارتباط فیلمهای کیارستمی را با فرهنگ و ادب ایران شناسایی کند. این فیلمها، بهتعبیر مؤلف کتاب، تریلوژی کیارستمی است که در شمال ایران ساخته شده است. «سهگانه درحقیقت چون مشتی از خروار، بازتاب رشد هنر و زبان سینمایی فیلمساز از داستان فیلمها تا همه اجزای دراماتورژی است». فیلم اول در سال 68 برای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ساخته شد و «الهام (موتیف) این فیلم از شهر نشانی سهراب سپهری است. کارگردان، داستان این فیلم را از رمانی کوتاه با عنوان چرا خانم معلم گریست؟ (غوکاسیان:46) اقتباس کرده و با الهام از شعر سپهری آن را ساخته که نام فیلم نیز از آن شعر گرفته شده است». اما تفاوت این «رونوشت» با دیگر آثار اقتباسی بهزعم مؤلف کتاب در این است که «کیارستمی فیلم را بر پایههای مأنوس روایتگری در سینما نساخته است. او در فیلم
اول شگرد ویژه خود در روایتگری را بهکار برده و از روش کلاسیک و آشنا برای بینندگان سینما در بیان فیلمی خود، پیروی نمیکند. نشانههای روش ویژه او در این فیلم گاهبهگاه دیده میشود. از آنجا که هم الهام و هم پیشنویس روایت هر دو متأثر از ادبیات است، میتوان دراماتورژی این فیلم را زیر تأثیر مستقیم ادبیات پارسی دانست». فیلم دومِ این تریلوژی، «زندگی و دیگر هیچ» چهار سال بعد از فیلم اول روی پرده آمد. در این فیلم «کیارستمی در محتوای روایت و داستان فیلم از ادبیات دور شد.» و البته در نظر مؤلف هنوز هم رگههایی از این ارتباط را میتوان در فیلم یافت، زیرا در عین فاصلهگرفتن داستان فیلم از ادبیات، روش روایی آن ما را به یاد روش سرودههای شاعران عارف پارسی میاندازد. فیلم سوم اما، یکسر از ادبیات متفاوت است. و چنان مینماید که با ادبیات هیچ سروکاری ندارد و فقط از سینما میگوید؛ زیرا هم موتیف، هم الهام و هم داستان فیلم، سینمایی است و البته درنهایت راوی «سینمای خرد» به این نتیجه میرسد که فیلم خطی از ادبیات منظوم پارسی را در خود دارد. این نوشتار تلاش میکند از دیدگاه تئوری فیلم و تاریخ گسترش این تئوری از گذشته تاکنون، به
آثار کیارستمی بنگرد و تحلیلی در نسبت با ادبیات از این فیلمها ارائه دهد. بخش اول کتاب با عنوان «درآمد»، مقدمهای طولانی است در شرح کتاب، روش و ایدهای که دنبال میکند. بخش دوم به «زاویه نگاه و روش کار در سهگانه» میپردازد و فصل سوم «داستان فیلمها» را بازگو میکند. توسلی برای ترسیم زاویه نگاهِ کیارستمی به مصاحبه او با خبرنگار آمریکایی اشاره میکند: «خبرنگاری در مصاحبهای از سینماگر ایرانی درباره گسستهایی میپرسد که در روایت داستان در فیلمهای او پیش میآید. به این معنی که صحنهای بدون پیوند با فیلم در آن روایت شده و ناگاه سیر روایی فیلم بریده میشود؛ زیرا نمایی که بر پرده سینما دیده میشود، به داستان فیلم نمیخورد. وی جویای زمینههای فرهنگی فیلمها بهطور کلی و همچنین این گسستهای روایی در کار کیارستمی میشود». فیلمساز در پاسخ به فرهنگی ارجاع میدهد که از آن برآمده است: روشن است که پایههای سینمای من دارای ریشههای ژرف در فرهنگ ایرانیاند و جز آن در کجا میتواند ریشه داشته باشد؟ درادامه کیارستمی تأکید میکند که این گسستهای روایی را از برشت نیاموخته، بلکه در این شیوه، تئاتر ایرانی الگوی او بوده است. در
بخشِ «داستان فیلمها» مؤلف بهترتیب سراغ سهگانه میرود و داستان را از خلال گفتههای کیارستمی و دیگران و از نگاه خود شرح میدهد. فیلمِ «خانه دوست کجاست؟» که برخلاف دیگر آثار این فیلمساز معاصر مطرح ما، بخت بیشتری برای دیدهشدن داشته، در نظر توسلی «جستوجویی بیپایان در مسیر دشوار دوست» است. سکانسهای پایانی، راه را بر این تعبیر هموار میکنند، آنجا که کیارستمی بر تداوم داستان یعنی جستوجوی دوست انگشت میگذارد. زیرا آنطور که در گفتوگوی کیارستمی با غوکاسیان آمده است، خودِ فیلمساز نیز معتقد است «یک فیلم پایانی ندارد». در این بخش هیچچیز از نظر توسلی پنهان نمیماند. او حتی برای نامِ روستای فیلم «خانه دوست کجاست؟» به معانی گوناگون رجوع میکند تا به درک بیشتری از فیلم برسد. «نام روستای پشته دارای معانی گوناگونی است و کارگردان با این واژه به بازی سینمایی پرداخته است». بخش بعد به «طبیعتِ» حاضر در فیلمها میپردازد. «بازیگران فیلمهای تریلوژی در هوای آزاد بازی میکنند و میدان بازی فیلمها روح آزاد حاکم بر روایت را نشان میدهد». فیلمبرداری، نحوه قرارگرفتن دوربین و جهانِ دوربین کیارستمی، بخش دیگری را به خود
اختصاص داده است. بازیگری و صداگذاری، موسیقی و شعرها نیز بخش دیگر را. اما بخش عمدهای از کتاب، صدای پای شعر و ادبیات را در فیلمهای کیارستمی دنبال میکند. «پارسی در شعر/سینما چه میگوید»، «سینما در شعر/سینما چه میگوید» از این بخشهاست که در آن مؤلف با ساختن دوگانههایی به نسبت شعر و سینما پرداخته است و درنهایت مؤلف با این تلقی نوشتار خود را در باب فیلمساز پرافتخار جهانی ما به پایان میرساند که کیارستمی بهگواه آثارش در روزگار ما گذار از ادبیات به سینما را نمایندگی میکند. «سهگانه کیارستمی تداوم خطی فرهنگی است که واژگان شاعران سدهها بر دوش کشیدند تا در دوران مدرن، جلوه آن بر پرده سینما از مرزهای ملی فراتر رفته و هویت نو خود را به جهان ارائه کند... تا بگوید: زندگی ادامه دارد».
«زندگی ارزش آن را دارد تا تجربهاش کنیم.»
بدون تردید عباس کیارستمی از مهمترین فیلمسازان جهانی ما است، اما کتاب «سینمای خرد» که نوشتاری است برگرفته از پایاننامه ابوالفضل توسلی در رشته فیلمشناسی از آلمان، مسیری معکوس طی کرده است. او در کتاب خود با تمرکز بر سه فیلمِ «خانه دوست کجاست؟»، «زندگی و دیگر هیچ» و «زیر درختان زیتون» میخواهد ارتباط فیلمهای کیارستمی را با فرهنگ و ادب ایران شناسایی کند. این فیلمها، بهتعبیر مؤلف کتاب، تریلوژی کیارستمی است که در شمال ایران ساخته شده است. «سهگانه درحقیقت چون مشتی از خروار، بازتاب رشد هنر و زبان سینمایی فیلمساز از داستان فیلمها تا همه اجزای دراماتورژی است». فیلم اول در سال 68 برای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ساخته شد و «الهام (موتیف) این فیلم از شهر نشانی سهراب سپهری است. کارگردان، داستان این فیلم را از رمانی کوتاه با عنوان چرا خانم معلم گریست؟ (غوکاسیان:46) اقتباس کرده و با الهام از شعر سپهری آن را ساخته که نام فیلم نیز از آن شعر گرفته شده است». اما تفاوت این «رونوشت» با دیگر آثار اقتباسی بهزعم مؤلف کتاب در این است که «کیارستمی فیلم را بر پایههای مأنوس روایتگری در سینما نساخته است. او در فیلم
اول شگرد ویژه خود در روایتگری را بهکار برده و از روش کلاسیک و آشنا برای بینندگان سینما در بیان فیلمی خود، پیروی نمیکند. نشانههای روش ویژه او در این فیلم گاهبهگاه دیده میشود. از آنجا که هم الهام و هم پیشنویس روایت هر دو متأثر از ادبیات است، میتوان دراماتورژی این فیلم را زیر تأثیر مستقیم ادبیات پارسی دانست». فیلم دومِ این تریلوژی، «زندگی و دیگر هیچ» چهار سال بعد از فیلم اول روی پرده آمد. در این فیلم «کیارستمی در محتوای روایت و داستان فیلم از ادبیات دور شد.» و البته در نظر مؤلف هنوز هم رگههایی از این ارتباط را میتوان در فیلم یافت، زیرا در عین فاصلهگرفتن داستان فیلم از ادبیات، روش روایی آن ما را به یاد روش سرودههای شاعران عارف پارسی میاندازد. فیلم سوم اما، یکسر از ادبیات متفاوت است. و چنان مینماید که با ادبیات هیچ سروکاری ندارد و فقط از سینما میگوید؛ زیرا هم موتیف، هم الهام و هم داستان فیلم، سینمایی است و البته درنهایت راوی «سینمای خرد» به این نتیجه میرسد که فیلم خطی از ادبیات منظوم پارسی را در خود دارد. این نوشتار تلاش میکند از دیدگاه تئوری فیلم و تاریخ گسترش این تئوری از گذشته تاکنون، به
آثار کیارستمی بنگرد و تحلیلی در نسبت با ادبیات از این فیلمها ارائه دهد. بخش اول کتاب با عنوان «درآمد»، مقدمهای طولانی است در شرح کتاب، روش و ایدهای که دنبال میکند. بخش دوم به «زاویه نگاه و روش کار در سهگانه» میپردازد و فصل سوم «داستان فیلمها» را بازگو میکند. توسلی برای ترسیم زاویه نگاهِ کیارستمی به مصاحبه او با خبرنگار آمریکایی اشاره میکند: «خبرنگاری در مصاحبهای از سینماگر ایرانی درباره گسستهایی میپرسد که در روایت داستان در فیلمهای او پیش میآید. به این معنی که صحنهای بدون پیوند با فیلم در آن روایت شده و ناگاه سیر روایی فیلم بریده میشود؛ زیرا نمایی که بر پرده سینما دیده میشود، به داستان فیلم نمیخورد. وی جویای زمینههای فرهنگی فیلمها بهطور کلی و همچنین این گسستهای روایی در کار کیارستمی میشود». فیلمساز در پاسخ به فرهنگی ارجاع میدهد که از آن برآمده است: روشن است که پایههای سینمای من دارای ریشههای ژرف در فرهنگ ایرانیاند و جز آن در کجا میتواند ریشه داشته باشد؟ درادامه کیارستمی تأکید میکند که این گسستهای روایی را از برشت نیاموخته، بلکه در این شیوه، تئاتر ایرانی الگوی او بوده است. در
بخشِ «داستان فیلمها» مؤلف بهترتیب سراغ سهگانه میرود و داستان را از خلال گفتههای کیارستمی و دیگران و از نگاه خود شرح میدهد. فیلمِ «خانه دوست کجاست؟» که برخلاف دیگر آثار این فیلمساز معاصر مطرح ما، بخت بیشتری برای دیدهشدن داشته، در نظر توسلی «جستوجویی بیپایان در مسیر دشوار دوست» است. سکانسهای پایانی، راه را بر این تعبیر هموار میکنند، آنجا که کیارستمی بر تداوم داستان یعنی جستوجوی دوست انگشت میگذارد. زیرا آنطور که در گفتوگوی کیارستمی با غوکاسیان آمده است، خودِ فیلمساز نیز معتقد است «یک فیلم پایانی ندارد». در این بخش هیچچیز از نظر توسلی پنهان نمیماند. او حتی برای نامِ روستای فیلم «خانه دوست کجاست؟» به معانی گوناگون رجوع میکند تا به درک بیشتری از فیلم برسد. «نام روستای پشته دارای معانی گوناگونی است و کارگردان با این واژه به بازی سینمایی پرداخته است». بخش بعد به «طبیعتِ» حاضر در فیلمها میپردازد. «بازیگران فیلمهای تریلوژی در هوای آزاد بازی میکنند و میدان بازی فیلمها روح آزاد حاکم بر روایت را نشان میدهد». فیلمبرداری، نحوه قرارگرفتن دوربین و جهانِ دوربین کیارستمی، بخش دیگری را به خود
اختصاص داده است. بازیگری و صداگذاری، موسیقی و شعرها نیز بخش دیگر را. اما بخش عمدهای از کتاب، صدای پای شعر و ادبیات را در فیلمهای کیارستمی دنبال میکند. «پارسی در شعر/سینما چه میگوید»، «سینما در شعر/سینما چه میگوید» از این بخشهاست که در آن مؤلف با ساختن دوگانههایی به نسبت شعر و سینما پرداخته است و درنهایت مؤلف با این تلقی نوشتار خود را در باب فیلمساز پرافتخار جهانی ما به پایان میرساند که کیارستمی بهگواه آثارش در روزگار ما گذار از ادبیات به سینما را نمایندگی میکند. «سهگانه کیارستمی تداوم خطی فرهنگی است که واژگان شاعران سدهها بر دوش کشیدند تا در دوران مدرن، جلوه آن بر پرده سینما از مرزهای ملی فراتر رفته و هویت نو خود را به جهان ارائه کند... تا بگوید: زندگی ادامه دارد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.